en-gb	These notes refer to the Historic Environment (Wales) Act 2023 (asc 3)  which received Royal Assent on 14 June 2023
cy-gb	Mae’r nodiadau hyn yn cyfeirio at Ddeddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2023 (dsc 3) a gafodd y Cydsyniad Brenhinol ar 14 Mehefin 2023

en-gb	—
cy-gb	—

en-gb	HISTORIC ENVIRONMENT (WALES) ACT 2023
cy-gb	DEDDF YR AMGYLCHEDD HANESYDDOL (CYMRU) 2023

en-gb	__________________
cy-gb	__________________

en-gb	EXPLANATORY NOTES
cy-gb	NODIADAU ESBONIADOL

en-gb	INTRODUCTION
cy-gb	CYFLWYNIAD

en-gb	These Explanatory Notes are for the Historic Environment (Wales) Act 2023 (“the Act”), which was passed by Senedd Cymru on 28 March 2023 and received Royal Assent on 14 June 2023.
cy-gb	Mae’r Nodiadau Esboniadol hyn ar gyfer Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2023 (“y Ddeddf”) a basiwyd gan Senedd Cymru ar 28 Mawrth 2023 ac a gafodd y Cydsyniad Brenhinol ar 14 Mehefin 2023.

en-gb	They have been prepared by Cadw, the Welsh Government’s historic environment service, in order to assist the reader of the Act.
cy-gb	Fe’u lluniwyd gan Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru, er mwyn cynorthwyo’r sawl sy’n darllen y Ddeddf.

en-gb	The Explanatory Notes should be read in conjunction with the Act but are not part of it.
cy-gb	Dylid darllen y Nodiadau Esboniadol ar y cyd â’r Ddeddf ond nid ydynt yn rhan ohoni.

en-gb	These notes do not provide a comprehensive description of the contents of the Act.
cy-gb	Nid yw’r nodiadau hyn yn darparu disgrifiad cynhwysfawr o gynnwys y Ddeddf.

en-gb	Where a provision of the Act does not seem to require explanation or comment, none is given.
cy-gb	Os ymddengys nad oes angen rhoi esboniad neu sylw ar ddarpariaeth yn y Ddeddf, nis rhoddir.

en-gb	SUMMARY AND BACKGROUND
cy-gb	CRYNODEB A CHEFNDIR

en-gb	The Act brings together the principal legislation for the conservation of the historic environment in Wales.
cy-gb	Mae’r Ddeddf yn dwyn ynghyd y brif ddeddfwriaeth ar gyfer cadwraeth yr amgylchedd hanesyddol yng Nghymru.

en-gb	It is organised into seven Parts.
cy-gb	Fe’i trefnir yn saith Rhan.

en-gb	Part 1 provides an overview of the Act.
cy-gb	Mae Rhan 1 yn darparu trosolwg o’r Ddeddf.

en-gb	Part 2 contains the law relating to monuments of special historic interest, which may range from scatters of prehistoric tools or other archaeological sites to the standing ruins of castles, abbeys or later industrial sites.
cy-gb	Mae Rhan 2 yn cynnwys y gyfraith sy’n ymwneud â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig, a all amrywio o wasgariadau o offer cynhanesyddol neu safleoedd archaeolegol eraill i adfeilion sefydlog cestyll, abatai neu safleoedd diwydiannol diweddarach.

en-gb	Amongst other things, Part 2 requires the Welsh Ministers to maintain the schedule of monuments that they consider to be of national importance (numbering over 4,200 at the time of writing these notes) and makes provision for the authorisation and control by the Welsh Ministers of works to scheduled monuments.
cy-gb	Ymhlith pethau eraill, mae Rhan 2 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal y gofrestr o henebion y maent yn ystyried eu bod o bwysigrwydd cenedlaethol (mae dros 4,200 ohonynt ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn) ac yn gwneud darpariaeth ar gyfer awdurdodi a rheolaethu gwaith i henebion cofrestredig gan Weinidogion Cymru.

en-gb	Part 2 also includes powers for the acquisition and guardianship of monuments of special historic interest by the Welsh Ministers or local authorities, which provides the basis for the management and conservation of many of the monuments in the care of the Welsh Ministers (in practice, Cadw acting on their behalf).
cy-gb	Mae Rhan 2 hefyd yn cynnwys pwerau ar gyfer caffael henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig a gwarcheidiaeth henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig gan Weinidogion Cymru neu awdurdodau lleol, sy’n darparu’r sail ar gyfer rheolaeth a chadwraeth llawer o’r henebion sydd yng ngofal Gweinidogion Cymru (yn ymarferol, Cadw, sy’n gweithredu ar eu rhan).

en-gb	Part 3 relates to the more than 30,000 listed buildings in Wales dating from the Middle Ages to more recent times.
cy-gb	Mae Rhan 3 yn ymwneud â’r dros 30,000 o adeiladau rhestredig yng Nghymru sy’n dyddio o’r Oesoedd Canol i gyfnodau mwy diweddar.

en-gb	It requires the Welsh Ministers to list buildings that are, in their view, of special architectural or historic interest, and makes provision for the authorisation and control of works affecting listed buildings.
cy-gb	Mae’n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru restru adeiladau sydd, yn eu barn hwy, o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig, ac yn gwneud darpariaeth ar gyfer awdurdodi a rheolaethu gwaith sy’n effeithio ar adeiladau cofrestredig.

en-gb	Unlike the schedule of monuments, where not all monuments considered to be of national importance have to be on the schedule, every building considered to be of special architectural or historic interest has to be included on the list.
cy-gb	Yn wahanol i’r gofrestr o henebion, pan nad oes rhaid i bob heneb yr ystyrir ei bod o bwysigrwydd cenedlaethol fod ar y gofrestr, rhaid i bob adeilad yr ystyrir ei fod o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig gael ei gynnwys ar y rhestr.

en-gb	The responsibility for the authorisation and control of works affecting listed buildings is shared between planning authorities and the Welsh Ministers, although it is planning authorities who are most heavily involved in administering the system.
cy-gb	Rhennir y cyfrifoldeb am awdurdodi a rheolaethu gwaith sy’n effeithio ar adeiladau rhestredig rhwng awdurdodau cynllunio a Gweinidogion Cymru, er mai’r awdurdodau cynllunio sy’n ymwneud fwyaf â gweinyddu’r system.

en-gb	Part 3 also provides powers for the Welsh Ministers or planning authorities to acquire a building.
cy-gb	Mae Rhan 3 hefyd yn darparu pwerau i Weinidogion Cymru neu awdurdodau cynllunio i gaffael adeilad.

en-gb	The Welsh Ministers or a local authority may also undertake urgent works to preserve a building of special architectural or historic interest.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol hefyd ymgymryd â gwaith brys i ddiogelu adeilad o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig.

en-gb	Part 4 deals with conservation areas and provides for their designation as areas of special architectural or historic interest by planning authorities and their periodic review.
cy-gb	Mae Rhan 4 yn ymdrin ag ardaloedd cadwraeth ac yn darparu ar gyfer eu dynodi’n ardaloedd o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig gan awdurdodau cynllunio a’u hadolygu o bryd i’w gilydd.

en-gb	At the time of writing these notes, there are over 500 conservation areas in Wales.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae dros 500 o ardaloedd cadwraeth yng Nghymru.

en-gb	This Part also includes provisions for the control of demolition and for urgent works in conservation areas and for grants relating to the preservation or enhancement of conservation areas.
cy-gb	Mae’r Rhan hon hefyd yn cynnwys darpariaethau ar gyfer rheolaethu gwaith dymchwel ac ar gyfer cyflawni gwaith brys mewn ardaloedd cadwraeth ac ar gyfer grantiau sy’n ymwneud â diogelu neu wella ardaloedd cadwraeth.

en-gb	Part 5 contains supplementary provisions relating to buildings of special interest and conservation areas.
cy-gb	Mae Rhan 5 yn cynnwys darpariaethau atodol sy’n ymwneud ag adeiladau o ddiddordeb arbennig ac ardaloedd cadwraeth.

en-gb	They cover matters such as the exercise of functions by planning authorities, proceedings before the Welsh Ministers and the validity and correction of decisions.
cy-gb	Maent yn ymdrin â materion megis arfer swyddogaethau gan awdurdodau cynllunio, achosion gerbron Gweinidogion Cymru a dilysrwydd penderfyniadau a chywiro penderfyniadau.

en-gb	Part 6 requires the Welsh Ministers to maintain and publish the register of historic parks and gardens in Wales, which at the time of writing these notes includes nearly 400 sites, and the list of historic place names in Wales, which has almost 700,000 entries.
cy-gb	Mae Rhan 6 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal a chyhoeddi’r gofrestr o barciau a gerddi hanesyddol yng Nghymru, sydd ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn yn cynnwys bron i 400 o safleoedd, a’r rhestr o enwau lleoedd hanesyddol yng Nghymru, sydd â bron i 700,000 o gofnodion.

en-gb	Part 6 also requires the Welsh Ministers to maintain a historic environment record for each of the 22 local authorities in Wales, details what a historic environment record must contain and sets out the arrangements that must be made for public access to records, amongst other matters.
cy-gb	Mae Rhan 6 hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal cofnod amgylchedd hanesyddol ar gyfer pob un o’r 22 o awdurdodau lleol yng Nghymru, yn manylu ar yr hyn y mae rhaid i gofnod amgylchedd hanesyddol ei gynnwys ac yn nodi’r trefniadau y mae rhaid eu gwneud i sicrhau mynediad y cyhoedd i gofnodion, ymhlith materion eraill.

en-gb	Part 7 makes general provision relating to matters in the Act, such as service of documents, powers to require information, compensation and definitions and interpretation.
cy-gb	Mae Rhan 7 yn gwneud darpariaeth gyffredinol sy’n ymwneud â materion yn y Ddeddf, megis cyflwyno dogfennau, pwerau i wneud gwybodaeth yn ofynnol, digollediad a diffiniadau a dehongli.

en-gb	The main Acts brought together in this consolidation are:
cy-gb	Y prif Ddeddfau a ddygir ynghyd yn yr ymarfer cydgrynhoi hwn yw:

en-gb	the Historic Buildings and Ancient Monuments Act 1953 (c. 49)
cy-gb	Deddf Adeiladau Hanesyddol a Henebion Hynafol 1953 (p. 49)

en-gb	the Ancient Monuments and Archaeological Areas Act 1979 (c. 46)
cy-gb	Deddf Henebion Hynafol ac Ardaloedd Archaeolegol 1979 (p. 46)

en-gb	the Planning (Listed Buildings and Conservation Areas) Act 1990 (c. 9)
cy-gb	Deddf Cynllunio (Adeiladau Rhestredig ac Ardaloedd Cadwraeth) 1990 (p. 9)

en-gb	the Historic Environment (Wales) Act 2016 (anaw 4).
cy-gb	Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 (dccc 4).

en-gb	The consolidation also restates provisions currently found in other Acts relevant to the historic environment to improve accessibility and clarity.
cy-gb	Mae’r ymarfer cydgrynhoi hefyd yn ailddatgan darpariaethau sydd i’w cael ar hyn o bryd mewn Deddfau eraill sy’n berthnasol i’r amgylchedd hanesyddol i wella hygyrchedd ac eglurder.

en-gb	These include:
cy-gb	Mae’r rhain yn cynnwys:

en-gb	the Local Government Act 1972 (c. 70)
cy-gb	Deddf Llywodraeth Leol 1972 (p. 70)

en-gb	the Town and Country Planning Act 1990 (c. 8)
cy-gb	Deddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990 (p. 8)

en-gb	the Planning and Compulsory Purchase Act 2004 (c. 5).
cy-gb	Deddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004 (p. 5).

en-gb	Consolidation has also provided an opportunity to incorporate relevant provisions from secondary legislation into the Act where appropriate.
cy-gb	Mae cydgrynhoi hefyd wedi rhoi cyfle i ymgorffori darpariaethau perthnasol o isddeddfwriaeth yn y Ddeddf lle y bo’n briodol.

en-gb	This course has generally been taken when the secondary legislation is well established and is not likely to require frequent amendment.
cy-gb	Dilynir y llwybr hwn yn gyffredinol pan fydd yr is-ddeddfwriaeth wedi ei hen sefydlu ac nad yw’n debygol o fod angen ei diwygio’n aml.

en-gb	In addition to being supplemented by relevant secondary legislation, the primary legislation is also supplemented by technical planning advice, notably Planning Policy Wales (edition 11, 2021) and Technical Advice Note 24:
cy-gb	Yn ogystal â chael ei hategu gan is-ddeddfwriaeth berthnasol, ategir y ddeddfwriaeth sylfaenol hefyd gan gyngor cynllunio technegol, yn arbennig Polisi Cynllunio Cymru (argraffiad 11, 2021) a Nodyn Cyngor Technegol 24:

en-gb	The Historic Environment (2017) (“TAN 24”).
cy-gb	Yr Amgylchedd Hanesyddol (2017) (“TAN 24”).

en-gb	Cadw also publishes a number of non-statutory, best-practice guidance documents relating to the historic environment.
cy-gb	Mae Cadw hefyd yn cyhoeddi nifer o ddogfennau canllaw arferion gorau anstatudol sy’n ymwneud â’r amgylchedd hanesyddol.

en-gb	Among other things, TAN 24 sets out the selection criteria applied when determining whether to include a monument in the schedule of monuments (Part 2, Chapter 1) and when determining whether a building is of special architectural or historic interest for the purposes of the list of buildings (Part 3, Chapter 1).
cy-gb	Ymhlith pethau eraill, mae TAN 24 yn nodi’r meini prawf dethol a gymhwysir wrth benderfynu a ddylid cynnwys heneb yn y gofrestr o henebion (Rhan 2, Pennod 1) ac wrth benderfynu pa un a yw adeilad o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig at ddibenion y rhestr o adeiladau (Rhan 3, Pennod 1).

en-gb	All of these advice and guidance documents make reference to the Conservation Principles for the Sustainable Management of the Historic Environment in Wales (“Conservation Principles”) published by Cadw, on behalf of the Welsh Ministers, in 2011.
cy-gb	Mae’r holl ddogfennau cyngor a chanllawiau hyn yn cyfeirio at Egwyddorion Cadwraeth ar gyfer Rheoli Amgylchedd Hanesyddol Cymru mewn Ffordd Gynaliadwy (“Egwyddorion Cadwraeth”) a gyhoeddwyd gan Cadw, ar ran Gweinidogion Cymru, yn 2011.

en-gb	Together these documents set out that “conservation” means managing change carefully to protect and preserve what is significant and special about historic assets.
cy-gb	Gyda’i gilydd mae’r dogfennau hyn yn nodi mai ystyr “cadwraeth” yw rheoli newid yn ofalus i warchod a diogelu’r hyn sy’n arwyddocaol ac yn arbennig am asedau hanesyddol.

en-gb	COMMENTARY ON SECTIONS Part 1 — Overview Section 1 — Overview
cy-gb	SYLWEBAETH AR YR ADRANNAU Rhan 1 — Trosolwg Adran 1 — Trosolwg

en-gb	The overview in this section includes a statement in subsection (1) about the status of the Act as part of a code of Welsh law.
cy-gb	Mae’r trosolwg yn yr adran hon yn cynnwys datganiad yn is-adran (1) ynghylch statws y Ddeddf fel rhan o god o gyfraith Cymru.

en-gb	This statement has been included to improve the accessibility of the law in Wales and is an approach that will be adopted in future consolidation Acts and in any reform Acts that contain a comprehensive statement of the primary legislation on a particular topic.
cy-gb	Mae’r datganiad hwn wedi ei gynnwys i wella hygyrchedd y gyfraith yng Nghymru ac mae’n ddull a fydd yn cael ei fabwysiadu mewn Deddfau cydgrynhoi yn y dyfodol ac mewn unrhyw Ddeddfau diwygio sy’n cynnwys datganiad cynhwysfawr o’r ddeddfwriaeth sylfaenol sy’n ymwneud â phwnc penodol.

en-gb	This declaration of status is intended to help persons interested in the law on a particular topic — the historic environment in this instance — find and classify it more easily.
cy-gb	Bwriad y datganiad statws hwn yw helpu personau sydd â diddordeb yn y gyfraith ar bwnc penodol — yr amgylchedd hanesyddol yn yr achos hwn — i ddod o hyd iddi a’i dosbarthu’n haws.

en-gb	The reference to the Act’s status has been included with a view to subordinate legislation made under the Act making identical provision.
cy-gb	Mae’r cyfeiriad at statws y Ddeddf wedi ei gynnwys gyda’r nod y bydd is-ddeddfwriaeth a wneir o dan y Ddeddf yn gwneud darpariaeth sy’n union yr un fath.

en-gb	The Welsh Government’s intention is that primary, secondary and tertiary legislation (mostly guidance) will in future be categorised and published as coherent codes of law.
cy-gb	Bwriad Llywodraeth Cymru yw y bydd deddfwriaeth sylfaenol, isddeddfwriaeth a deddfwriaeth drydyddol (canllawiau yn bennaf) yn cael eu categoreiddio a’u cyhoeddi fel codau cyfraith cydlynol yn y dyfodol.

en-gb	Classifying Acts in this way is consistent with recommendations made by the Law Commission in its report Form and Accessibility of the Law Applicable in Wales (Law Com No 366, 2016).
cy-gb	Mae dosbarthu Deddfau yn y ffordd hon yn gyson ag argymhellion a wnaed gan Gomisiwn y Gyfraith yn ei adroddiad Ffurf a Hygyrchedd y Gyfraith sy’n Gymwys yng Nghymru (Comisiwn y Gyfraith Rhif 366, 2016).

en-gb	That report acknowledged the importance for the accessibility of the law of maintaining the integrity of the law.
cy-gb	Roedd yr adroddiad hwnnw yn cydnabod pwysigrwydd cynnal uniondeb y gyfraith er mwyn sicrhau bod y gyfraith yn hygyrch.

en-gb	Giving an Act the status of a code is intended to encourage a move away from a situation where the law on a particular topic is spread across a number of separate pieces of primary legislation.
cy-gb	Bwriad rhoi statws cod i Ddeddf yw annog symud oddi wrth sefyllfa pan fo’r gyfraith ar bwnc penodol wedi ei gwasgaru dros nifer o ddarnau o ddeddfwriaeth sylfaenol ar wahân.

en-gb	Rather, the intention is that future Senedd Acts are enacted and maintained in a way that allows users of the legislation to find as much of the law affecting a particular topic as possible by reading a single Senedd Act or subordinate legislation made under it.
cy-gb	Yn hytrach, y bwriad yw y bydd Deddfau’r Senedd yn y dyfodol yn cael eu deddfu a’u cynnal mewn ffordd sy’n caniatáu i’r sawl sy’n defnyddio’r ddeddfwriaeth ddod o hyd i gymaint â phosibl o’r gyfraith sy’n effeithio ar bwnc penodol drwy ddarllen un Ddeddf gan y Senedd neu is-ddeddfwriaeth a wneir odani.

en-gb	Subsection (2) identifies the existing Acts from or under which provisions of this Act are derived.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn nodi’r Deddfau presennol y mae darpariaethau yn y Ddeddf hon yn deillio ohonynt neu odanynt.

en-gb	The majority of the content of the Act comes from the Ancient Monuments and Archaeological Areas Act 1979 (c. 46) (“the 1979 Act”) and the Planning (Listed Buildings and Conservation Areas) Act 1990 (c. 9) (“the 1990 Listed Buildings Act”).
cy-gb	Daw’r rhan fwyaf o gynnwys y Ddeddf o Ddeddf Henebion Hynafol ac Ardaloedd Archaeolegol 1979 (p. 46) (“Deddf 1979”) a Deddf Cynllunio (Adeiladau Rhestredig ac Ardaloedd Cadwraeth) 1990 (p. 9) (“Deddf Adeiladau Rhestredig 1990”).

en-gb	Part 2 — Monuments of special historic interest
cy-gb	Rhan 2 — Henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	There are tens of thousands of known archaeological sites across Wales, and many more yet to be discovered that are buried and hidden from sight.
cy-gb	Mae degau o filoedd o safleoedd archaeolegol hysbys ledled Cymru, ac mae llawer mwy eto i’w darganfod sydd wedi eu claddu a’u cuddio o’r golwg.

en-gb	The great majority of the known sites are recorded on the statutory historic environment records for each local authority area, maintained by the Welsh archaeological trusts on behalf of the Welsh Ministers (section 194).
cy-gb	Mae’r mwyafrif llethol o’r safleoedd hysbys wedi eu cofnodi yn y cofnodion amgylchedd hanesyddol statudol ar gyfer ardal pob awdurdod lleol, a chynhelir y rhain gan ymddiriedolaethau archaeolegol Cymru ar ran Gweinidogion Cymru (adran 194).

en-gb	The concept of a “monument” is central to the management and protection of this archaeological heritage.
cy-gb	Mae’r cysyniad o “heneb” yn ganolog i reoli a gwarchod y dreftadaeth archaeolegol hon.

en-gb	Monuments can comprise a wide range of archaeological sites including: scatters of prehistoric artefacts; buried remains; prehistoric funerary and ritual monuments and defensive earthworks; Roman roads, forts and villas; and medieval settlements, abbeys and castles.
cy-gb	Gall henebion gynnwys ystod eang o safleoedd archaeolegol, gan gynnwys: arteffactau cynhanesyddol wedi eu gwasgaru; olion claddedig; henebion angladdol a henebion defodol cynhanesyddol a gwrthgloddiau amddiffynnol; ffyrdd, caerau a filâu Rhufeinig; ac abatai,  cestyll ac aneddiadau canoloesol.

en-gb	The term “monument of special historic interest” is now preferred to the previously used “ancient monument” to reflect the fact that many monuments considered to be of public interest date from the more recent past, such as the remains of eighteenth- and nineteenth-century industry or twentieth-century military defences.
cy-gb	Mae’r term “heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig” bellach yn cael ei ffafrio dros “heneb hynafol” yr arferid ei ddefnyddio, i adlewyrchu’r ffaith bod llawer o henebion yr ystyrir eu bod o ddiddordeb i’r cyhoedd yn dyddio o’r gorffennol mwy diweddar, megis olion diwydiant y ddeunawfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg neu amddiffynfeydd milwrol o’r ugeinfed ganrif.

en-gb	The Welsh Ministers have a duty to compile and maintain a schedule of monuments that they consider to be of national importance.
cy-gb	Mae gan Weinidogion Cymru ddyletswydd i lunio a chynnal cofrestr o henebion y maent yn ystyried eu bod o bwysigrwydd cenedlaethol.

en-gb	Not all nationally important monuments or archaeological sites are currently on the schedule and new sites can be found by chance or as the result of systematic archaeological surveys.
cy-gb	Nid yw’r holl henebion neu safleoedd archaeolegol o bwysigrwydd cenedlaethol ar y gofrestr ar hyn o bryd a gellir dod o hyd i safleoedd newydd ar hap neu o ganlyniad i arolygon archaeolegol systematig.

en-gb	The complete up-to-date schedule is published on Cof Cymru — National Historic Assets of Wales, the online database of designated historic assets in Wales maintained by Cadw (“Cof Cymru”).
cy-gb	Cyhoeddir y gofrestr gyflawn gyfredol ar Cof Cymru — Asedau Hanesyddol Cenedlaethol Cymru, y gronfa ddata ar-lein o asedau hanesyddol dynodedig yng Nghymru a gynhelir gan Cadw (“Cof Cymru”).

en-gb	The legislation relating to monuments and archaeological sites is supported by planning policy and advice and best-practice guidance, notably TAN 24 and Managing Scheduled Monuments in Wales (2018).
cy-gb	Ategir y ddeddfwriaeth sy’n ymwneud â henebion a safleoedd archaeolegol gan bolisi cynllunio a chyngor a chanllawiau arferion gorau, yn arbennig TAN 24 a Rheoli Henebion Cofrestredig yng Nghymru (2018).

en-gb	These documents explain that, while the Welsh Ministers are responsible for scheduling monuments, in practice the process is managed by Cadw acting on their behalf.
cy-gb	Mae’r dogfennau hyn yn egluro mai Gweinidogion Cymru sy’n gyfrifol am gofrestru henebion, ond y caiff y broses, yn ymarferol, ei rheoli gan Cadw sy’n gweithredu ar eu rhan.

en-gb	At the time of writing these notes, 131 monuments are in the care of the Welsh Ministers including early Neolithic burial monuments that are over 5,000 years old, many of the great castles and abbeys of medieval Wales and monuments from our more recent industrial past.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae 131 o henebion yng ngofal Gweinidogion Cymru, gan gynnwys henebion claddu Neolithig cynnar sydd dros 5000 o flynyddoedd oed, llawer o gestyll ac abatai mawr Cymru’r Oesoedd Canol a henebion o’n gorffennol diwydiannol mwy diweddar.

en-gb	In practice, these monuments are conserved, maintained and presented to the public by Cadw on behalf of the Welsh Ministers.
cy-gb	Yn ymarferol, caiff yr henebion hyn eu cadw, eu cynnal a’u cyflwyno i’r cyhoedd gan Cadw ar ran Gweinidogion Cymru.

en-gb	Of those 131 monuments, 108 are currently in guardianship.
cy-gb	O’r 131 o henebion hynny, mae 108 o dan warcheidiaeth ar hyn o bryd.

en-gb	This is a voluntary arrangement whereby the guardian (in this case the Welsh Ministers) agrees to accept responsibility for the management of the monument and acquires certain rights over the property but does not take on its ownership.
cy-gb	Mae hwn yn drefniant gwirfoddol lle y mae’r gwarcheidwad (Gweinidogion Cymru yn yr achos hwn) yn cytuno i dderbyn cyfrifoldeb am reoli’r heneb ac yn caffael hawliau penodol dros yr eiddo ond nad yw’n cymryd perchnogaeth ohono.

en-gb	The concepts of “scheduled monument” and “guardianship” date from the first legislation relating to the historic environment to be passed in Great Britain and Ireland, the Ancient Monuments Protection Act 1882 (c. 73).
cy-gb	Mae’r cysyniadau “heneb gofrestredig” a “gwarcheidiaeth” yn dyddio o’r ddeddfwriaeth gyntaf yn ymwneud â’r amgylchedd hanesyddol i’w phasio ym Mhrydain Fawr ac Iwerddon, sef Deddf Gwarchod Henebion Hynafol 1882 (p. 73).

en-gb	Three prehistoric monuments in Wales were included in the very first schedule in 1882.
cy-gb	Cafodd tair heneb gynhanesyddol yng Nghymru eu cynnwys yn y gofrestr gyntaf un ym 1882.

en-gb	As of April 2023, there were 4,229 scheduled monuments in Wales.
cy-gb	Ym mis Ebrill 2023, roedd 4,229 o henebion cofrestredig yng Nghymru.

en-gb	The first monument in Wales to be taken into guardianship was the Neolithic burial monument at Pentre Ifan in north Pembrokeshire in 1884, and the most recent was the medieval castle at Caergwrle in Flintshire in 2020.
cy-gb	Yr heneb gyntaf yng Nghymru i gael ei chymryd i warcheidiaeth oedd yr heneb gladdu Neolithig ym Mhentre Ifan yng ngogledd Sir Benfro ym 1884, a’r diweddaraf oedd y castell canoloesol yng Nghaergwrle yn Sir y Fflint yn 2020.

en-gb	Chapter 1 — Key terms
cy-gb	Pennod 1 — Termau allweddol

en-gb	The concept of a “monument” is central to the legislation for the designation, management and protection of the archaeological heritage of Wales.
cy-gb	Mae’r cydsyniad o “heneb” yn ganolog i’r ddeddfwriaeth ar gyfer dynodi, rheoli a gwarchod treftadaeth archaeolegol Cymru.

en-gb	Chapter 1 therefore provides fundamental definitions relating to monuments at the beginning of the Part.
cy-gb	Mae Pennod 1, felly, yn darparu diffiniadau sylfaenol sy’n ymwneud â henebion ar ddechrau’r Rhan.

en-gb	Section 2 — Meaning of “monument” and “site of monument”
cy-gb	Adran 2 — Ystyr “heneb” a “safle heneb”

en-gb	The five categories defined in section 2(1)(a) to (e) will accommodate a wide range of “monuments” in both the terrestrial and marine historic environments.
cy-gb	Bydd y pum categori a ddiffinnir yn adran 2(1)(a) i (e) yn cynnwys ystod eang o “henebion” yn yr amgylchedd hanesyddol daearol a’r amgylchedd hanesyddol morol.

en-gb	In paragraphs (a) and (b), “work” refers to anything constructed by or as a result of human activity.
cy-gb	Ym mharagraffau (a) a (b), mae “gwaith” yn cyfeirio at unrhyw beth a adeiledir gan weithgarwch dynol neu o ganlyniad i weithgarwch dynol.

en-gb	This would include prehistoric and later earthworks, such as the early medieval Offa’s Dyke.
cy-gb	Byddai hyn yn cynnwys gwrthgloddiau cynhanesyddol a hwyrach, megis Clawdd Offa’r canoloesoedd cynnar.

en-gb	Paragraph (e) provides that the site of any thing or group of things that evidences previous human activity may be considered a monument (as long as it is not already captured in paragraph (b), (c) or (d)).
cy-gb	Mae paragraff (e) yn darparu y caniateir ystyried safle unrhyw beth neu unrhyw grŵp o bethau sy’n dystiolaeth o weithgarwch dynol blaenorol yn heneb (cyhyd nad yw eisoes wedi ei gwmpasu gan baragraff (b), (c) neu (d)).

en-gb	This could include, for example, sites without buildings or works where scatters of artefacts — perhaps prehistoric flint tools or, from more recent times, rejects from pottery kilns or other industrial processes — offer archaeological evidence of past human activity.
cy-gb	Gallai hyn gynnwys, er enghraifft, safleoedd heb adeiladau neu waith lle y mae arteffactau wedi eu gwasgaru — offer fflint cynhanesyddol efallai neu, o gyfnodau mwy diweddar, eitemau wedi eu gwrthod o odynau crochenwaith neu brosesau diwydiannol eraill — gan gynnig tystiolaeth archaeolegol o weithgarwch dynol yn y gorffennol.

en-gb	Subsection (3) removes from consideration as a monument any religious building that is currently used for religious purposes.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn dileu unrhyw adeilad crefyddol a ddefnyddir at ddibenion crefyddol ar hyn o bryd o’r rhestr o bethau y caniateir eu hystyried yn henebion.

en-gb	While a place of worship being used for services could not be deemed a monument, a derelict or ruined place of worship could.
cy-gb	Er na ellid barnu bod man addoli sy’n cael ei ddefnyddio ar gyfer gwasanaethau yn heneb, gellid barnu bod man addoli adfeiliedig yn heneb.

en-gb	Subsection (3) would not prevent artefacts that have been brought into a place of worship for protection and display from being classed as monuments if they fall within the definition in subsection (1).
cy-gb	Ni fyddai is-adran (3) yn atal arteffactau sydd wedi eu dwyn i mewn i fan addoli i’w gwarchod a’u harddangos rhag cael eu dosbarthu’n henebion os ydynt yn dod o fewn y diffiniad yn is-adran (1).

en-gb	These artefacts could be crosses, inscribed stones and other similar artefacts.
cy-gb	Gallai’r arteffactau hyn fod yn groesau, yn gerrig arysgrifedig ac yn arteffactau eraill tebyg.

en-gb	Even if an artefact of this kind is fixed to a floor or wall of a church, it may be recognised as a monument if it could be removed with minimal disruption to the building.
cy-gb	Hyd yn oed os yw arteffact fel hyn yn sownd wrth lawr neu wal eglwys, caniateir ei gydnabod yn heneb os gellid ei symud ymaith heb aflonyddu gormod ar yr adeilad.

en-gb	Subsection (5) explains that the “site of a monument” includes not only the land in, on or under which the monument is situated, but any other land that is essential for the monument’s support and preservation.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn egluro bod “safle heneb” yn cynnwys y tir y mae’r heneb ynddo, arno neu odano, ond hefyd unrhyw dir arall sy’n hanfodol i gynnal a diogelu’r heneb.

en-gb	Whether other land is essential for this purpose would be determined either by the Welsh Ministers or a local authority, depending on which of the two parties was exercising a function under this Part in relation to the monument.
cy-gb	Naill ai Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol fyddai’n penderfynu a yw tir arall yn hanfodol at y diben hwn, gan ddibynnu ar ba un o’r ddau barti a oedd yn arfer swyddogaeth o dan y Rhan hon mewn perthynas â’r heneb.

en-gb	Such additional land might, for instance, provide access to the monument necessary for ongoing management and conservation.
cy-gb	Gallai tir ychwanegol o’r fath, er enghraifft, ddarparu mynediad at yr heneb sy’n angenrheidiol i barhau i’w rheoli a’i chadw.

en-gb	Subsection (8) establishes that in this section “remains” includes any trace or sign of the previous existence of the thing in question.
cy-gb	Mae is-adran (8) yn cadarnhau bod “olion” yn yr adran hon yn cynnwys unrhyw arlliw neu unrhyw arwydd o fodolaeth flaenorol y peth o dan sylw.

en-gb	Crop marks discovered during an aerial survey or information obtained from 3-D laser scanning (lidar), ground-penetrating radar or other scientific techniques for the survey of archaeological sites often reveal the existence of otherwise undetected monuments.
cy-gb	Mae olion cnydau a ddarganfyddir yn ystod arolwg o’r awyr neu wybodaeth a geir o sganio laser 3-D (lidar), radar treiddio daear neu dechnegau gwyddonol eraill i arolygu safleoedd archaeolegol yn amlygu’n aml fodolaeth henebion nas datgelwyd fel arall.

en-gb	Chapter 2 — Schedule of monuments of national importance
cy-gb	Pennod 2 — Cofrestr o henebion o bwysigrwydd cenedlaethol

en-gb	This Chapter requires the Welsh Ministers to maintain a schedule of monuments of national importance.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal cofrestr o henebion o bwysigrwydd cenedlaethol.

en-gb	In practice, this is maintained by Cadw on behalf of the Welsh Ministers.
cy-gb	Yn ymarferol, caiff hon ei chynnal gan Cadw ar ran Gweinidogion Cymru.

en-gb	For the purposes of the transition from the 1979 Act to this Act, the schedule of monuments currently maintained by the Welsh Ministers under section 1 of the 1979 Act will become the schedule maintained for the purposes of section 3 of the Act.
cy-gb	At ddibenion trosglwyddo o Ddeddf 1979 i’r Ddeddf hon, daw’r gofrestr o henebion a gynhelir ar hyn o bryd gan Weinidogion Cymru o dan adran 1 o Ddeddf 1979 yn gofrestr a gynhelir at ddibenion adran 3 o’r Ddeddf.

en-gb	Inclusion of a monument on the schedule — “scheduling” — renders it subject to the consent regime, enforcement procedures and other provisions contained in later Chapters of this Part of the Act.
cy-gb	Wrth i heneb gael ei chynnwys ar y gofrestr — “cofrestru” — daw yn ddarostyngedig i’r drefn gydsynio, gweithdrefnau gorfodi a darpariaethau eraill sydd wedi eu cynnwys mewn Penodau tuag at ddiwedd y Rhan hon o’r Ddeddf.

en-gb	This Chapter requires consultation before the Welsh Ministers amend the schedule (section 5) and gives owners and occupiers the opportunity to request a review of the Welsh Ministers’ decision to add a monument or an additional part of a monument to the schedule (sections 9 and 10).
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn ei gwneud yn ofynnol ymgynghori cyn i Weinidogion Cymru ddiwygio’r gofrestr (adran 5) ac yn rhoi’r cyfle i berchnogion a meddianwyr i ofyn am adolygiad o benderfyniad Gweinidogion Cymru i ychwanegu heneb neu ran ychwanegol o heneb at y gofrestr (adrannau 9 a 10).

en-gb	It also establishes that, during the consultation period, a monument being considered for scheduling enjoys interim protection as if it were already a scheduled monument.
cy-gb	Mae hefyd yn cadarnhau bod heneb sy’n cael ei hystyried ar gyfer ei chofrestru, yn ystod y cyfnod ymgynghori, yn cael gwarchodaeth interim fel pe bai eisoes yn heneb gofrestredig.

en-gb	If the Welsh Ministers decide not to amend the schedule, a person with an interest in a monument who suffers loss or damage as a direct result of interim protection may claim compensation from the Welsh Ministers (sections 6 to 8).
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru yn penderfynu peidio â diwygio’r gofrestr, caiff person sydd â buddiant mewn heneb, ac sy’n dioddef colled neu ddifrod o ganlyniad uniongyrchol i warchodaeth interim, hawlio digollediad oddi wrth Weinidogion Cymru (adrannau 6 i 8).

en-gb	Section 3 — Duty to maintain and publish schedule of monuments
cy-gb	Adran 3 — Dyletswydd i gynnal a chyhoeddi cofrestr o henebion

en-gb	Section 3(1) provides that the Welsh Ministers must maintain a schedule of monuments and must publish the up-to-date schedule.
cy-gb	Mae adran 3(1) yn darparu bod rhaid i Weinidogion Cymru gynnal cofrestr o henebion a rhaid iddynt gyhoeddi’r gofrestr gyfredol.

en-gb	The Welsh Ministers publish the up-to-date schedule on Cof Cymru.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru yn cyhoeddi’r gofrestr gyfredol ar Cof Cymru.

en-gb	The Welsh Ministers use selection criteria contained in Annex A of TAN 24 to assess whether a monument is of national importance and determine if scheduling is appropriate.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru yn defnyddio meini prawf dethol sydd wedi eu cynnwys yn Atodiad A o TAN 24 i asesu a yw heneb o bwysigrwydd cenedlaethol a phenderfynu a yw cofrestru yn briodol.

en-gb	These criteria are not, however, definitive; rather they are indicators that contribute to a wider judgement based on the individual circumstances of a case.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw’r meini prawf hyn yn cwmpasu pob sefyllfa; yn hytrach maent yn ddangosyddion sy’n cyfrannu at ddyfarniad ehangach sy’n seiliedig ar amgylchiadau unigol pob achos.

en-gb	For example, scheduling may not be the best approach for a site soon to be lost to coastal erosion; full excavation is likely to be the only way to record the historic asset’s importance.
cy-gb	Er enghraifft, efallai nad cofrestru yw’r dull gorau ar gyfer safle sydd i’w golli yn fuan i erydu arfordirol; mae’n debygol mai cloddio llawn yw’r unig ffordd i gofnodi pwysigrwydd yr ased hanesyddol.

en-gb	So, although section 3 requires the Welsh Ministers to maintain a schedule of monuments that they consider to be of national importance, the effect of subsection (1) is that they are not required to include all monuments that meet the criteria.
cy-gb	Felly, er bod adran 3 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal cofrestr o henebion y maent yn ystyried eu bod o bwysigrwydd cenedlaethol, effaith is-adran (1) yw nad yw’n ofynnol iddynt gynnwys pob heneb sy’n bodloni’r meini prawf.

en-gb	It’s also worth noting that, where the Welsh Ministers do schedule a monument, they are able to schedule part of the monument, without scheduling the monument in its entirety.
cy-gb	Mae’n werth nodi hefyd bod Gweinidogion Cymru, pan fyddant yn cofrestru heneb, yn gallu cofrestru rhan o’r heneb, heb gofrestru’r heneb yn ei chyfanrwydd.

en-gb	And section 2(6)(c) of the Act provides that references in the Act to a monument include references to any part of it.
cy-gb	Ac mae adran 2(6)(c) o’r Ddeddf yn darparu bod cyfeiriadau yn y Ddeddf at heneb yn cynnwys cyfeiriadau at unrhyw ran ohoni.

en-gb	Subsection (2) requires every entry in the schedule to include a map maintained by the Welsh Ministers identifying the monument’s area.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn ei gwneud yn ofynnol i bob cofnod yn y gofrestr gynnwys map a gynhelir gan Weinidogion Cymru sy’n nodi ardal yr heneb.

en-gb	A definitive map will be included in the entry provided when the Welsh Ministers fulfil the notification requirements in section 4(3).
cy-gb	Bydd map diffiniol yn cael ei gynnwys yn y cofnod a ddarperir pan fydd Gweinidogion Cymru yn bodloni’r gofynion hysbysu yn adran 4(3).

en-gb	The entry for every monument on Cof Cymru also provides access to a printable map.
cy-gb	Mae’r cofnod ar gyfer pob heneb ar Cof Cymru hefyd yn darparu mynediad at fap y gellir ei argraffu.

en-gb	Subsection (3) provides that, in addition to scheduling additional monuments under subsection (1), the Welsh Ministers may remove a monument from the schedule — “descheduling” — or amend an existing entry.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru, yn ogystal â chofrestru henebion ychwanegol o dan is-adran (1), ddileu heneb o’r gofrestr — “datgofrestru” — neu ddiwygio cofnod presennol.

en-gb	The latter could involve, for example, increasing or decreasing the scheduled area of a monument.
cy-gb	Gallai’r olaf, er enghraifft, olygu cynyddu neu leihau ardal gofrestredig heneb.

en-gb	The Welsh Ministers may also make any other changes that may be needed to an entry in the schedule.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru hefyd wneud unrhyw newidiadau eraill y gall fod angen eu gwneud i gofnod yn y gofrestr.

en-gb	For example, if archaeological or historical investigations were to provide new information about a monument, the entry in the schedule could be amended to reflect this.
cy-gb	Er enghraifft, pe bai ymchwiliadau archaeolegol neu hanesyddol yn darparu gwybodaeth newydd am heneb, gellid diwygio’r cofnod yn y gofrestr i adlewyrchu hyn.

en-gb	Descheduling will only be considered in exceptional cases.
cy-gb	Caiff datgofrestru ei ystyried mewn achosion eithriadol yn unig.

en-gb	Reasons for descheduling might include severe loss to a monument or its site, perhaps through coastal erosion.
cy-gb	Gallai rhesymau dros ddatgofrestru gynnwys colli rhan sylweddol o heneb neu ei safle, efallai drwy erydu arfordirol.

en-gb	Subsection (5) establishes that an entry in the schedule recording the inclusion of a monument is a local land charge.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn cadarnhau bod cofnod yn y gofrestr sy’n cofnodi cynnwys heneb yn bridiant tir lleol.

en-gb	A local land charge will alert a purchaser to the restrictions imposed on the use of the land by the scheduling of the monument.
cy-gb	Bydd pridiant tir lleol yn tynnu sylw prynwr at y cyfyngiadau a osodir ar ddefnyddio’r tir drwy gofrestru’r heneb.

en-gb	Section 4 — Notification of owner etc. where the schedule is amended
cy-gb	Adran 4 — Hysbysu perchennog etc. pan fo’r gofrestr wedi ei diwygio

en-gb	This section sets out how the Welsh Ministers must serve notice after they have amended the schedule by adding a monument, removing a monument or amending the entry for a monument.
cy-gb	Mae’r adran hon yn nodi sut y mae rhaid i Weinidogion Cymru gyflwyno hysbysiad ar ôl iddynt ddiwygio’r gofrestr drwy ychwanegu heneb, dileu heneb neu ddiwygio’r cofnod ar gyfer heneb.

en-gb	Notice must be served on the specified recipients as soon as possible after an amendment is made to raise awareness of its implications — owners and occupiers, for instance, need to be alerted that scheduling imposes certain prohibitions on unauthorised works.
cy-gb	Rhaid cyflwyno hysbysiad i’r derbynwyr penodedig cyn gynted â phosibl ar ôl i ddiwygiad gael ei wneud er mwyn codi ymwybyddiaeth o’i oblygiadau — rhaid tynnu sylw perchnogion a meddianwyr, er enghraifft, at y ffaith bod cofrestru yn gosod gwaharddiadau penodol ar waith anawdurdodedig.

en-gb	Unless the amendment removes a monument from the schedule, the notice must specify the date that the Welsh Ministers made the amendment and be accompanied by a copy of the entry or amended entry in the schedule.
cy-gb	Oni bai bod y diwygiad yn dileu heneb o’r gofrestr, rhaid i’r hysbysiad bennu’r dyddiad y gwnaeth Gweinidogion Cymru y diwygiad a rhaid iddo gael ei gyflwyno ar y cyd â chopi o’r cofnod neu’r cofnod diwygiedig yn y gofrestr.

en-gb	Section 5 — Consultation before adding or removing monument to or from the schedule  Section 6 — Interim protection pending decision on certain amendments relating to the schedule
cy-gb	Adran 5 — Ymgynghori cyn ychwanegu heneb at y gofrestr neu ddileu heneb o’r gofrestr Adran 6 — Gwarchodaeth interim wrth aros am benderfyniad ar ddiwygiadau penodol sy’n ymwneud â’r gofrestr

en-gb	Section 5 puts in place a formal structure for consultation on the Welsh Ministers’ proposals to amend the schedule.
cy-gb	Mae adran 5 yn sefydlu strwythur ffurfiol ar gyfer ymgynghori ar gynigion Gweinidogion Cymru i ddiwygio’r gofrestr.

en-gb	It provides that the Welsh Ministers must serve a notice of a proposed amendment on specified recipients and allow those persons at least 28 days to make written representations.
cy-gb	Mae’n darparu bod rhaid i Weinidogion Cymru gyflwyno hysbysiad o ddiwygiad arfaethedig i dderbynwyr penodedig a chaniatáu 28 o ddiwrnodau o leiaf i’r personau hynny gyflwyno sylwadau ysgrifenedig.

en-gb	The service of a notice of a proposal to amend the schedule by adding a monument or adding anything as part of a monument will trigger interim protection under section 6.
cy-gb	Bydd cyflwyno hysbysiad o gynnig i ddiwygio’r gofrestr drwy ychwanegu heneb neu ychwanegu unrhyw beth fel rhan o heneb yn sbarduno gwarchodaeth interim o dan adran 6.

en-gb	In that case, section 5(4)(b) requires the notice to explain the effect of interim protection and specify the date on which interim protection takes effect.
cy-gb	Yn yr achos hwnnw, mae adran 5(4)(b) yn ei gwneud yn ofynnol i’r hysbysiad egluro effaith gwarchodaeth interim a phennu’r dyddiad y mae gwarchodaeth interim yn cymryd effaith.

en-gb	From that time, and until interim protection ends in accordance with section 7, this Part of the Act will have effect as if a monument being considered for addition to the schedule were already scheduled or a proposed amendment were already made.
cy-gb	O’r adeg honno, a hyd nes y daw gwarchodaeth interim i ben yn unol ag adran 7, bydd y Rhan hon o’r Ddeddf yn cael effaith fel pe bai heneb sy’n cael ei hystyried i’w hychwanegu at y gofrestr eisoes wedi ei chofrestru neu fel pe bai diwygiad arfaethedig eisoes wedi ei wneud.

en-gb	Where a monument is subject to interim protection it is an offence to undertake works to it without consent (section 30) or to damage the monument (section 58).
cy-gb	Pan fo heneb yn ddarostyngedig i warchodaeth interim, mae’n drosedd ymgymryd â gwaith iddi heb gydsyniad (adran 30) neu wneud difrod i’r heneb (adran 58).

en-gb	This means, for example, that a person carrying out demolition works without consent in relation to a monument under interim protection would commit an offence, unless a relevant defence was available to the person.
cy-gb	Mae hyn yn golygu, er enghraifft, y byddai person sy’n cyflawni gwaith dymchwel heb gydsyniad mewn perthynas â heneb o dan warchodaeth interim yn cyflawni trosedd, oni bai bod amddiffyniad perthnasol ar gael i’r person.

en-gb	Interim protection is designed to afford protection to a monument during the consultation period.
cy-gb	Nod gwarchodaeth interim yw rhoi gwarchodaeth i heneb yn ystod y cyfnod ymgynghori.

en-gb	This may be protection, for instance, from an owner who could otherwise have an incentive to deliberately damage or destroy a historic asset during the consultation period in an effort to undermine the protection that scheduling would otherwise have provided.
cy-gb	Gall hyn fod yn warchodaeth, er enghraifft, rhag perchennog a allai fel arall fod â chymhelliant i ddifrodi neu ddinistrio ased hanesyddol yn fwriadol yn ystod y cyfnod ymgynghori mewn ymdrech i danseilio’r warchodaeth y byddai cofrestru wedi ei darparu fel arall.

en-gb	Subsection (4) of section 6 requires the Welsh Ministers to publish a list of monuments subject to interim protection and provide a copy of the notice served under section 5(2) to any person who requests one.
cy-gb	Mae is-adran (4) o adran 6 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyhoeddi rhestr o henebion sy’n ddarostyngedig i warchodaeth interim a darparu copi o’r hysbysiad a gyflwynir o dan adran 5(2) i unrhyw berson sy’n gofyn am gopi.

en-gb	At the time of writing these notes, the list is included on the “Statutory scheduled monument consultation notices” page in the “Scheduled monuments” section of the Cadw website and is also represented as a distinct category on Cof Cymru.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r rhestr wedi ei chynnwys ar y dudalen “Hysbysiadau statudol ymgynghori heneb gofrestredig” yn yr adran “Henebion cofrestredig” ar wefan Cadw ac fe’i cynrychiolir hefyd fel categori penodol ar Cof Cymru.

en-gb	Section 7 — When interim protection ends Schedule 1 — End of interim protection for monuments
cy-gb	Adran 7 — Pan ddaw gwarchodaeth interim i ben Atodlen 1 — Diwedd gwarchodaeth interim ar gyfer henebion

en-gb	Section 7 sets out how and when interim protection comes to an end.
cy-gb	Mae adran 7 yn nodi sut a phryd y daw gwarchodaeth interim i ben.

en-gb	If the Welsh Ministers decide to add a monument to the schedule or add a new part to an existing monument in the schedule, interim protection ends at the beginning of the day specified in the notice that the Welsh Ministers are required to give under section 4 (see subsections (1)(a) and (2)(a) of section 7).
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru yn penderfynu ychwanegu heneb at y gofrestr neu ychwanegu rhan newydd i heneb bresennol yn y gofrestr, daw gwarchodaeth interim i ben ar ddechrau’r diwrnod a bennir yn yr hysbysiad y mae’n ofynnol i Weinidogion Cymru ei roi o dan adran 4 (gweler is-adrannau (1)(a) a (2)(a) o adran 7).

en-gb	If, on the other hand, the Welsh Ministers decide not to add a monument to the schedule or add a new part to an existing monument in the schedule, they must serve notice of their decision on every owner and occupier and every local authority in whose area the monument is situated.
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru, ar y llaw arall, yn penderfynu peidio ag ychwanegu heneb at y gofrestr neu ychwanegu rhan newydd i heneb bresennol yn y gofrestr, rhaid iddynt gyflwyno hysbysiad o’u penderfyniad i bob perchennog a meddiannydd a phob awdurdod lleol y mae’r heneb yn ei ardal.

en-gb	Interim protection will cease at the beginning of the day specified in that notice (see subsections (1)(b), (2)(b) and (3))
cy-gb	Bydd gwarchodaeth interim yn dod i ben ar ddechrau’r diwrnod a bennir yn yr hysbysiad hwnnw (gweler is-adrannau (1)(b), (2)(b) a (3))

en-gb	Schedule 1 — which is introduced by this section — applies when interim protection comes to an end as a result of the service of a notice under section 7(1)(b) or (2)(b); it sets out how the end of interim protection affects various actions taken while interim protection was in effect (including enforcement action and criminal liability).
cy-gb	Mae Atodlen 1 — a gyflwynir gan yr adran hon — yn gymwys pan ddaw gwarchodaeth interim i ben o ganlyniad i gyflwyno hysbysiad o dan adran 7(1)(b) neu (2)(b); mae’n nodi sut y mae’r ffaith bod gwarchodaeth interim yn dod i ben yn effeithio ar gamau amrywiol a gymerwyd tra oedd gwarchodaeth interim yn cael effaith (gan gynnwys camau gorfodi ac atebolrwydd troseddol).

en-gb	Section 8 — Compensation for loss or damage caused by interim protection
cy-gb	Adran 8 — Digollediad am golled neu ddifrod a achosir gan warchodaeth interim

en-gb	If the Welsh Ministers serve notice of the end of interim protection under section 7(1)(b) or (2)(b), indicating that they have decided not to schedule a monument or an additional part of a monument, a person who had an interest in the monument when the interim protection took effect may claim compensation for any loss or damage suffered that is directly attributable to the interim protection.
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru yn cyflwyno hysbysiad o ddiwedd gwarchodaeth interim o dan adran 7(1)(b) neu (2)(b), sy’n nodi eu bod wedi penderfynu peidio â chofrestru heneb neu ran ychwanegol o heneb, caiff person a oedd â buddiant yn yr heneb pan gymerodd y warchodaeth interim effaith hawlio digollediad am unrhyw golledion neu ddifrod a ddioddefwyd y gellir eu priodoli neu ei briodoli’n uniongyrchol i’r warchodaeth interim.

en-gb	This section sets out how a claim must be made to the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae’r adran hon yn nodi sut mae rhaid gwneud hawliad i Weinidogion Cymru.

en-gb	Section 202 makes additional provision about claims for compensation, and in particular allows the Welsh Ministers to extend the period for making a claim for compensation in a particular case if they are satisfied that there is good reason for doing so.
cy-gb	Mae adran 202 yn gwneud darpariaeth ychwanegol ynghylch hawliadau am ddigollediad, ac yn arbennig yn caniatáu i Weinidogion Cymru estyn y cyfnod ar gyfer gwneud hawliad am ddigollediad mewn achos penodol os ydynt wedi eu bodloni bod rheswm da dros wneud hynny.

en-gb	Any disputes about compensation under this Act will be referred to the Upper Tribunal under section 203.
cy-gb	Bydd unrhyw anghydfodau ynghylch digollediad o dan y Ddeddf hon yn cael eu hatgyfeirio at yr Uwch Dribiwnlys o dan adran 203.

en-gb	The Upper Tribunal (Lands Chamber) Rules make provision for the reference of a case to the Tribunal and its handling.
cy-gb	Mae Rheolau’r Uwch Dribiwnlys (Siambr Tiroedd) yn gwneud darpariaeth ar gyfer atgyfeirio’r achos a’r modd yr ymdrinnir ag ef at y Tribiwnlys.

en-gb	Section 9 — Review of decision to add monument to the schedule etc.
cy-gb	Adran 9 — Adolygu penderfyniad i ychwanegu heneb at y gofrestr etc.

en-gb	Section 10 — Supplementary provision about reviews Schedule 2 — Decision on review by person appointed by the Welsh Ministers  Schedule 6 — Proceedings under Part 2
cy-gb	Adran 10 — Darpariaeth atodol ynghylch adolygiadau Atodlen 2 — Penderfyniad ar adolygiad gan berson a benodir gan Weinidogion Cymru Atodlen 6 — Achosion o dan Ran 2

en-gb	If the Welsh Ministers add a monument to the schedule or amend an existing entry in the schedule to include an additional part to an existing scheduled monument, section 9 requires them to afford any owner or occupier of the monument an opportunity to request a review of their scheduling decision.
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru yn ychwanegu heneb at y gofrestr neu’n diwygio cofnod presennol yn y gofrestr i gynnwys rhan ychwanegol o heneb gofrestredig bresennol, mae adran 9 yn ei gwneud yn ofynnol iddynt roi cyfle i unrhyw berchennog neu unrhyw feddiannydd ar yr heneb i ofyn am adolygiad o’u penderfyniad cofrestru.

en-gb	Subsection (2) of section 9 provides that the ground for a review is that the monument (or part, if an extension to an existing entry for a monument has been made) is not of national importance.
cy-gb	Mae is-adran (2) o adran 9 yn darparu mai’r sail ar gyfer adolygiad yw nad yw’r heneb (neu ran o’r heneb, os gwnaed estyniad i gofnod presennol ar gyfer heneb) o bwysigrwydd cenedlaethol.

en-gb	This reflects that, under section 3(1), national importance is the basis for the Welsh Ministers’ inclusion of a monument in the schedule.
cy-gb	Mae hyn yn adlewyrchu’r ffaith mai pwysigrwydd cenedlaethol, o dan adran 3(1), yw’r sail ar gyfer cynnwys heneb yn y gofrestr gan Weinidogion Cymru.

en-gb	Subsection (6) of section 9 provides that the Welsh Ministers may make regulations to specify other grounds for review in the future.
cy-gb	Mae is-adran (6) o adran 9 yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru wneud rheoliadau i bennu seiliau eraill ar gyfer adolygiad yn y dyfodol.

en-gb	Under subsection (3) of section 9, the Welsh Ministers must appoint a person to carry out the review and make a decision on it.
cy-gb	O dan is-adran (3) o adran 9, rhaid i Weinidogion Cymru benodi person i gynnal yr adolygiad ac i wneud penderfyniad arno.

en-gb	Ordinarily, this will be an inspector of Planning and Environment Decisions Wales (previously Planning Inspectorate Wales).
cy-gb	Fel rheol, un o arolygwyr Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru (Arolygiaeth Gynllunio Cymru gynt) fydd hwn.

en-gb	However, subsection (4) provides that the Welsh Ministers may specify descriptions of cases in which they will conduct and decide a review themselves, instead of appointing a person to do so.
cy-gb	Fodd bynnag, mae is-adran (4) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru bennu disgrifiadau o achosion pan fyddant hwy yn cynnal adolygiad ac yn gwneud penderfyniad arno eu hunain, yn hytrach na phenodi person i wneud hynny.

en-gb	Section 10 makes provision about the administration of reviews under section 9.
cy-gb	Mae adran 10 yn gwneud darpariaeth ynghylch gweinyddu adolygiadau o dan adran 9.

en-gb	This is supplemented by Schedules 2 and 6.
cy-gb	Ategir hyn gan Atodlenni 2 a 6.

en-gb	Schedule 2 makes provision about the functions of persons appointed by the Welsh Ministers to carry out reviews.
cy-gb	Mae Atodlen 2 yn gwneud darpariaeth ynghylch swyddogaethau personau a benodir gan Weinidogion Cymru i gynnal adolygiadau.

en-gb	It covers various administrative matters, including the appointment of an assessor to assist an appointed person and the delegation of functions by an appointed person to another person.
cy-gb	Mae’n cwmpasu gwahanol faterion gweinyddol, gan gynnwys penodi asesydd i gynorthwyo person a benodir a dirprwyo swyddogaethau gan berson a benodir i berson arall.

en-gb	Schedule 6 makes provision permitting appointed persons to issue summonses in connection with local inquiries held for the purposes of this section and gives the Welsh Ministers powers in relation to the recovery or payment of costs incurred in connection with those inquiries or any other proceedings held for the purposes of this section.
cy-gb	Mae Atodlen 6 yn gwneud darpariaeth sy’n caniatáu i bersonau a benodir gyflwyno gwysion mewn cysylltiad ag ymchwiliadau lleol a gynhelir at ddibenion yr adran hon ac yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru mewn perthynas ag adennill neu dalu costau yr eir iddynt mewn cysylltiad â’r ymchwiliadau hynny neu unrhyw achos arall a gynhelir at ddibenion yr adran hon.

en-gb	Chapter 3 — Control of works affecting scheduled monuments
cy-gb	Pennod 3 — Rheolaethu gwaith sy’n effeithio ar henebion cofrestredig

en-gb	Chapter 3 sets out that particular types of works may only be carried out to scheduled monuments if the works are authorised (section 11).
cy-gb	Mae Pennod 3 yn nodi na chaniateir i fathau penodol o waith gael eu cyflawni i henebion cofrestredig oni bai bod y gwaith wedi ei awdurdodi (adran 11).

en-gb	The provisions of this Chapter themselves give authorisation (at section 12 and Schedule 3) for certain descriptions of works.
cy-gb	Mae darpariaethau’r Bennod hon eu hunain yn rhoi awdurdodiad (yn adran 12 ac Atodlen 3) ar gyfer disgrifiadau penodol o waith.

en-gb	The Chapter (at section 13) also provides that works may be authorised by grant of scheduled monument consent.
cy-gb	Mae’r Bennod (yn adran 13) hefyd yn darparu y caniateir i waith gael ei awdurdodi drwy roi cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	The bulk of the provisions in the Chapter are about scheduled monument consent: the application process (sections 14 to 16), the grant of consent (sections 17 to 19) and the modification and revocation of consent (section 20 and Schedule 4).
cy-gb	Mae’r rhan fwyaf o’r darpariaethau yn y Bennod yn ymwneud â chydsyniad heneb gofrestredig: y broses o wneud cais (adrannau 14 i 16), rhoi cydsyniad (adrannau 17 i 19) ac addasu a dirymu cydsyniad (adran 20 ac Atodlen 4).

en-gb	The closing sections of the Chapter deal with the compensation that can be claimed in certain circumstances if scheduled monument consent is refused, granted subject to conditions or subsequently modified or revoked (sections 21 to 24).
cy-gb	Mae adrannau clo’r Bennod yn ymdrin â’r digollediad y gellir ei hawlio o dan amgylchiadau penodol os gwrthodir cydsyniad heneb gofrestredig, os y’i rhoddir yn ddarostyngedig i amodau neu os y’i haddesir neu y’i dirymir wedi hynny (adrannau 21 i 24).

en-gb	The Welsh Ministers have published guidance, which is kept under review, to support the management of scheduled monuments.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi canllawiau, a adolygir yn gyson, i gefnogi’r gwaith o reoli henebion cofrestredig.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Managing Scheduled Monuments in Wales (2018), sets out the general principles to follow when managing and making changes to scheduled monuments.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r canllawiau, Rheoli Henebion Cofrestredig yng Nghymru (2018), yn nodi’r egwyddorion cyffredinol y mae rhaid eu dilyn wrth reoli henebion cofrestredig a gwneud newidiadau iddynt.

en-gb	It explains how to apply for scheduled monument consent, including the roles and responsibilities of owners and Cadw.
cy-gb	Maent yn egluro sut i wneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig, gan gynnwys rolau a chyfrifoldebau perchnogion a Cadw.

en-gb	Section 11 — Requirement for works to be authorised
cy-gb	Adran 11 — Gofyniad i waith gael ei awdurdodi

en-gb	This section provides that a wide range of works affecting a scheduled monument, extending from demolition to repair, may only be carried out with authorisation under this Chapter.
cy-gb	Mae’r adran hon yn darparu mai dim ond gydag awdurdodiad o dan y Bennod hon y caniateir i ystod eang o waith sy’n effeithio ar heneb gofrestredig, sy’n amrywio o ddymchwel i atgyweirio, gael ei gyflawni.

en-gb	In practice, this means that almost any works to a scheduled monument — including those that will benefit the asset, such as repairing masonry, filling in erosion scars or conducting archaeological investigations — will require authorisation.
cy-gb	Yn ymarferol, mae hyn yn golygu y bydd yn ofynnol cael awdurdodiad i gyflawni bron unrhyw waith i heneb gofrestredig — gan gynnwys gwaith a fydd o fudd i’r ased, megis atgyweirio gwaith maen, llenwi creithiau erydu neu gynnal ymchwiliadau archaeolegol.

en-gb	The authorisation may be either by scheduled monument consent under section 13, or, in certain narrowly defined circumstances, as works falling within a description of a class of works under section 12.
cy-gb	Caniateir rhoi awdurdodiad naill ai drwy gydsyniad heneb gofrestredig o dan adran 13, neu, o dan amgylchiadau a ddiffinnir yn benodol iawn, fel gwaith sy’n dod o fewn disgrifiad o ddosbarth o waith o dan adran 12.

en-gb	Subsection (1) of this section states that a person must not carry out, cause or permit the relevant works to be carried out unless those works are authorised.
cy-gb	Mae is-adran (1) o’r adran hon yn datgan na chaiff person gyflawni’r gwaith perthnasol na pheri na chaniatáu i’r gwaith perthnasol gael ei gyflawni oni bai bod y gwaith hwnnw wedi ei awdurdodi.

en-gb	In addition to prohibiting a person from undertaking works personally or commissioning or employing others to conduct them, this provision stops a person from allowing works to proceed without taking action to prevent them.
cy-gb	Yn ogystal â gwahardd person rhag ymgymryd â gwaith yn bersonol neu gomisiynu neu gyflogi eraill i’w gyflawni, mae’r ddarpariaeth hon yn atal person rhag caniatáu i waith fynd rhagddo heb gymryd camau i’w atal.

en-gb	A landowner cannot, therefore, deliberately turn a blind eye to unauthorised works taking place on a scheduled monument on the landowner’s property.
cy-gb	Felly, ni chaiff tirfeddiannwr anwybyddu gwaith anawdurdodedig yn fwriadol sy’n digwydd ar heneb gofrestredig ar eiddo’r tirfeddiannwr.

en-gb	If a person carries out, causes or permits any works to a scheduled monument in breach of subsection (1), it constitutes an offence under section 30(1).
cy-gb	Os yw person yn cyflawni unrhyw waith i heneb gofrestredig, neu’n peri neu’n caniatáu i unrhyw waith gael ei gyflawni i heneb gofrestredig, yn groes i is-adran (1), mae’n drosedd o dan adran 30(1).

en-gb	Section 12 — Authorisation of classes of works  Schedule 3 — Authorisation for classes of works
cy-gb	Adran 12 — Awdurdodi dosbarthau o waith  Atodlen 3 — Awdurdodiad ar gyfer dosbarthau o waith

en-gb	Section 12(1) authorises works to a scheduled monument if the works fall within a description of a class of works in the table in Schedule 3.
cy-gb	Mae adran 12(1) yn awdurdodi gwaith i heneb gofrestredig os yw’r gwaith yn dod o fewn disgrifiad o ddosbarth o waith yn y tabl yn Atodlen 3.

en-gb	Schedule 3 restates, with modifications, classes of consent from the Ancient Monuments (Class Consents) Order 1994, SI 1994/1381.
cy-gb	Mae Atodlen 3 yn ailddatgan, gydag addasiadau, ddosbarthau o gydsyniad o Orchymyn Henebion Hynafol (Cydsyniadau Dosbarth) 1994, OS 1994/1381.

en-gb	The incorporation of these well-established provisions from secondary legislation brings together the relevant legislation about the authorisation of works.
cy-gb	Drwy ymgorffori’r darpariaethau sefydledig hyn o is-ddeddfwriaeth, dygir ynghyd y ddeddfwriaeth berthnasol ynghylch awdurdodi gwaith.

en-gb	Regulation-making powers in paragraph 1 of Schedule 3, however, give the Welsh Ministers flexibility to amend the Schedule.
cy-gb	Fodd bynnag, mae pwerau i wneud rheoliadau ym mharagraff 1 o Atodlen 3 yn rhoi hyblygrwydd i Weinidogion Cymru i ddiwygio’r Atodlen.

en-gb	Schedule 3 sets out eight classes of works that are authorised by section 12(1).
cy-gb	Mae Atodlen 3 yn nodi wyth dosbarth o waith a awdurdodir gan adran 12(1).

en-gb	These works are not normally damaging and therefore can proceed without the need for the detailed consideration of the scheduled monument consent process.
cy-gb	Nid yw’r dosbarthau hyn yn waith niweidiol fel arfer ac felly gall y gwaith fynd rhagddo heb fod angen ystyried y broses cydsyniad heneb gofrestredig yn fanwl.

en-gb	Class 1 comprises agricultural, horticultural and forestry works of the same kind as works carried out lawfully on the same spot within the previous six years.
cy-gb	Mae Dosbarth 1 yn cynnwys gwaith amaethyddol, gwaith garddwriaethol a gwaith coedwigaeth o’r un math â gwaith a gyflawnwyd yn gyfreithlon yn yr un man o fewn y chwe mlynedd flaenorol.

en-gb	By permitting the same activity to occur in the same place, any further disruption to the scheduled monument from the ongoing works will be minimised.
cy-gb	Drwy ganiatáu i’r un gweithgarwch ddigwydd yn yr un lle, bydd unrhyw darfu pellach ar yr heneb gofrestredig yn sgil gwaith parhaus yn cael ei leihau i’r eithaf.

en-gb	For example, where a scheduled site has been lawfully ploughed within the previous six years, ploughing may continue provided it goes no deeper than it did during that six-year period.
cy-gb	Er enghraifft, pan fo safle heneb wedi cael ei aredig yn gyfreithlon o fewn y chwe mlynedd flaenorol, caiff gwaith aredig barhau ar yr amod nad yw’n mynd yn ddyfnach nag yr aeth yn ystod y cyfnod hwnnw o chwe mlynedd.

en-gb	The works specified in paragraphs (a) to (f) of the Class 1 entry have all been excluded from authorisation because of the threats that they would pose to undisturbed archaeology or the standing remains of a scheduled monument.
cy-gb	Mae’r gwaith a bennir ym mharagraffau (a) i (f) o’r cofnod Dosbarth 1 oll wedi eu heithrio rhag cael eu hawdurdodi oherwydd y bygythiad y byddent yn ei achosi i archaeoleg heb ei aflonyddu ac olion sefydlog heneb gofrestredig.

en-gb	If agricultural, horticultural or forestry works have not taken place on a scheduled monument for more than six years, the possibility of authorisation under section 12(1) lapses and it cannot be revived.
cy-gb	Os nad oes gwaith amaethyddol, gwaith garddwriaethol neu waith coedwigaeth wedi digwydd ar heneb gofrestredig am dros chwe mlynedd, mae’r posibilrwydd o gael awdurdodiad o dan adran 12(1) yn darfod ac ni ellir ei adnewyddu.

en-gb	Thereafter such works would require scheduled monument consent under section 13.
cy-gb	Wedi hynny byddai’n ofynnol cael cydsyniad heneb gofrestredig o dan adran 13 ar gyfer gwaith o’r fath.

en-gb	Class 5 has been included to provide authorisation should the Historic Buildings and Monuments Commission for England (Historic England) be undertaking works on Offa’s Dyke or some other cross-border scheduled monument and inadvertently or by prior agreement carry the works across the border into Wales.
cy-gb	Mae Dosbarth 5 wedi ei gynnwys i ddarparu awdurdodiad pe bai Comisiwn Adeiladau Hanesyddol a Henebion Lloegr (Historic England) yn ymgymryd â gwaith ar Glawdd Offa neu ar unrhyw heneb gofrestredig drawsffiniol arall ac yn ymestyn y gwaith dros y ffin i Gymru yn anfwriadol neu drwy gytundeb ymlaen llaw.

en-gb	Class 6 permits works of archaeological evaluation to be carried out by or on behalf of someone who has applied for scheduled monument consent.
cy-gb	Mae Dosbarth 6 yn caniatáu i waith gwerthuso archaeolegol gael ei gyflawni gan neu ar ran rhywun sydd wedi gwneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	Such works will be limited, for instance test pits or trial trenches, and be carried out to assess the archaeological resource and potential of the monument in order to inform the determination of the scheduled monument consent.
cy-gb	Bydd gwaith o’r fath yn gyfyngedig, er enghraifft tyllau prawf neu ffosydd prawf, ac yn cael ei gyflawni i asesu’r adnodd archaeolegol a photensial yr heneb er mwyn llywio’r penderfyniad ar y cais am gydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	These works must be undertaken in accordance with a written specification approved by Cadw.
cy-gb	Rhaid cyflawni’r gwaith hwn yn unol â manyleb ysgrifenedig sydd wedi ei chymeradwyo gan Cadw.

en-gb	Section 13 — Authorisation of works by scheduled monument consent
cy-gb	Adran 13 — Awdurdodi gwaith drwy gydsyniad heneb gofrestredig

en-gb	Section 13 provides for the authorisation of works by the grant of scheduled monument consent.
cy-gb	Mae adran 13 yn darparu ar gyfer awdurdodi gwaith drwy roi cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	Subsection (1) sets out that works are authorised if written consent has been granted by the Welsh Ministers and the works are carried out in accordance with the terms of the consent, which may include conditions.
cy-gb	Mae is-adran (1) yn nodi bod gwaith wedi ei awdurdodi os yw cydsyniad ysgrifenedig wedi ei roi gan Weinidogion Cymru ac os yw’r gwaith yn cael ei gyflawni yn unol â thelerau’r cydsyniad, a all gynnwys amodau.

en-gb	Sections 18 and 19 make further provision about conditions attached to scheduled monument consents.
cy-gb	Mae adrannau 18 a 19 yn gwneud darpariaeth bellach ynghylch amodau sydd ynghlwm wrth gydsyniadau henebion cofrestredig.

en-gb	In practice, Cadw, acting on behalf of the Welsh Ministers, administers the scheduled monument consent process and grants consent.
cy-gb	Yn ymarferol, Cadw, gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru, sy’n gweinyddu’r broses cydsyniad heneb gofrestredig ac yn rhoi cydsyniad.

en-gb	Under subsection (2), the Welsh Ministers may grant written consent for unauthorised works already carried out to a scheduled monument or land in, on or under which there is such a monument.
cy-gb	O dan is-adran (2), caiff Gweinidogion Cymru roi cydsyniad ysgrifenedig ar gyfer gwaith anawdurdodedig sydd eisoes wedi ei gyflawni i heneb gofrestredig neu i dir y mae heneb o’r fath ynddo, arno neu odano.

en-gb	In such cases, the works are only authorised from the grant of the consent.
cy-gb	Mewn achosion o’r fath, nid yw’r gwaith ond wedi ei awdurdodi o adeg rhoi’r cydsyniad.

en-gb	Any potential criminal liability arising from the unauthorised works prior to the consent remains and could be the basis for subsequent proceedings.
cy-gb	Mae unrhyw atebolrwydd troseddol posibl sy’n deillio o’r gwaith anawdurdodedig cyn y cysyniad yn parhau a gallai fod yn sail ar gyfer achosion dilynol.

en-gb	In practice, retrospective consent is rarely granted and only in cases where the unauthorised works are beneficial to the monument.
cy-gb	Yn ymarferol, anaml iawn y rhoddir cydsyniad yn ôl-weithredol, a hynny dim ond mewn achosion pan fo’r gwaith anawdurdodedig o fudd i’r heneb.

en-gb	Section 14 — Applying for scheduled monument consent
cy-gb	Adran 14 — Gwneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig

en-gb	Section 14 puts in place the fundamental structure for the scheduled monument consent application process.
cy-gb	Mae adran 14 yn sefydlu’r strwythur sylfaenol ar gyfer y broses o wneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	It prescribes how an application must be made to the Welsh Ministers, sets out its required content and provides the Welsh Ministers with powers to make regulations on further aspects of the application procedure (subsections (1) to (3)).
cy-gb	Mae’n rhagnodi sut y mae rhaid i gais gael ei wneud i Weinidogion Cymru, yn nodi’r hyn y mae’n ofynnol ei gynnwys ynddo ac yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i wneud rheoliadau ar agweddau eraill ar y broses o wneud cais (is-adrannau (1) i (3)).

en-gb	Subsections (4) and (5) allow for a simplified application procedure for scheduled monument consent where works are of a minor nature.
cy-gb	Mae is-adrannau (4) a (5) yn caniatáu ar gyfer gweithdrefn syml ar gyfer gwneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig pan mai mân waith sydd o dan sylw.

en-gb	Such works might include: localised erosion repairs, replacing short stretches of fencing, re-bedding loose stones, or installing plaques or signs.
cy-gb	Gallai gwaith o’r fath gynnwys: atgyweirio yn sgil erydu lleol, ailosod darnau byr o ffensys, ailosod cerrig rhydd, neu godi placiau neu arwyddion.

en-gb	In cases where proposed minor works will have a neutral or positive impact on a monument, Cadw may agree the works during a site visit and dispense with the need for a formal application.
cy-gb	Mewn achosion pan fydd mân waith arfaethedig yn cael effaith niwtral neu effaith gadarnhaol ar heneb, caiff Cadw gytuno i’r gwaith yn ystod ymweliad â’r safle a hepgor yr angen am gais ffurfiol.

en-gb	In all cases, even where a written application is not required, works will only be authorised on receipt of written scheduled monument consent, which is granted under section 13(1).
cy-gb	Ym mhob achos, hyd yn oed pan nad oes angen cais ysgrifenedig, ni fydd gwaith ond yn cael ei awdurdodi ar ôl cael cydsyniad heneb gofrestredig ysgrifenedig, a roddir o dan adran 13(1).

en-gb	Section 15 — Declarations of ownership in respect of monument
cy-gb	Adran 15 — Declarasiynau o berchnogaeth mewn cysylltiad â heneb

en-gb	This section enables the Welsh Ministers to refuse to consider an application for scheduled monument consent if it is not accompanied by a declaration of ownership signed by or on behalf of the applicant.
cy-gb	Mae’r adran hon yn galluogi Gweinidogion Cymru i wrthod ystyried cais am gydsyniad heneb gofrestredig os nad oes declarasiwn o berchnogaeth a lofnodwyd gan neu ar ran y ceisydd yn dod gydag ef.

en-gb	The declaration relates to the ownership of the monument at the beginning of the 21-day period that ends on the day of the application.
cy-gb	Mae’r declarasiwn yn ymwneud â pherchnogaeth yr heneb ar ddechrau’r cyfnod o 21 o ddiwrnodau sy’n dod i ben ar ddyddiad y cais.

en-gb	It must confirm that the applicant either was then the sole owner of the monument, or has given notice to all other owners of the monument or taken all reasonable steps to do so (subsection (1)).
cy-gb	Rhaid iddo gadarnhau mai’r ceisydd oedd naill ai yr unig berchennog ar yr heneb ar y pryd, neu ei fod wedi rhoi hysbysiad i bob perchennog arall ar yr heneb neu wedi cymryd pob cam rhesymol i wneud hynny (is-adran (1)).

en-gb	In practice, the applicant can be an owner, occupier, agent or another person.
cy-gb	Yn ymarferol, gall y ceisydd fod yn berchennog, yn feddiannydd, yn asiant neu’n berson arall.

en-gb	Section 17 — Procedure for determining applications and effect of grant of consent  Schedule 6 — Proceedings under Part 2
cy-gb	Adran 17 — Y weithdrefn ar gyfer penderfynu ceisiadau ac effaith rhoi cydsyniad Atodlen 6 — Achosion o dan Ran 2

en-gb	Section 17, with Schedule 6, regulates the procedure for determining applications and granting scheduled monument consent.
cy-gb	Mae adran 17, ynghyd ag Atodlen 6, yn rheoleiddio’r weithdrefn ar gyfer penderfynu ceisiadau a rhoi cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	Subsection (2) provides that, before determining an application for scheduled monument consent, the Welsh Ministers may:
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru, cyn penderfynu cais am gydsyniad heneb gofrestredig:

en-gb	cause a local inquiry to be held;
cy-gb	peri i ymchwiliad lleol gael ei gynnal;

en-gb	appoint a person to hold a hearing;
cy-gb	penodi person i gynnal gwrandawiad;

en-gb	appoint a person to receive written representations; or
cy-gb	penodi person i gael sylwadau ysgrifenedig ato; neu

en-gb	employ any combination of these proceedings.
cy-gb	defnyddio unrhyw gyfuniad o’r achosion hyn.

en-gb	At the time of writing these notes, the Welsh Ministers would appoint an inspector from Planning and Environment Decisions Wales to conduct such proceedings.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, byddai Gweinidogion Cymru yn penodi un o arolygwyr Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru i gynnal achos o’r fath.

en-gb	In practice, various informal actions are taken before the Welsh Ministers might exercise their power under subsection (2).
cy-gb	Yn ymarferol, cymerir amryw o gamau anffurfiol cyn y gallai Gweinidogion Cymru arfer eu pŵer o dan is-adran (2).

en-gb	In the majority of cases, Cadw will provide pre-application advice to the prospective applicant.
cy-gb	Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd Cadw yn rhoi cyngor cyn gwneud cais i’r darpar geisydd.

en-gb	This might be of particular importance where there is likely to be a requirement to engage archaeological expertise.
cy-gb	Gallai hyn fod yn arbennig o bwysig pan fo’n debygol y bydd gofyniad i ymwneud ag arbenigwyr archeolegol.

en-gb	Following receipt of an application, normally Cadw (acting on behalf of the Welsh Ministers) will issue an interim decision letter, which includes details of any proposed conditions or the reasons for any proposed refusal.
cy-gb	Ar ôl cael cais, fel arfer bydd Cadw (gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru) yn cyhoeddi llythyr penderfyniad interim, sy’n cynnwys manylion unrhyw amodau arfaethedig neu’r rhesymau dros unrhyw gynnig i wrthod y cais.

en-gb	This provides the applicant with the opportunity to make representations, which may include providing additional information relevant to the application.
cy-gb	Mae hyn yn rhoi cyfle i’r ceisydd i gyflwyno sylwadau, a all gynnwys darparu gwybodaeth ychwanegol sy’n berthnasol i’r cais.

en-gb	A Cadw officer will receive and consider these representations.
cy-gb	Bydd un o swyddogion Cadw yn cael y sylwadau hyn ac yn eu hystyried.

en-gb	It is at that point, if there are unresolved issues, that the Welsh Ministers may exercise their power under subsection (2).
cy-gb	Os oes materion heb eu datrys, dyna pryd y caiff Gweinidogion Cymru arfer eu pŵer o dan is-adran (2).

en-gb	Subsection (5) establishes that, unless its terms make some other contrary provision, a scheduled monument consent has effect for the benefit of the monument and all persons for the time being with an interest in it.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn cadarnhau, oni bai bod ei delerau yn gwneud darpariaeth arall i’r gwrthwyneb, fod cydsyniad heneb gofrestredig yn cael effaith er budd yr heneb a phob person sydd â buddiant ynddi am y tro.

en-gb	If, for example, the ownership of a scheduled monument were to change while consented works were underway, the new owner would not need to apply for a new scheduled monument consent in order to continue the works (provided there were no provision to the contrary in the terms of the consent).
cy-gb	Er enghraifft, pe bai perchnogaeth heneb gofrestredig yn newid tra bo gwaith y rhoddwyd cydsyniad iddo yn mynd rhagddo, ni fyddai angen i’r perchennog newydd wneud cais am gydsyniad heneb gofrestredig newydd er mwyn parhau â’r gwaith (ar yr amod nad oedd darpariaeth i’r gwrthwyneb yn nhelerau’r cydsyniad).

en-gb	Schedule 6 makes provision for summonses to require evidence or attendance at local inquiries and about the recovery or payment of costs incurred during inquiries or hearings.
cy-gb	Mae Atodlen 6 yn gwneud darpariaeth bod gwysion yn ei gwneud yn ofynnol cyflwyno tystiolaeth neu fod yn bresennol mewn ymchwiliadau lleol, ac yn ymdrin ag adennill neu dalu costau yr eir iddynt yn ystod ymchwiliadau neu wrandawiadau.

en-gb	Section 18 — Power to grant consent subject to conditions  Section 19 — Condition about period within which works must start
cy-gb	Adran 18 — Pŵer i roi cydsyniad yn ddarostyngedig i amodau  Adran 19 — Amod ynghylch y cyfnod y mae rhaid i’r gwaith ddechrau ynddo

en-gb	Section 18 allows scheduled monument consents to be granted subject to conditions.
cy-gb	Mae adran 18 yn caniatáu i gydsyniadau henebion cofrestredig gael eu rhoi yn ddarostyngedig i amodau.

en-gb	The section provides two examples of conditions, but these are not exhaustive.
cy-gb	Mae’r adran yn darparu dwy enghraifft o amodau, ond nid yw’r rhain yn hollgynhwysol.

en-gb	Conditions may relate directly to the way in which works are carried out or they may impose other requirements, such as a programme of archaeological recording and reporting or the publication of results after the completion of archaeological excavations and any necessary post-excavation analysis.
cy-gb	Caiff amodau ymwneud yn uniongyrchol â’r ffordd y cyflawnir gwaith neu cânt osod gofynion eraill, megis rhaglen o waith cofnodi ac adrodd archaeolegol neu gyhoeddi canlyniadau ar ôl cwblhau cloddiadau archaeolegol ac unrhyw waith dadansoddi angenrheidiol yn dilyn cloddiadau archaeolegol.

en-gb	Section 19(1) requires a scheduled monument consent to be granted subject to a condition that the works must start before the end of a period specified in the condition.
cy-gb	Mae adran 19(1) yn ei gwneud yn ofynnol i gydsyniad heneb gofrestredig gael ei roi yn ddarostyngedig i amod bod rhaid i’r gwaith ddechrau cyn diwedd cyfnod a bennir yn yr amod.

en-gb	If the consented works do not start within that period, the consent will lapse.
cy-gb	Os na fydd y gwaith y rhoddwyd cydsyniad iddo yn dechrau o fewn y cyfnod hwnnw, bydd y cydsyniad yn darfod.

en-gb	Where works are started within the specified period, a consent will have effect as provided by section 17(5).
cy-gb	Pan fydd gwaith yn dechrau o fewn y cyfnod penodedig, bydd cydsyniad yn cael effaith fel y’i darperir gan adran 17(5).

en-gb	Subsection (2) sets out that if a consent is granted without a condition specifying a period within which works must begin, the works must begin within five years of the day on which consent was granted.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn nodi bod rhaid i’r gwaith ddechrau o fewn pum mlynedd i’r diwrnod y rhoddwyd y cydsyniad, os rhoddir cydsyniad heb amod sy’n pennu cyfnod y mae rhaid i waith ddechrau ynddo.

en-gb	Subsection (3) provides that this section does not apply in relation to three classes of scheduled monument consents:
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu nad yw’r adran hon yn gymwys mewn perthynas â thri dosbarth o gydsyniad heneb gofrestredig:

en-gb	scheduled monument consents that cease to have effect at the end of a specified period (irrespective of whether works have started)
cy-gb	cydsyniadau henebion cofrestredig sy’n peidio â chael effaith ar ddiwedd cyfnod penodedig (ni waeth a yw gwaith wedi dechrau)

en-gb	Such consents often relate to short-term events or activities at a monument for which a very specific period may be defined.
cy-gb	Mae cydsyniadau o’r fath yn ymwneud yn aml â digwyddiadau neu weithgareddau tymor byr ar safle heneb y gellir pennu cyfnod penodol iawn ar eu cyfer.

en-gb	The period of a consent could also be specified, for instance, in order to limit the impact of works on protected species.
cy-gb	Gellid pennu cyfnod cydsyniad hefyd, er enghraifft, er mwyn cyfyngu ar effaith gwaith ar rywogaethau a warchodir.

en-gb	scheduled monument consents granted under section 13(2) for works carried out before consent was granted
cy-gb	cydsyniadau henebion cofrestredig a roddir o dan adran 13(2) ar gyfer gwaith a gyflawnwyd cyn i gydsyniad gael ei roi

en-gb	Since the consent authorises works that have already been completed, a requirement for works to begin is unnecessary.
cy-gb	Gan fod y cydsyniad yn awdurdodi gwaith sydd eisoes wedi ei gyflawni, nid yw’n angenrheidiol cael gofyniad i waith ddechrau.

en-gb	scheduled monument consents granted by a scheduled monument partnership agreement.
cy-gb	cydsyniadau henebion cofrestredig a roddir gan gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig.

en-gb	Scheduled monument partnership agreements may run for ten to fifteen years and the consents that they grant last for the lifetime of the agreements, irrespective of when works begin.
cy-gb	Gall cytundebau partneriaeth heneb gofrestredig barhau rhwng deg a phymtheg mlynedd ac mae’r cydsyniadau a roddir ganddynt yn parhau am oes y cytundebau, ni waeth pryd y bydd gwaith yn dechrau.

en-gb	Section 20 — Modification and revocation of consent Schedule 4 — Procedure for orders modifying or revoking scheduled monument consent Schedule 6 — Proceedings under Part 2
cy-gb	Adran 20 — Addasu a dirymu cydsyniad  Atodlen 4 — Y weithdrefn ar gyfer gorchmynion sy’n addasu neu’n dirymu cydsyniad heneb gofrestredig Atodlen 6 — Achosion o dan Ran 2

en-gb	Section 20 provides the Welsh Ministers with powers to revoke or modify a scheduled monument consent by order.
cy-gb	Mae adran 20 yn rhoi i Weinidogion Cymru bwerau i ddirymu neu addasu cydsyniad heneb gofrestredig drwy orchymyn.

en-gb	Subsection (2) sets out that an order under this section may not be made to modify or revoke a scheduled monument consent granted either for the retention of works under section 13(2) or by a scheduled monument partnership agreement.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn nodi na chaniateir gwneud gorchymyn o dan yr adran hon i addasu neu ddirymu cydsyniad heneb gofrestredig a roddir naill ai ar gyfer cadw gwaith o dan adran 13(2) neu a roddir gan gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig.

en-gb	Scheduled monument partnership agreements incorporate separate mechanisms (section 27 and Schedule 5) that permit the Welsh Ministers to terminate all or part of an agreement, including consents, by order.
cy-gb	Mae cytundebau partneriaeth henebion cofrestredig yn ymgorffori mecanweithiau ar wahân (adran 27 ac Atodlen 5) sy’n caniatáu i Weinidogion Cymru derfynu’r cyfan neu ran o gytundeb, gan gynnwys cydsyniadau, drwy orchymyn.

en-gb	Schedule 4 sets out the procedure that must be followed in making orders, which includes provision for holding local inquiries or hearings in certain circumstances.
cy-gb	Mae Atodlen 4 yn nodi’r weithdrefn y mae rhaid ei dilyn wrth wneud gorchmynion, sy’n cynnwys darpariaeth ar gyfer cynnal ymchwiliadau lleol neu wrandawiadau o dan amgylchiadau penodol.

en-gb	Schedule 6 makes provision for summonses to require evidence or attendance at local inquiries and about the recovery or payment of costs incurred during inquiries or hearings.
cy-gb	Mae Atodlen 6 yn gwneud darpariaeth i wysion ei gwneud yn ofynnol cyflwyno tystiolaeth neu fod yn bresennol mewn ymchwiliadau lleol, ac yn ymdrin ag adennill neu dalu costau yr eir iddynt yn ystod ymchwiliadau neu wrandawiadau.

en-gb	Section 21 — Compensation for refusal of scheduled monument consent or grant of consent subject to conditions
cy-gb	Adran 21 — Digollediad am wrthod cydsyniad heneb gofrestredig neu roi cydsyniad yn ddarostyngedig i amodau

en-gb	Section 21 makes provision, subject to certain conditions, for the payment of compensation where a person with an interest in a monument suffers loss or damage if scheduled monument consent is refused or granted subject to conditions.
cy-gb	Mae adran 21 yn gwneud darpariaeth, yn ddarostyngedig i amodau penodol, ar gyfer talu digollediad pan fo person sydd â buddiant mewn heneb yn dioddef colled neu ddifrod os caiff cydsyniad heneb gofrestredig ei wrthod neu ei roi yn ddarostyngedig i amodau.

en-gb	Subsection (7) identifies two matters to be considered in the calculation of the amount of loss or damage consisting of depreciation of the value of an interest in land (meaning the extent to which the value of the interest is effectively diminished by the limitations on works imposed by the refusal of scheduled monument consent or its grant subject to conditions).
cy-gb	Mae is-adran (7) yn nodi dau fater sydd i’w hystyried wrth gyfrifo swm y golled neu’r difrod sy’n ddibrisiant yng ngwerth buddiant mewn tir (sy’n golygu i ba raddau y mae gwerth y buddiant yn lleihau i bob pwrpas o ganlyniad i’r cyfyngiadau ar waith a osodir drwy wrthod cydsyniad heneb gofrestredig neu roi cydsyniad yn ddarostyngedig i amodau).

en-gb	It is to be assumed that any subsequent application for scheduled monument consent for works of a similar description would be determined by the Welsh Ministers in the same way.
cy-gb	Mae i’w thybio y byddai unrhyw gais dilynol am gydsyniad heneb gofrestredig ar gyfer gwaith o ddisgrifiad tebyg yn cael ei benderfynu yn yr un ffordd gan Weinidogion Cymru.

en-gb	In the case of a refusal of consent, if the Welsh Ministers, on refusing that consent, undertook to grant consent for other works affecting the monument if an application were made, that undertaking should be taken into account.
cy-gb	Yn achos gwrthod cydsyniad, os ymrwymodd Gweinidogion Cymru, wrth wrthod y cydsyniad hwnnw, i roi cydsyniad ar gyfer gwaith arall sy’n effeithio ar yr heneb pe bai cais yn cael ei wneud, dylid ystyried yr ymrwymiad hwnnw.

en-gb	An undertaking might allow for some other viable use of the land, thereby reducing the depreciation for the purposes of calculating the amount of compensation payable.
cy-gb	Gallai ymrwymiad ganiatáu ar gyfer rhyw ddefnydd ymarferol arall o’r tir, a byddai hynny’n lleihau’r dibrisiant at ddibenion cyfrifo swm y digollediad sy’n daladwy.

en-gb	Section 22 — Recovery of compensation paid under section 21 on subsequent grant of consent
cy-gb	Adran 22 — Adennill digollediad a dalwyd o dan adran 21 ar ôl rhoi cydsyniad dilynol

en-gb	Section 22 gives the Welsh Ministers powers to recover compensation paid under section 21 if they subsequently grant consent for, or modify or remove conditions that affected, any or all of the works in respect of which compensation was paid.
cy-gb	Mae adran 22 yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i adennill digollediad a dalwyd o dan adran 21 os ydynt wedyn yn rhoi cydsyniad ar gyfer amodau, neu’n addasu neu’n dileu amodau, a oedd yn effeithio ar y cyfan neu unrhyw ran o’r gwaith y cafodd digollediad ei dalu mewn cysylltiad ag ef.

en-gb	This section only applies if the Welsh Ministers have served notice of the payment of compensation on the council of each county or county borough in which the monument is located (subsection (2)).
cy-gb	Nid yw’r adran hon ond yn gymwys os yw Gweinidogion Cymru wedi cyflwyno hysbysiad o dalu digollediad i’r cyngor ym mhob sir neu fwrdeistref sirol y mae’r heneb ynddi (is-adran (2)).

en-gb	The required details of the notice are set out in subsection (5) and subsection (6) makes the notice a local land charge.
cy-gb	Mae’r manylion y mae’n ofynnol eu cynnwys yn yr hysbysiad wedi eu nodi yn is-adran (5) ac mae is-adran (6) yn gwneud yr hysbysiad yn bridiant lleol.

en-gb	Subsection (3) provides that when granting or modifying a scheduled monument consent in a case to which this section applies, the Welsh Ministers may specify that works for which compensation had been paid cannot proceed until the “recoverable amount” (defined in section 23) has been repaid or satisfactorily secured.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru, wrth roi neu addasu cydsyniad heneb gofrestredig mewn achos y mae’r adran hon yn gymwys iddo, bennu na chaiff gwaith y talwyd digollediad mewn cysylltiad ag ef fynd yn ei flaen hyd nes bod y “swm adenilladwy” (a ddiffinnir yn adran 23) wedi ei ad-dalu neu ei sicrhau yn foddhaol.

en-gb	Section 23 — Determination of amount recoverable under section 22
cy-gb	Adran 23 — Penderfynu’r swm sy’n adenilladwy o dan adran 22

en-gb	Section 23(1) requires the Welsh Ministers to specify the “recoverable amount” of the compensation paid under section 21 when giving notice of their decision to grant or modify scheduled monument consent in a case under section 22.
cy-gb	Mae adran 23(1) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru bennu “swm adenilladwy” y digollediad a delir o dan adran 21 wrth roi hysbysiad o’u penderfyniad i roi neu addasu cydsyniad heneb gofrestredig mewn achos o dan adran 22.

en-gb	If a person with an interest in the monument disputes the amount specified by the Welsh Ministers, that person may seek a determination of the amount from the Upper Tribunal.
cy-gb	Os yw person sydd â buddiant yn yr heneb yn dadlau ynghylch y swm a bennir gan Weinidogion Cymru, caiff y person hwnnw geisio penderfyniad ar y swm gan yr Uwch Dribiwnlys.

en-gb	The Upper Tribunal (Lands Chamber) Rules make provision for the reference of a case to the Tribunal and its handling.
cy-gb	Mae Rheolau’r Uwch Dribiwnlys (Siambr Tiroedd) yn gwneud darpariaeth ar gyfer atgyfeirio cais i’r Tribiwnlys ac ar gyfer ymdrin â’r achos.

en-gb	If a dispute is referred to the Upper Tribunal, the recoverable amount will be the amount that it determines (subsections (2) and (3)).
cy-gb	Os caiff anghydfod ei atgyfeirio i’r Uwch Dribiwnlys, y swm adenilladwy fydd y swm y mae’r Tribiwnlys yn ei benderfynu (is-adrannau (2) a (3)).

en-gb	Section 24 — Compensation where works affecting a scheduled monument cease to be authorised
cy-gb	Adran 24 — Digollediad pan fo gwaith sy’n effeithio ar heneb gofrestredig yn peidio â chael ei awdurdodi

en-gb	This section provides for compensation to be paid if works previously authorised cease to be so authorised.
cy-gb	Mae’r adran hon yn darparu i ddigollediad gael ei dalu os yw gwaith a awdurdodwyd yn flaenorol yn peidio â chael ei awdurdodi felly.

en-gb	Subsection (1) provides that this may happen if:
cy-gb	Mae is-adran (1) yn darparu y caiff hyn ddigwydd:

en-gb	an authorisation under section 12 ceases to apply when a class of works specified in Schedule 3 is amended or the Welsh Ministers direct that section 12(1) does not apply to a scheduled monument;
cy-gb	os yw awdurdodiad o dan adran 12 yn peidio â bod yn gymwys pan gaiff dosbarth o waith a bennir yn Atodlen 3 ei ddiwygio neu pan fydd Gweinidogion Cymru yn cyfarwyddo nad yw adran 12(1) yn gymwys i heneb gofrestredig;

en-gb	scheduled monument consent is modified or revoked by an order made under section 20; or
cy-gb	os yw cydsyniad heneb gofrestredig wedi ei addasu neu ei ddirymu drwy orchymyn a wneir o dan adran 20; neu

en-gb	authorisation is cancelled following the service of a notice of proposed modification or revocation of scheduled monument consent as set out in paragraph 2 of Schedule 4.
cy-gb	os caiff awdurdodiad ei ganslo yn dilyn cyflwyno hysbysiad o addasiad neu ddirymiad arfaethedig ar gyfer cydsyniad heneb gofrestredig fel y’i nodir ym mharagraff 2 o Atodlen 4.

en-gb	Any person with an interest in the monument is entitled, on making a claim for compensation to the Welsh Ministers, to be paid compensation by them for any expenditure incurred in carrying out works which become abortive by the cessation of authorisation or any other loss or damage directly attributable to that cessation.
cy-gb	Mae gan unrhyw berson a chanddo fuddiant yn yr heneb hawlogaeth, wrth wneud hawliad am ddigollediad i Weinidogion Cymru, i gael ei ddigolledu ganddynt am unrhyw wariant yr eir iddo wrth gyflawni gwaith a ddaw yn ofer oherwydd bod awdurdodiad wedi dod i ben neu unrhyw golled neu unrhyw ddifrod y gellir ei phriodoli neu ei briodoli’n uniongyrchol i’r ffaith bod yr awdurdodiad hwnnw wedi dod i ben.

en-gb	For the purposes of this section, expenditure incurred on carrying out works includes expenditure on preparatory matters, which might include, but are not limited to, site surveys, the preparation of plans or a heritage impact statement or the production of detailed specifications of materials and methodologies (subsections (2) and (4)).
cy-gb	At ddibenion yr adran hon, mae gwariant yr eir iddo wrth gyflawni gwaith yn cynnwys gwariant ar faterion paratoi, a allai gynnwys arolygon safle, llunio planiau neu ddatganiad o’r effaith ar dreftadaeth neu lunio manylebau manwl o ddeunyddiau a methodolegau, ond nid yw’n gyfyngedig i hyn (is-adrannau (2) a (4)).

en-gb	Sections 202, 203 and 204 make additional provisions about claims for compensation under this Act.
cy-gb	Mae adrannau 202, 203 a 204 yn gwneud darpariaethau ychwanegol ynghylch hawliadau am ddigollediad o dan y Ddeddf hon.

en-gb	Chapter 4 — Scheduled monument partnership agreements
cy-gb	Pennod 4 — Cytundebau partneriaethau henebion cofrestredig

en-gb	This Chapter provides for the making of scheduled monument partnership agreements.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn darparu ar gyfer gwneud cytundebau partneriaethau henebion cofrestredig.

en-gb	These are voluntary agreements between the Welsh Ministers, owners of scheduled monuments and other parties for the long-term management of one or more scheduled monuments.
cy-gb	Cytundebau gwirfoddol yw’r rhain rhwng Gweinidogion Cymru, perchnogion henebion cofrestredig a phartïon eraill ar gyfer rheoli un neu ragor o henebion cofrestredig yn y tymor hir.

en-gb	A scheduled monument partnership agreement may grant scheduled monument consent for an agreed programme of works to be carried out during the lifetime of the agreement.
cy-gb	Caiff cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig roi cydsyniad heneb gofrestredig ar gyfer rhaglen waith y cytunwyd arni i’w chyflawni yn ystod oes y cytundeb.

en-gb	Provision is made for comparable listed building partnership agreements in Part 3, Chapter 3.
cy-gb	Gwneir darpariaeth ar gyfer cytundebau partneriaethau adeiladau rhestredig tebyg yn Rhan 3, Pennod 3.

en-gb	The Welsh Ministers have published guidance, which is kept under review, to support the preparation of heritage partnership agreements including those for scheduled monuments.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi canllawiau, sy’n cael eu hadolygu’n gyson, i gefnogi’r dasg o lunio cytundebau partneriaethau treftadaeth gan gynnwys y rheini ar gyfer henebion cofrestredig.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Heritage Partnership Agreements in Wales (2021), sets out the elements required in an agreement and identifies best practice to promote consistency in the implementation of works as well as regular monitoring and review.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r canllawiau, Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth yng Nghymru (2021), yn nodi’r elfennau y mae’n ofynnol eu cynnwys mewn cytundeb ac yn nodi’r arferion gorau i hyrwyddo cysondeb o ran gweithredu gwaith yn ogystal â monitro ac adolygu rheolaidd.

en-gb	The guidance includes a template to provide a framework for new agreements.
cy-gb	Mae’r canllawiau yn cynnwys templed i ddarparu fframwaith ar gyfer cytundebau newydd.

en-gb	Section 25 — Scheduled monument partnership agreements
cy-gb	Adran 25 — Cytundebau partneriaethau henebion cofrestredig

en-gb	Section 25(1) specifies the essential parties for any scheduled monument partnership agreement:
cy-gb	Mae adran 25(1) yn pennu’r partïon hanfodol ar gyfer unrhyw gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig:

en-gb	the Welsh Ministers — as the relevant consenting authority — and
cy-gb	Gweinidogion Cymru — fel yr awdurdod cydsynio perthnasol — a

en-gb	any owner of a scheduled monument to which the agreement relates, or
cy-gb	unrhyw berchennog ar heneb gofrestredig y mae’r cytundeb yn ymwneud â hi, neu

en-gb	any owner of any land adjoining or in the vicinity of such a monument, referred to as “associated land”.
cy-gb	unrhyw berchennog ar unrhyw dir sy’n cydffinio â heneb o’r fath neu sydd yng nghyffiniau heneb o’r fath, y cyfeirir ato fel “tir cysylltiedig”.

en-gb	Other persons with an interest in a monument, as identified in subsection (2), may also join as parties to the agreement.
cy-gb	Caiff personau eraill a chanddynt fuddiant mewn heneb, fel y’u nodir yn is-adran (2), hefyd ymuno fel partïon i’r cytundeb.

en-gb	A scheduled monument partnership agreement may grant scheduled monument consent under section 13(1) for an agreed programme of works specified in the agreement.
cy-gb	Caiff cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig roi cydsyniad heneb gofrestredig o dan adran 13(1) ar gyfer rhaglen waith y cytunwyd arni ac a bennir yn y cytundeb.

en-gb	The consent may authorise works for the purpose of removing or repairing a monument or making any alterations or additions to it (subsections (3) and (7)).
cy-gb	Caiff y cydsyniad awdurdodi gwaith at ddiben symud ymaith neu atgyweirio heneb neu wneud unrhyw addasiadau iddi neu unrhyw ychwanegiadau ati (is-adrannau (3) a (7)).

en-gb	This will permit maintenance, conservation or management works that will be beneficial for the monument or monuments covered by the agreement.
cy-gb	Bydd hyn yn caniatáu gwaith cynnal a chadw, gwaith cadwraeth neu waith rheoli a fydd o fudd i’r heneb neu’r henebion a gwmpesir gan y cytundeb.

en-gb	A scheduled monument partnership agreement cannot grant consent for works resulting in the demolition or destruction of, or any damage to, a monument or for any flooding or tipping operations on land in, on or under which a scheduled monument is situated (section 11(2)(a) and (c)).
cy-gb	Ni chaiff cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig roi cydsyniad ar gyfer gwaith sy’n arwain at ddymchwel neu ddinistrio heneb nac at unrhyw ddifrod i heneb nac ar gyfer unrhyw weithrediadau i foddi tir neu weithrediadau tipio ar dir y mae heneb ynddo, arno neu odano (adran 11(2)(a) ac (c)).

en-gb	Any of these excluded works would require separate scheduled monument consent obtained through the routine application process (sections 14 to 19).
cy-gb	Byddai’n ofynnol cael cydsyniad heneb gofrestredig ar wahân ar gyfer y gwaith sydd wedi ei eithrio a geir drwy’r broses arferol o wneud cais (adrannau 14 i 19).

en-gb	A scheduled monument consent contained in a scheduled monument partnership agreement is not subject to the provisions in section 19 about when works must start and will remain valid for the lifetime of the agreement, which may last for 10 to 15 years.
cy-gb	Nid yw cydsyniad heneb gofrestredig mewn cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig yn ddarostyngedig i’r darpariaethau yn adran 19 ynghylch pryd y mae rhaid i waith ddechrau a bydd yn parhau’n ddilys ar hyd oes y cytundeb, a all fod rhwng 10 a 15 mlynedd.

en-gb	Subsection (5)(a) permits the parties to an agreement to specify works to which section 11 would or would not apply, and which, therefore, would or would not require authorisation.
cy-gb	Mae is-adran (5)(a) yn caniatáu i bartïon i gytundeb bennu gwaith y byddai adran 11 yn gymwys iddo neu na fyddai’n gymwys iddo, ac felly y byddai’n ofynnol cael awdurdodiad ar ei gyfer neu na fyddai’n ofynnol cael awdurdodiad ar ei gyfer.

en-gb	This might allow the parties to identify certain minor works — for example, an agreed programme of vegetation clearance and management — that could proceed without authorisation.
cy-gb	Gallai hyn ganiatáu i’r partïon nodi mân waith penodol — er enghraifft, rhaglen y cytunwyd arni i glirio a rheoli llystyfiant — a allai fynd yn ei flaen heb awdurdodiad.

en-gb	They could also specify more substantial works that could not be accommodated within the scheduled monument partnership agreement and would therefore require the full consideration of the separate scheduled monument consent procedure.
cy-gb	Gallent hefyd bennu gwaith mwy sylweddol na ellid ei gynnwys yn y cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig ac felly a fyddai angen ystyriaeth lawn y weithdrefn cydsyniad heneb gofrestredig ar wahân.

en-gb	Section 26 — Further provision about scheduled monument partnership agreements
cy-gb	Adran 26 — Darpariaeth bellach ynghylch cytundebau partneriaethau henebion cofrestredig

en-gb	This section prescribes required components for a scheduled monument partnership agreement (subsections (1) and (2)), requires the Welsh Ministers to make provision, by regulations, for the consultation and publicity that must take place before an agreement is made or varied (subsections (5) and (6)) and limits the effect of an agreement and of any consent granted (subsection (7)).
cy-gb	Mae’r adran hon yn rhagnodi elfennau sy’n ofynnol ar gyfer cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig (is-adrannau (1) a (2)), yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru wneud darpariaeth, drwy reoliadau, ar gyfer yr ymgynghoriad y mae rhaid iddo gael ei gynnal a’r cyhoeddusrwydd y mae rhaid iddo gael ei roi cyn i gytundeb gael ei wneud neu ei amrywio (is-adrannau (5) a (6)) ac yn cyfyngu ar effaith cytundeb ac effaith unrhyw gydsyniad a roddir (is-adran (7)).

en-gb	Subsection (2)(e) requires a scheduled monument partnership agreement to make provision for its variation.
cy-gb	Mae is-adran (2)(e) yn ei gwneud yn ofynnol i gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig wneud darpariaeth ar gyfer ei amrywio.

en-gb	Since an agreement will last for years, it is likely that adjustments will be required from time to time.
cy-gb	Gan y bydd cytundeb yn parhau am flynyddoedd, mae’n debygol y bydd yn ofynnol gwneud addasiadau o bryd i’w gilydd.

en-gb	The parties, therefore, must incorporate in the agreement agreed working arrangements for approving necessary variations.
cy-gb	Rhaid i’r partïon, felly, ymgorffori yn y cytundeb drefniadau gweithio y cytunwyd arnynt ar gyfer cymeradwyo amrywiadau angenrheidiol.

en-gb	In some instances, variations will be subject to the consultation and publicity requirements prescribed by regulations under subsection (5).
cy-gb	Mewn rhai achosion, bydd amrywiadau yn ddarostyngedig i’r gofynion ymgynghori a chyhoeddusrwydd a ragnodir drwy reoliadau o dan is-adran (5).

en-gb	The provision for termination of the agreement required by subsection (2)(f) calls for a mechanism for a negotiated termination should the agreement no longer serve the mutual interests of the parties or it has otherwise broken down.
cy-gb	Mae’r ddarpariaeth ar gyfer terfynu’r cytundeb sy’n ofynnol gan is-adran (2)(f) yn galw am ddull ar gyfer terfynu drwy negodi pe na bai’r cytundeb yn gwasanaethu buddiannau cyffredin y partïon mwyach neu os yw wedi methu fel arall.

en-gb	This is distinct from any termination of an agreement or a provision of an agreement by order of the Welsh Ministers under section 27.
cy-gb	Mae hyn yn wahanol i derfynu cytundeb neu ddarpariaeth mewn cytundeb drwy orchymyn gan Weinidogion Cymru o dan adran 27.

en-gb	Subsection (7) provides that a scheduled monument partnership agreement will only be binding on the parties to that agreement.
cy-gb	Mae is-adran (7) yn darparu na fydd cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig ond yn gosod rhwymedigaeth ar y partïon i’r cytundeb hwnnw.

en-gb	Future owners of the scheduled monument will not be bound by an agreement, nor will they be able to benefit from any scheduled monument consent granted by the agreement.
cy-gb	Ni fydd perchnogion ar yr heneb gofrestredig yn y dyfodol yn cael eu rhwymo gan gytundeb, ac ni fyddant ychwaith yn gallu elwa ar unrhyw gysyniad heneb gofrestredig a roddir gan y cytundeb.

en-gb	Consequently, unless all the parties agree to continue an agreement with a new owner, a scheduled monument partnership agreement will cease to have effect with a change of ownership.
cy-gb	O ganlyniad, oni bai bod yr holl bartïon yn cytuno i barhau â chytundeb gyda pherchennog newydd, bydd cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig yn peidio â chael effaith wrth i berchnogaeth newid.

en-gb	Section 27 — Termination of agreement or provision of agreement Schedule 5 — Termination by order of scheduled monument partnership agreement Schedule 6 — Proceedings under Part 2
cy-gb	Adran 27 — Terfynu cytundeb neu ddarpariaeth mewn cytundeb Atodlen 5 — Terfynu drwy orchymyn gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig Atodlen 6 — Achosion o dan Ran 2

en-gb	Section 27 allows the Welsh Ministers to terminate a scheduled monument partnership agreement or any provision of such an agreement by order.
cy-gb	Mae adran 27 yn caniatáu i Weinidogion Cymru derfynu cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig neu unrhyw ddarpariaeth mewn cytundeb o’r fath drwy orchymyn.

en-gb	It is likely that this will only happen in exceptional cases, for instance, if unauthorised works take place and relations between the parties break down to such an extent that negotiated termination becomes impossible.
cy-gb	Mae’n debygol na fydd hyn ond yn digwydd mewn achosion eithriadol, er enghraifft, os bydd gwaith anawdurdodedig yn digwydd a’r berthynas rhwng y partïon yn dirywio i’r fath raddau fel ei bod yn amhosibl terfynu drwy negodi.

en-gb	Alternatively, significant archaeological discoveries might require the cessation of certain works against the wishes of an owner and prompt the Welsh Ministers to terminate a portion of an agreement by order.
cy-gb	Fel arall, gallai darganfyddiadau archaeolegol arwyddocaol ei gwneud yn ofynnol i waith penodol ddod i ben yn groes i ddymuniadau perchennog ac ysgogi Gweinidogion Cymru i derfynu rhan o’r cytundeb drwy orchymyn.

en-gb	Section 27(4) provides that Schedule 5 and paragraph 1 of Schedule 6 make provision in connection with making orders under this section.
cy-gb	Mae adran 27(4) yn darparu bod Atodlen 5 a pharagraff 1 o Atodlen 6 yn gwneud darpariaeth mewn cysylltiad â gwneud gorchmynion o dan yr adran hon.

en-gb	Schedule 5 puts in place the procedure for making an order to terminate a scheduled monument partnership agreement or a provision of such an agreement.
cy-gb	Mae Atodlen 5 yn sefydlu’r weithdrefn ar gyfer gwneud gorchymyn i derfynu cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig neu ddarpariaeth mewn cytundeb o’r fath.

en-gb	This procedure is very similar to the procedure for making an order to modify or revoke scheduled monument consent in Schedule 4.
cy-gb	Mae’r weithdrefn hon yn debyg iawn i’r weithdrefn ar gyfer gwneud gorchymyn i addasu neu ddirymu cydsyniad heneb gofrestredig yn Atodlen 4.

en-gb	Section 28 — Compensation in relation to termination
cy-gb	Adran 28 — Digollediad mewn perthynas â therfynu

en-gb	Under section 28, any party to a scheduled monument partnership agreement with an interest in a monument or associated land who suffers loss or damage as a direct result of the cessation of works caused by the service of a notice of proposed termination or the making of a termination order is, on making a claim for compensation to the Welsh Ministers, entitled to be paid compensation from the Welsh Ministers.
cy-gb	O dan adran 28, mae hawlogaeth gan unrhyw barti i gytundeb partneriaeth heneb gofrestredig a chanddo fuddiant mewn heneb neu dir cysylltiedig sy’n dioddef colled neu ddifrod o ganlyniad uniongyrchol i waith yn dod i ben oherwydd i hysbysiad o derfyniad arfaethedig gael ei gyflwyno neu i orchymyn terfynu gael ei wneud, wrth wneud hawliad am ddigollediad i Weinidogion Cymru, i gael ei ddigolledu gan Weinidogion Cymru.

en-gb	Claims may be made for expenditure incurred on works rendered abortive by the notice or order and on plans and other matters preparatory to the works (subsections (2)(a) and (3).
cy-gb	Caniateir gwneud hawliadau am wariant yr eir iddo ar waith y perir iddo fod yn ofer gan yr hysbysiad neu’r gorchymyn ac ar blaniau a materion eraill i baratoi ar gyfer y gwaith (is-adrannau (2)(a) a (3)).

en-gb	Such preparatory matters could include the development of the detailed plans needed for a scheduled monument partnership agreement.
cy-gb	Gallai materion paratoi o’r fath gynnwys datblygu’r cynlluniau manwl y mae eu hangen ar gyfer cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig.

en-gb	Claims may also be made for any other loss or damage suffered by the person that is directly attributable to the notice or order.
cy-gb	Caniateir gwneud hawliadau hefyd am unrhyw golled arall neu unrhyw ddifrod arall a ddioddefir gan y person y gellir ei phriodoli neu ei briodoli’n uniongyrchol i’r hysbysiad neu’r gorchymyn.

en-gb	Sections 202 and 203 make additional provisions about claims for compensation under this Act (see paragraph 45 above).
cy-gb	Mae adrannau 202 a 203 yn gwneud darpariaethau ychwanegol ynghylch hawliadau am ddigollediad o dan y Ddeddf hon (gweler paragraff 45 uchod).

en-gb	Chapter 5 — Enforcement of controls relating to scheduled monuments
cy-gb	Pennod 5 — Gorfodi rheolaethau sy’n ymwneud â henebion cofrestredig

en-gb	This Chapter sets out that it is an offence to carry out, or cause or permit to be carried out, unauthorised works in relation to a scheduled monument (section 30).
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn nodi ei bod yn drosedd cyflawni gwaith anawdurdodedig mewn perthynas â heneb gofrestredig, neu beri neu ganiatáu i waith anawdurdodedig gael ei gyflawni mewn perthynas â heneb gofrestredig (adran 30).

en-gb	It provides the Welsh Ministers with the powers to issue a temporary stop notice to put an immediate halt to works that either breach section 11 or a condition of a consent (sections 31 to 34).
cy-gb	Mae’n rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i ddyroddi hysbysiad stop dros dro er mwyn rhoi terfyn ar unwaith ar waith sy’n torri naill ai adran 11 neu amod mewn cydsyniad (adrannau 31 i 34).

en-gb	It also provides for an enforcement notice, which may be used to specify steps to be taken to remedy the effects of unauthorised works and provision is made for the service and taking effect of a notice as well as for an appeal against it (sections 35 to 41).
cy-gb	Mae hefyd yn darparu ar gyfer hysbysiad gorfodi, y caniateir ei ddefnyddio i bennu’r camau i’w cymryd er mwyn unioni effeithiau gwaith anawdurdodedig, ac yn gwneud darpariaeth ar gyfer cyflwyno hysbysiad a’r hysbysiad yn cymryd effaith yn ogystal ag apêl yn ei erbyn (adrannau 35 i 41).

en-gb	The Chapter also provides for injunctions to restrain actual or expected breaches of section 11 or failures to comply with scheduled monument consent conditions (section 42).
cy-gb	Mae’r Bennod hefyd yn darparu ar gyfer gwaharddebau i atal achosion gwirioneddol neu ddisgwyliedig o dorri adran 11 neu fethiannau i gydymffurfio ag amodau mewn cydsyniad (adran 42).

en-gb	Section 30 — Offence of carrying out unauthorised works or breaching condition of consent
cy-gb	Adran 30 — Y drosedd o gyflawni gwaith anawdurdodedig neu dorri amod mewn cydsyniad

en-gb	Section 30(1) makes it an offence for a person to carry out unauthorised works to a scheduled monument, or to cause or permit such works to be carried out.
cy-gb	Mae adran 30(1) yn ei gwneud yn drosedd i berson gyflawni gwaith anawdurdodedig ar heneb gofrestredig, neu i beri neu i ganiatáu i waith o’r fath gael ei gyflawni.

en-gb	Authorisation may be provided by section 12, which authorises specific classes of works, or under section 13, which provides for the grant of scheduled monument consent by the Welsh Ministers.
cy-gb	Caiff adran 12, sy’n awdurdodi dosbarthau penodol o waith, neu adran 13, sy’n darparu ar gyfer rhoi cydsyniad heneb gofrestredig gan Weinidogion Cymru, ddarparu awdurdodiad.

en-gb	If scheduled monument consent has been granted, subsection (2)(b) provides that it is an offence for a person to fail to comply with a condition of a consent in carrying out works, or in causing or permitting the works to be carried out.
cy-gb	Os rhoddwyd cydsyniad heneb gofrestredig, mae is-adran (2)(b) yn darparu ei bod yn drosedd i berson fethu â chydymffurfio ag amod mewn cydsyniad wrth gyflawni gwaith, neu wrth beri neu ganiatáu i’r gwaith gael ei gyflawni.

en-gb	This will apply to all conditions attached to a scheduled monument consent, including, for instance, those for publication of the results after the completion of an archaeological investigation.
cy-gb	Bydd hyn yn gymwys i bob amod sy’n gysylltiedig â chydsyniad heneb gofrestredig, gan gynnwys, er enghraifft, yr amodau hynny sy’n ymwneud â chyhoeddi canlyniadau ar ôl cwblhau ymchwiliad archaeolegol.

en-gb	In subsections (1) and (2), a “person” may be anyone who undertakes works to a monument, be that an owner or occupier of a monument, a contractor or subcontractor or other third party.
cy-gb	Yn is-adrannau (1) a (2), ystyr “person” yw unrhyw un sy’n cyflawni gwaith ar heneb, pa un a yw’n berchennog neu’n feddiannydd ar heneb, yn gontractiwr neu’n isgontractiwr neu’n drydydd parti arall.

en-gb	If works are undertaken without authorisation or in breach of a condition, an offence is committed whether a person:
cy-gb	Os cyflawnir gwaith heb awdurdodiad neu yn groes i amod, cyflawnir trosedd pa un a yw person:

en-gb	carries out those works personally,
cy-gb	yn cyflawni’r gwaith hwnnw ei hun,

en-gb	instructs or employs someone else to undertake them, or
cy-gb	yn cyfarwyddo neu’n cyflogi rhywun arall i’w gyflawni, neu

en-gb	permits such works.
cy-gb	yn caniatáu gwaith o’r fath.

en-gb	The last point means that a person cannot turn a blind eye to what happens on a scheduled monument and fail to take reasonable steps to prevent unauthorised works.
cy-gb	Mae’r pwynt olaf yn golygu na all person anwybyddu’r hyn sy’n digwydd i heneb gofrestredig a methu â chymryd camau rhesymol i atal gwaith anawdurdodedig.

en-gb	Subsection (4) provides a person with a defence in proceedings for a subsection (1) offence relating to a monument under interim protection where the person can prove that the person did not know and could not reasonably have been expected to know that the monument was subject to interim protection.
cy-gb	Mae is-adran (4) yn darparu amddiffyniad i berson mewn achos am drosedd o dan isadran (1) yn ymwneud â heneb o dan warchodaeth interim pan fo’r person yn gallu profi nad oedd y person yn gwybod, ac na ellid bod wedi disgwyl yn rhesymol iddo wybod, fod yr heneb yn ddarostyngedig i warchodaeth interim.

en-gb	Where the defence is raised by a person on whom a notice should have been served under section 5(2), it is for the prosecution to prove that the notice was served on the person.
cy-gb	Pan fo’r amddiffyniad yn cael ei godi gan berson y dylai hysbysiad fod wedi cael ei gyflwyno iddo o dan adran 5(2), yr erlyniad sydd i brofi i’r hysbysiad gael ei gyflwyno i’r person.

en-gb	Information on monuments under interim protection should be readily available.
cy-gb	Dylai gwybodaeth am henebion o dan warchodaeth interim fod ar gael yn hawdd.

en-gb	Section 5(2) to (4) requires the Welsh Ministers to serve notice if they propose to add a monument to the schedule or add to the area of an existing scheduled monument.
cy-gb	Mae adran 5(2) i (4) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyflwyno hysbysiad os ydynt yn cynnig ychwanegu heneb i’r gofrestr neu ychwanegu at ardal heneb gofrestredig bresennol.

en-gb	The notice, which must be served on every owner and occupier of the monument amongst other persons, has to specify the date upon which interim protection begins and explain its effect.
cy-gb	Rhaid i’r hysbysiad, y mae rhaid ei gyflwyno i bob perchennog a phob meddiannydd ar yr heneb ymhlith personau eraill, bennu’r dyddiad y mae gwarchodaeth interim yn dechrau ac egluro ei heffaith.

en-gb	A list of monuments under interim protection is published on the Cadw website in accordance with section 6(4) (see paragraph 39 above) and Cof Cymru also identifies monuments under interim protection.
cy-gb	Caiff rhestr o henebion o dan warchodaeth interim ei chyhoeddi ar wefan Cadw yn unol ag adran 6(4) (gweler paragraff 39 uchod) ac mae Cof Cymru hefyd yn nodi henebion o dan warchodaeth interim.

en-gb	Subsection (7) provides a similar defence in proceedings for an offence under this section for works that have resulted in the demolition or destruction of, or any damage to, a scheduled monument or flooding or tipping operations on land in, on or under which a scheduled monument is located.
cy-gb	Mae is-adran (7) yn darparu amddiffyniad tebyg mewn achos am drosedd o dan yr adran hon am waith sydd wedi arwain at ddymchwel neu ddinistrio, neu unrhyw ddifrod i heneb gofrestredig neu foddi tir neu weithrediadau tipio ar dir y mae heneb gofrestredig ynddo, arno neu odano.

en-gb	A person will have a defence if the person can prove that, prior to the works, the person took all reasonable steps to determine if a scheduled monument was in the area to be affected by the works and that the person did not know and had no reason to believe that the monument was in the area, or, as the case may be, that it was a scheduled monument.
cy-gb	Bydd amddiffyniad gan berson os yw’r person yn gallu profi ei fod wedi cymryd pob cam rhesymol, cyn cyflawni’r gwaith, er mwyn canfod a oedd heneb gofrestredig yn yr ardal y byddai’r gwaith yn effeithio arni, ac nad oedd y person yn gwybod, ac nad oedd ganddo reswm dros gredu, fod yr heneb yn yr ardal, neu, yn ôl y digwydd, ei bod yn heneb gofrestredig.

en-gb	Such reasonable steps might include checking Cof Cymru, where accurate and up-todate information on the location and extent of all scheduled monuments in Wales is available.
cy-gb	Gallai camau rhesymol o’r fath gynnwys edrych ar Cof Cymru, lle mae gwybodaeth gywir a chyfredol am leoliad a rhychwant pob heneb gofrestredig yng Nghymru ar gael.

en-gb	Other sites — for example, Archwilio, the online portal of the Welsh historic environment records, or DataMapWales — also incorporate information on scheduled monuments derived from Cof Cymru.
cy-gb	Mae gwefannau eraill — er enghraifft Archwilio, sef porth ar-lein cofnodion amgylchedd hanesyddol Cymru, neu DataMapCymru — hefyd yn cynnwys gwybodaeth am henebion cofrestredig sy’n deillio o Cof Cymru.

en-gb	A long-term owner or occupier of a scheduled monument is likely to be aware of its status and extent because Cadw field monument wardens visit all scheduled monuments in Wales on a rolling programme to record their condition.
cy-gb	Mae unrhyw un sydd wedi perchen ar heneb gofrestredig neu wedi ei meddiannu am dymor hir yn debygol o wybod am ei statws yn ogystal â gwybod beth yw ei rhychwant am fod wardeiniaid henebion maes Cadw yn ymweld â phob heneb gofrestredig yng Nghymru ar raglen dreigl er mwyn cofnodi eu cyflwr.

en-gb	New owners should discover their acquisition of a scheduled monument in the conveyancing title search, since an entry in the schedule is a local land charge under section 3(5).
cy-gb	Dylai perchnogion newydd gael gwybod eu bod wedi caffael heneb gofrestredig drwy chwiliad teitl trawsgludo, am fod cofnod yn y gofrestr yn bridiant tir lleol o dan adran 3(5).

en-gb	Subsection (8) provides a person with a defence in proceedings for an offence under this section if works were undertaken to address urgent health and safety needs.
cy-gb	Mae is-adran (8) yn darparu amddiffyniad i berson mewn achos am drosedd o dan yr adran hon os cyflawnwyd gwaith er mwyn mynd i’r afael ag anghenion iechyd a diogelwch brys.

en-gb	However, the defence is only available where the works are limited to the minimum measures immediately necessary to secure health and safety and notice was given to the Welsh Ministers with detailed justification for the works as soon as reasonably practicable.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw’r amddiffyniad ar gael ac eithrio pan fo’r gwaith wedi ei gyfyngu i isafswm y mesurau sy’n angenrheidiol ar unwaith i sicrhau iechyd a diogelwch, a phan fo hysbysiad sy’n cyfiawnhau’r gwaith yn fanwl wedi cael ei roi i Weinidogion Cymru cyn gynted ag y bo’n rhesymol ymarferol.

en-gb	Subsection (9) provides that the penalty for an offence under this section is an unlimited fine, whether on summary conviction or conviction by indictment.
cy-gb	Mae is-adran (9) yn darparu mai dirwy ddiderfyn yw’r gosb am drosedd o dan yr adran hon, pa un a roddir euogfarn ddiannod neu euogfarn ar dditiad.

en-gb	Section 31 — Power of Welsh Ministers to issue temporary stop notice  Section 32 — Duration etc. of temporary stop notice  Section 33 — Offence of breaching temporary stop notice
cy-gb	Adran 31 — Pŵer Gweinidogion Cymru i ddyroddi hysbysiad stop dros dro  Adran 32 — Hyd etc. hysbysiad stop dros dro  Adran 33 — Y drosedd o dorri hysbysiad stop dros dro

en-gb	Section 31 gives the Welsh Ministers powers to issue a temporary stop notice to put an immediate halt to any or all works to a scheduled monument that they consider to be unauthorised or to breach a condition of a scheduled monument consent.
cy-gb	Mae adran 31 yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i ddyroddi hysbysiad stop dros dro er mwyn rhoi terfyn ar unwaith ar unrhyw waith, neu’r holl waith ar heneb gofrestredig y maent yn ystyried ei fod yn anawdurdodedig neu’n torri amod mewn cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	The Welsh Ministers may only do so if they consider that the works ought to be stopped immediately, having regard to the effect of the works on the monument as one of national importance.
cy-gb	Ni chaiff Gweinidogion Cymru wneud hynny oni bai eu bod yn ystyried y dylid rhoi terfyn ar y gwaith ar unwaith, gan roi sylw i effaith y gwaith ar yr heneb fel un sydd o bwysigrwydd cenedlaethol.

en-gb	Subsections (2) to (5) specify the required contents of a temporary stop notice and make provision for service of a notice.
cy-gb	Mae is-adrannau (2) i (5) yn pennu’r hyn y mae’n ofynnol i hysbysiad stop dros dro ei gynnwys ac yn gwneud darpariaeth ar gyfer cyflwyno hysbysiad.

en-gb	Subsections (3) and (4) require the Welsh Ministers to display a copy of the notice on the monument or land, or, where it is not reasonably practicable to display a copy of the notice on the monument or land or doing so could damage the monument, in a prominent location nearby.
cy-gb	Mae is-adrannau (3) a (4) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru arddangos copi o’r hysbysiad ar yr heneb neu’r tir, neu, pan nad yw’n rhesymol ymarferol arddangos copi o’r hysbysiad ar yr heneb neu’r tir neu pe gellid difrodi’r heneb drwy wneud hynny,mewn man amlwg gerllaw.

en-gb	Subsection (5) then provides that a copy of the notice may be served on the persons identified in that subsection — including a person whom the Welsh Ministers consider is carrying out the works or causing or permitting them to be carried out.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn darparu y caniateir cyflwyno copi o’r hysbysiad i’r personau a nodir yn yr is-adran honno — gan gynnwys person y mae Gweinidogion Cymru yn ystyried ei fod yn cyflawni’r gwaith neu’n peri neu’n caniatáu iddo gael ei gyflawni.

en-gb	While the Welsh Ministers will endeavour to serve individual copies on interested parties under subsection (5), public display of a copy of the temporary stop notice provides a mechanism for alerting all involved in the specified works affecting the scheduled monument that those works must be suspended immediately.
cy-gb	Er y bydd Gweinidogion Cymru yn ymdrechu i gyflwyno copїau unigol i bartïon â buddiant o dan is-adran (5), drwy arddangos copi o’r hysbysiad stop dros dro yn gyhoeddus, gellir rhoi gwybod i bawb sy’n rhan o’r gwaith penodedig sy’n effeithio ar yr heneb gofrestredig fod rhaid i’r gwaith hwnnw gael ei atal dros dro, ar unwaith.

en-gb	Section 66 makes provision for an authorised person to enter land to display a temporary stop notice and for related purposes.
cy-gb	Mae adran 66 yn gwneud darpariaeth i berson awdurdodedig fynd ar dir er mwyn arddangos hysbysiad stop dros dro ac at ddibenion cysylltiedig.

en-gb	Section 32 sets out that a temporary stop notice takes effect when a copy of it is first displayed in accordance with section 31, will remain in effect for 28 days (unless a shorter period is specified) and may be withdrawn by the Welsh Ministers before its expiry.
cy-gb	Mae adran 32 yn nodi bod hysbysiad stop dros dro yn cymryd effaith pan gaiff copi ohono ei arddangos yn gyntaf yn unol ag adran 31, y bydd yn parhau i gael effaith am 28 o ddiwrnodau (oni bai bod cyfnod byrrach wedi ei bennu), ac y caiff Gweinidogion Cymru ei dynnu’n ôl cyn iddo ddod i ben.

en-gb	Once a temporary stop notice is in effect, section 33 makes it an offence for a person to undertake works prohibited by the notice or cause or permit another person to do so.
cy-gb	Cyn gynted ag y bydd hysbysiad stop dros dro yn cael effaith, mae adran 33 yn ei gwneud yn drosedd i berson gyflawni gwaith sydd wedi ei wahardd gan yr hysbysiad neu beri neu ganiatáu i berson arall wneud hynny.

en-gb	Section 34 — Compensation for loss or damage caused by temporary stop notice
cy-gb	Adran 34 — Digollediad am golled neu ddifrod a achosir gan hysbysiad stop dros dro

en-gb	Section 34 provides that any person with an interest in a monument or land to which a temporary stop notice relates may be entitled to compensation from the Welsh Ministers for loss or damage directly attributable to the effect of a temporary stop notice.
cy-gb	Mae adran 34 yn darparu y caiff unrhyw berson a chanddo fuddiant mewn heneb neu dir y mae hysbysiad stop dros dro yn ymwneud â hi neu ag ef fod â hawlogaeth i ddigollediad gan Weinidogion Cymru am golled neu ddifrod y gellir ei phriodoli neu ei briodoli’n uniongyrchol i effaith hysbysiad stop dros dro.

en-gb	Subsection (1) provides that compensation is only payable where:
cy-gb	Mae is-adran (1) yn darparu nad yw digollediad ond yn daladwy:

en-gb	the works specified in the notice did not breach section 11 at the time the notice took effect (that is, they were either authorised or did not require authorisation); or
cy-gb	pan nad oedd y gwaith a bennir yn yr hysbysiad yn torri adran 11 ar yr adeg y cymerodd yr hysbysiad effaith (hynny yw, roedd naill ai wedi ei awdurdodi neu nid oedd yn ofynnol iddo gael ei awdurdodi); neu

en-gb	the works specified in the notice did not breach a condition of a scheduled monument consent at the time the notice took effect; or
cy-gb	pan nad oedd y gwaith a bennir yn yr hysbysiad yn torri amod mewn cydsyniad heneb gofrestredig ar yr adeg y cymerodd yr hysbyseb effaith; neu

en-gb	the Welsh Ministers withdrew the temporary stop notice after it took effect.
cy-gb	pan fo Gweinidogion Cymru wedi tynnu’n ôl yr hysbysiad stop dros dro ar ôl iddo gymryd effaith.

en-gb	However, subsection (2) further provides that no compensation is payable if the Welsh Ministers withdraw a notice after granting a scheduled monument consent that will allow the works specified in the notice to proceed.
cy-gb	Fodd bynnag, mae is-adran (2) yn darparu ymhellach nad oes digollediad yn daladwy os yw Gweinidogion Cymru yn tynnu hysbysiad yn ôl ar ôl rhoi cydsyniad heneb gofrestredig a fydd yn caniatáu i’r gwaith a bennir yn yr hysbysiad fynd rhagddo.

en-gb	Subsection (5) also excludes any claim for loss or damage that might have been avoided if the claimant had provided information required by the Welsh Ministers regarding interests in the land under section 197 or had otherwise cooperated with the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae is-adran (5) hefyd yn eithrio unrhyw hawliad am golled neu ddifrod y gellid bod wedi ei osgoi neu ei hosgoi pe bai’r hawlydd wedi darparu gwybodaeth sy’n ofynnol gan Weinidogion Cymru ynghylch buddiannau yn y tir o dan adran 197, neu pe bai wedi cydweithredu fel arall â Gweinidogion Cymru.

en-gb	Section 35 — Power of Welsh Ministers to issue enforcement notice
cy-gb	Adran 35 — Pŵer Gweinidogion Cymru i ddyroddi hysbysiad gorfodi

en-gb	Section 35 gives the Welsh Ministers powers to issue an enforcement notice to stop specified unauthorised works to a scheduled monument and/or require steps to be taken to:
cy-gb	Mae adran 35 yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i ddyroddi hysbysiad gorfodi i atal gwaith anawdurdodedig penodedig ar heneb gofrestredig a/neu ei gwneud yn ofynnol i gymryd camau er mwyn:

en-gb	restore the monument or land to its condition before the unauthorised works took place;
cy-gb	adfer yr heneb neu’r tir i’w chyflwr neu ei gyflwr cyn i’r gwaith anawdurdodedig fynd rhagddo;

en-gb	The steps required would be likely to include appropriate archaeological investigation of the damaged area to recover and record historical evidence before further specified operations proceed.
cy-gb	Byddai’r camau gofynnol yn debygol o gynnwys cynnal ymchwiliad archaeolegol priodol o’r ardal a ddifrodwyd er mwyn adennill a chofnodi tystiolaeth hanesyddol cyn i weithrediadau penodedig pellach fynd rhagddynt.

en-gb	alleviate the effect of the works, if restoration is not reasonably practicable or desirable; or
cy-gb	lleddfu effaith y gwaith, os nad yw’n rhesymol ymarferol neu yn ddymunol adfer yr heneb neu’r tir; neu

en-gb	In the event of serious or extensive damage to a scheduled monument, restoration might be unviable and could, in fact, cause further harm to surviving archaeological evidence.
cy-gb	Pe bai difrod difrifol neu helaeth i heneb gofrestredig, gallai fod yn annichonadwy ei hadfer a gallai, mewn gwirionedd, achosi rhagor o ddifrod i’r dystiolaeth archaeolegol sydd wedi goroesi.

en-gb	In such a case, the Welsh Ministers would specify steps to stabilise the monument in its altered state to protect it and the information it contains for the future.
cy-gb	Mewn achos o’r fath, byddai Gweinidogion Cymru yn pennu camau i sefydlogi’r heneb yn ei chyflwr newydd er mwyn ei gwarchod, ac er mwyn gwarchod yr wybodaeth y mae’n ei chynnwys at y dyfodol.

en-gb	put the monument or land in the condition it would have been in if the terms and conditions of a granted scheduled monument consent had been fulfilled.
cy-gb	rhoi’r heneb neu’r tir yn y cyflwr y byddai wedi bod ynddo pe cydymffurfiwyd â thelerau ac amodau cydsyniad heneb gofrestredig a roddwyd.

en-gb	Under subsection (5) the Welsh Ministers must maintain an up-to-date list of scheduled monument enforcement notices that are in effect.
cy-gb	O dan is-adran (5) rhaid i Weinidogion Cymru gynnal rhestr gyfredol o hysbysiadau gorfodi henebion cofrestredig sydd ar waith.

en-gb	At the time of writing these notes, the list is included on the “Statutory scheduled monument consultation notices” page in the “Scheduled monuments” section of the Cadw website.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r rhestr wedi ei chynnwys ar y dudalen “Hysbysiadau statudol ymgynghori heneb gofrestredig” yn yr adran “Henebion cofrestredig” ar wefan Cadw’.

en-gb	Section 36 — Service and taking effect of enforcement notice
cy-gb	Adran 36 — Cyflwyno hysbysiad gorfodi a’r hysbysiad yn cymryd effaith

en-gb	Section 36 sets out the requirements for service of a copy of an enforcement notice and when a notice takes effect.
cy-gb	Mae adran 36 yn nodi’r gofynion ar gyfer cyflwyno copi o hysbysiad gorfodi a phryd y mae hysbysiad gorfodi’n cymryd effaith.

en-gb	Subsection (2) provides that an enforcement notice will take effect at the beginning of the day specified in the notice.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu y bydd hysbysiad gorfodi yn cymryd effaith ar ddechrau’r diwrnod a bennir yn yr hysbysiad.

en-gb	Should an appeal be made to a magistrates’ court against the notice under section 39, section 39(4) provides that the notice will not take effect until the appeal is determined or withdrawn.
cy-gb	Pe bai apêl yn cael ei wneud i lys ynadon yn erbyn yr hysbysiad o dan adran 39, mae adran 39(4) yn darparu na fydd yr hysbysiad yn cymryd effaith hyd nes y caiff yr apêl ei phenderfynu neu ei thynnu’n ôl.

en-gb	Subsection (3) allows an enforcement notice to set different periods for stopping different works or taking different steps.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn caniatáu i hysbysiad gorfodi bennu gwahanol gyfnodau ar gyfer atal gwaith gwahanol neu gymryd camau gwahanol.

en-gb	Such flexibility enables an enforcement notice to make appropriate provision for the conservation requirements of a monument.
cy-gb	Mae hyblygrwydd o’r fath yn galluogi hysbysiad gorfodi i wneud darpariaeth briodol ar gyfer gofynion cadwraeth heneb.

en-gb	For instance, a phased series of steps might be set out to achieve the satisfactory restoration or stabilisation of a monument damaged by unauthorised works.
cy-gb	Er enghraifft, gellid nodi cyfres o gamau i’w cymryd yn raddol er mwyn sicrhau bod heneb a ddifrodwyd gan waith anawdurdodedig yn cael ei hadfer neu ei sefydlogi’n foddhaol.

en-gb	Subsection (4) requires a copy of the notice to be served on every owner and occupier of the monument or land to which it relates, to any lessee (if appropriate) and to any other person who has an interest in the monument or land which the Welsh Ministers consider to be materially affected by the notice.
cy-gb	Mae is-adran (4) yn ei gwneud yn ofynnol cyflwyno copi o’r hysbysiad i bob perchennog a phob meddiannydd ar yr heneb neu’r tir y mae’n ymwneud â hi neu ag ef, i unrhyw lesddeiliad (os yw’n briodol) ac i unrhyw berson arall sydd â buddiant yn yr heneb neu’r tir y mae Gweinidogion Cymru yn ystyried bod yr hysbysiad yn effeithio’n sylweddol arni neu arno.

en-gb	Subsection (5) requires a copy of the notice to be served before the end of 28 days after the day on which it was issued, and at least 28 days before the date specified in the notice as the date on which it is to take effect.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn ei gwneud yn ofynnol cyflwyno copi o’r hysbysiad cyn diwedd 28 o ddiwrnodau ar ôl y diwrnod y’i dyroddwyd, ac o leiaf 28 o ddiwrnodau cyn y dyddiad a bennir yn yr hysbysiad fel y dyddiad y mae i gymryd effaith.

en-gb	“Issued” here means when the enforcement notice was agreed by a delegated officer of the Welsh Ministers.
cy-gb	Ystyr “dyroddwyd” yma yw’r adeg y cytunwyd ar yr hysbysiad gorfodi gan swyddog dirprwyol i Weinidogion Cymru.

en-gb	Section 66 makes provision for an authorised person to enter land to serve an enforcement notice and for related purposes.
cy-gb	Mae adran 66 yn gwneud darpariaeth i berson awdurdodedig fynd ar dir er mwyn cyflwyno hysbysiad gorfodi ac at ddibenion cysylltiedig.

en-gb	Section 38 — Effect of granting scheduled monument consent on enforcement notice
cy-gb	Adran 38 — Effaith rhoi cydsyniad heneb gofrestredig ar hysbysiad gorfodi

en-gb	Section 38 provides for a situation where, after an enforcement notice is issued, scheduled monument consent is granted to authorise:
cy-gb	Mae adran 38 yn darparu ar gyfer sefyllfa pan roddir cydsyniad heneb gofrestredig, ar ôl i hysbysiad gorfodi gael ei ddyroddi, i awdurdodi:

en-gb	works to which the notice relates that had been carried out in breach of section 11, or
cy-gb	gwaith y mae’r hysbysiad yn ymwneud ag ef a oedd wedi ei gyflawni yn groes i adran 11, neu

en-gb	works that had breached a condition of a previous scheduled monument consent.
cy-gb	gwaith a oedd wedi torri amod mewn cydsyniad heneb gofrestredig blaenorol.

en-gb	Subsection (2) provides that steps specified in the notice that are inconsistent with the new consent cease to have effect.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu bod camau a bennir yn yr hysbysiad sy’n anghyson â’r cydsyniad newydd yn peidio â chael effaith.

en-gb	However, subsection (3) sets out that a person remains liable for any earlier offence arising from a failure to comply with an enforcement notice, even though part or all of the notice subsequently ceases to have effect under this section.
cy-gb	Fodd bynnag, mae is-adran (3) yn nodi bod person yn parhau’n atebol am unrhyw drosedd gynharach sy’n deillio o fethu â chydymffurfio â hysbysiad gorfodi, er bod rhan o’r hysbysiad neu’r hysbysiad cyfan yn peidio â chael effaith wedi hynny o dan yr adran hon.

en-gb	Failing to comply with an enforcement notice (section 41) is a separate offence from carrying out unauthorised works (section 30) and proceedings for the offences may be pursued independently.
cy-gb	Mae methu â chydymffurfio â hysbysiad gorfodi (adran 41) yn drosedd ar wahân i gyflawni gwaith anawdurdodedig (adran 30) a chaniateir mynd ar drywydd achosion am y troseddau yn annibynnol ar ei gilydd.

en-gb	Section 39 — Appeal against enforcement notice
cy-gb	Adran 39 — Apelio yn erbyn hysbysiad gorfodi

en-gb	Section 39 permits anyone upon whom a copy of an enforcement notice has been served or with an interest in the monument or land to which the notice relates to appeal against the notice to a magistrates’ court.
cy-gb	Mae adran 39 yn caniatáu i unrhyw un y cyflwynwyd copi o hysbysiad gorfodi iddo, neu unrhyw un a chanddo fuddiant yn yr heneb neu’r tir y mae’r hysbysiad yn ymwneud â hi neu ag ef, apelio i lys ynadon yn erbyn yr hysbysiad.

en-gb	Subsection (2) lists the grounds for an appeal and subsection (3) requires that it is made before the date specified in the notice as the date on which the notice takes effect.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn rhestru’r seiliau dros apêl ac mae is-adran (3) yn ei gwneud yn ofynnol i apêl gael ei gwneud cyn y dyddiad a bennir yn yr hysbysiad fel y dyddiad y mae’r hysbysiad yn cymryd effaith.

en-gb	Subsection (2)(b) provides for an appeal on the basis that the works did not constitute a breach of section 11 or of a condition of a scheduled monument consent.
cy-gb	Mae is-adran (2)(b) yn darparu ar gyfer apêl ar y sail nad oedd y gwaith yn ’torri adran 11 neu amod mewn cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	Perhaps this might be because the works occurred outside the area of the scheduled monument or they did, in fact, comply with an authorisation provided by section 12 or 13 and any attached conditions.
cy-gb	Efallai fod hyn oherwydd bod y gwaith wedi digwydd y tu allan i ardal yr heneb gofrestredig neu oherwydd ei fod, mewn gwirionedd, yn cydymffurfio ag awdurdodiad a ddarperir gan adran 12 neu 13 ac unrhyw amodau sydd ynghlwm wrtho.

en-gb	Subsection (6) provides that the court may uphold a notice in spite of a failure to serve the notice on a person who was required to be served, if it is satisfied that the person has not been significantly disadvantaged by the failure.
cy-gb	Mae is-adran (6) yn darparu y caiff y llys gadarnhau hysbysiad er gwaethaf methiant i’w gyflwyno i berson yr oedd yn ofynnol cyflwyno hysbysiad iddo, os yw wedi ei fodloni nad yw’r methiant wedi cael effaith andwyol sylweddol ar y person.

en-gb	Section 40 — Powers to enter land and take steps required by enforcement notice  Section 41 — Offence of failing to comply with enforcement notice
cy-gb	Adran 40 — Pwerau i fynd ar dir a chymryd camau sy’n ofynnol gan hysbysiad gorfodi Adran 41 — Y drosedd o fethu â chydymffurfio â hysbysiad gorfodi

en-gb	Section 40 provides for a situation in which a required step has not been taken within the time prescribed in an enforcement notice.
cy-gb	Mae adran 40 yn darparu ar gyfer sefyllfa pan nad yw un o’r camau gofynnol wedi cael ei gymryd o fewn yr amser a bennir mewn hysbysiad gorfodi.

en-gb	In that case, a person authorised in writing by the Welsh Ministers may enter the land, take that step and recover the costs incurred from any owner or lessee of the monument or land.
cy-gb	Yn yr achos hwnnw, caiff person sydd wedi ei awdurdodi’n ysgrifenedig gan Weinidogion Cymru fynd ar y tir, cymryd y cam hwnnw ac adennill y costau yr eir iddynt oddi wrth unrhyw berchennog neu lesddeiliad ar yr heneb neu’r tir.

en-gb	This allows necessary conservation works to secure the future of the scheduled monument that are detailed in the enforcement notice to take place in a timely fashion.
cy-gb	Mae hyn yn caniatáu i waith cadwraeth angenrheidiol a nodir yn yr hysbysiad gorfodi er mwyn sicrhau dyfodol yr heneb gofrestredig fynd rhagddo mewn modd amserol.

en-gb	Otherwise, a damaged monument might be left to deteriorate, leading to further damage to the monument and the loss of any archaeological information that it contains.
cy-gb	Fel arall, gellid caniatáu i heneb a ddifrodwyd fynd i gyflwr gwael, gan arwain at ragor o ddifrod i’r heneb a cholli unrhyw wybodaeth archaeolegol sydd ynddi.

en-gb	If the power of entry in subsection (1) is to be exercised on occupied land, section 69(2)(a) requires at least 14 days’ notice to be given to every occupier.
cy-gb	Os yw’r pŵer mynediad a nodir yn is-adran (1) i’w arfer ar dir sydd wedi ei feddiannu, mae is-adran 69(2)(a) yn ei gwneud yn ofynnol i roi o leiaf 14 o ddiwrnodau o rybudd i bob meddiannydd.

en-gb	Should an occupier prevent an owner from undertaking works required by an enforcement notice, subsection (3) enables a magistrates’ court, on application from the owner, to issue a warrant authorising the owner to enter the land and carry out the work.
cy-gb	Pe bai meddiannydd yn rhwystro perchennog rhag cyflawni gwaith sy’n ofynnol gan hysbysiad gorfodi, mae is-adran (3) yn galluogi llys ynadon, ar gais gan y perchennog, i ddyroddi gwarant sy’n awdurdodi’r perchennog i fynd ar y tir a chyflawni’r gwaith.

en-gb	This provides important legal recourse for an owner since section 41(1) places any liability for an offence for a failure to comply with an enforcement notice on an owner of the scheduled monument or land.
cy-gb	Mae’n bwysig i berchennog allu troi at y gyfraith yn y modd hwn gan fod adran 41(1) yn gosod unrhyw atebolrwydd am drosedd o fethu â chydymffurfio â hysbysiad gorfodi ar berchennog yr heneb gofrestredig neu’r tir.

en-gb	An owner may also have a defence under section 41(3) if, in spite of all reasonable efforts to take steps set out in an enforcement notice, an occupier obstructs their execution.
cy-gb	Gallai fod gan berchennog amddiffyniad hefyd o dan adran 41(3) os yw meddiannydd, er gwaethaf pob ymdrech rhesymol i gymryd camau a nodir mewn hysbysiad gorfodi, yn ei rwystro rhag eu cymryd.

en-gb	Section 70 allows any person with an interest in land to make a claim for compensation for any damage to land or other property caused by the exercise of powers under this section.
cy-gb	Mae adran 70 yn caniatáu i unrhyw berson â chanddo fuddiant mewn tir hawlio digollediad am unrhyw ddifrod i dir neu eiddo arall a achosir o ganlyniad i arfer pwerau o dan yr adran hon.

en-gb	Section 41 establishes that if, after the end of the period prescribed in an enforcement notice, works specified in the notice have not stopped or a required step has not been taken, an owner of the scheduled monument or land to which the notice relates will be guilty of an offence.
cy-gb	Mae adran 41 yn pennu y bydd perchennog yr heneb gofrestredig neu’r tir y mae’r hysbysiad yn ymwneud â hi neu ag ef yn euog o drosedd os nad yw’r gwaith a bennir yn yr hysbysiad wedi dod i ben neu os nad yw un o’r camau gofynnol wedi cael ei gymryd ar ôl diwedd y cyfnod a nodir mewn hysbysiad gorfodi.

en-gb	Section 42 — Injunction to restrain unauthorised works or failure to comply with condition of consent
cy-gb	Adran 42 — Gwaharddeb i atal gwaith anawdurdodedig neu fethiant i gydymffurfio ag amod mewn cydsyniad

en-gb	Section 42 allows the Welsh Ministers to apply to the High Court or the county court for an injunction to restrain actual or expected breaches of section 11 (requirement for works to be authorised) or actual or expected failures to comply with a condition of a scheduled monument consent.
cy-gb	Mae adran 42 yn caniatáu i Weinidogion Cymru wneud cais i’r Uchel Lys neu’r llys sirol am waharddeb i atal achosion gwirioneddol neu ddisgwyliedig o dorri adran 11 (gofyniad i waith gael ei awdurdodi) neu achosion gwirioneddol neu ddisgwyliedig o fethu â chydymffurfio ag amod mewn cydsyniad heneb gofrestredig.

en-gb	Chapter 6 — Acquisition, guardianship and public access
cy-gb	Pennod 6 — Caffael, gwarcheidiaeth a mynediad y cyhoedd

en-gb	This Chapter provides powers for the Welsh Ministers and local authorities to bring monuments of special historic interest into their care.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn darparu pwerau i Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol i ddod â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig i’w gofal.

en-gb	Monuments may be taken into care through acquisition.
cy-gb	Caniateir cymryd henebion i ofal drwy gaffael.

en-gb	The Chapter provides that the Welsh Ministers may acquire monuments of special historic interest either by compulsory acquisition or by agreement or gift (sections 43 and 44), and that local authorities may acquire monuments by agreement or gift (section 44).
cy-gb	Mae’r Bennod yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru gaffael henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig naill ai drwy eu caffael yn orfodol neu drwy gytundeb neu rodd (adrannau 43 a 44), ac y caiff awdurdodau lleol gaffael henebion drwy gytundeb neu rodd (adran 44).

en-gb	Monuments may also be taken into care through guardianship; the Chapter sets out arrangements that allow a person with a qualifying legal interest in a monument of special historic interest to appoint either the Welsh Ministers or a local authority as guardian of the monument (sections 45 to 48).
cy-gb	Caniateir cymryd henebion i ofal hefyd drwy warcheidiaeth; mae’r Bennod yn nodi trefniadau sy’n caniatáu i berson â chanddo fuddiant cyfreithiol cymhwysol mewn heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig benodi naill ai Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol yn warcheidwad yr heneb (adrannau 45 i 48).

en-gb	Under these voluntary arrangements, the guardian agrees to accept responsibility for the management of the monument and acquires certain rights over the property.
cy-gb	O dan y trefniadau gwirfoddol hyn, mae’r gwarcheidwad yn cytuno i dderbyn cyfrifoldeb am reoli’r heneb ac yn caffael hawliau penodol dros yr eiddo.

en-gb	Further sections of this Chapter relate to land in the vicinity of a monument in the guardianship of the Welsh Ministers or local authorities (sections 49 and 50), management agreements relating to monuments of special historic interest (section 51) and the arrangements for public access to monuments under the control of the Welsh Ministers or local authorities (sections 55 to 57).
cy-gb	Mae adrannau eraill o’r Bennod hon yn ymwneud â thir yng nghyffiniau heneb sydd o dan warcheidiaeth Gweinidogion Cymru neu awdurdodau lleol (adrannau 49 a 50), cytundebau rheoli sy’n ymwneud â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig (adran 51) a’r trefniadau ar gyfer mynediad y cyhoedd i henebion sydd o dan reolaeth Gweinidogion Cymru neu awdurdodau lleol (adrannau 55 i 57).

en-gb	Section 43 — Compulsory acquisition of monuments of special historic interest
cy-gb	Adran 43 — Caffael yn orfodol henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	Section 43 allows the Welsh Ministers to acquire a monument of special historic interest by compulsory acquisition for the purpose of its preservation, whether the monument is included in the schedule of monuments under section 3 or not.
cy-gb	Mae adran 43 yn caniatáu i Weinidogion Cymru gaffael yn orfodol heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig at ddibenion ei diogelu, pa un a yw’r heneb wedi ei chynnwys yn y gofrestr o henebion o dan adran 3 ai peidio.

en-gb	“Monument of special historic interest” is defined in section 75(6) (see paragraph 242 below).
cy-gb	Diffinnir “heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig” yn adran 75(6) (gweler paragraff 242 isod).

en-gb	Subsection (2) provides that the Acquisition of Land Act 1981 (c. 67) (“the 1981 Act”) applies to a compulsory acquisition under this section.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu bod Deddf Caffael Tir 1981 (p. 67) (“Deddf 1981”) yn gymwys i gaffaeliad gorfodol o dan yr adran hon.

en-gb	One of the effects is that compensation is payable on the acquisition.
cy-gb	Un o’r effeithiau yw bod digollediad yn daladwy ar y caffaeliad.

en-gb	Subsections (3) and (4) further provide that when assessing compensation for the acquisition of a monument that is scheduled at the time of the acquisition, it is to be assumed that scheduled monument consent would not be granted for any work which would or might result in the demolition, destruction or removal of the monument or any part of it.
cy-gb	Mae is-adrannau (3) a (4) yn darparu ymhellach ei bod i’w thybio, wrth asesu digollediad am gaffael heneb sydd wedi ei chofrestru ar adeg y caffaeliad, na fyddai cydsyniad heneb gofrestredig yn cael ei roi ar gyfer unrhyw waith a fyddai’n arwain neu a allai arwain at ddymchwel, dinistrio neu symud ymaith yr heneb neu unrhyw ran ohoni.

en-gb	The effect is that the compensation payable may be less than would otherwise be the case.
cy-gb	Yr effaith yw y caiff y digollediad sy’n daladwy fod yn llai nag a fyddai fel arall.

en-gb	None of the monuments in the care of the Welsh Ministers at the time of writing these notes have been acquired by compulsory acquisition.
cy-gb	Nid oes yr un o’r henebion sydd o dan ofal Gweinidogion Cymru ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn wedi ei chaffael yn orfodol.

en-gb	However, the Welsh Ministers might consider compulsory acquisition of a monument of special historic interest in exceptional circumstances, but only if other methods of acquisition (through agreement or gift) or guardianship had not proved possible and no other options were available for its preservation.
cy-gb	Fodd bynnag, gallai Gweinidogion Cymru ystyried caffael heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig yn orfodol o dan amgylchiadau eithriadol, ond dim ond os nad oedd dulliau caffael eraill (drwy gytundeb neu rodd) neu warcheidiaeth wedi bod yn bosibl ac nad oedd unrhyw opsiynau eraill ar gael i’w diogelu.

en-gb	The Welsh Government’s  Compulsory Purchase Order (CPO) Manual (2021), which is kept under review, provides guidance on compulsory acquisition.
cy-gb	Mae Llawlyfr Gorchymyn Prynu Gorfodol (GPG) (2021), a adolygir yn gyson, yn cynnwys canllawiau ar gaffael yn orfodol.

en-gb	Section 44 — Acquisition by agreement or gift of monuments of special historic interest
cy-gb	Adran 44 — Caffael drwy gytundeb neu rodd henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	Section 44 provides the Welsh Ministers and local authorities with the power to acquire, by agreement or gift, a monument of special historic interest.
cy-gb	Mae adran 44 yn darparu’r pŵer i Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol i gaffael, drwy gytundeb neu rodd, heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig.

en-gb	In the case of a local authority the power to acquire a monument by agreement is limited to monuments in, or in the vicinity of, its area (subsection (2)).
cy-gb	Yn achos awdurdod lleol, mae’r pŵer i gaffael heneb drwy gytundeb wedi ei gyfyngu i henebion yn ei ardal neu yng nghyffiniau ei ardal (is-adran (2)).

en-gb	In Wales, a number of monuments have been acquired by the Welsh Ministers through agreement or gift including Neath Abbey, Dolforwyn Castle and Blaenavon Ironworks.
cy-gb	Yng Nghymru, caffaelwyd nifer o henebion gan Weinidogion Cymru drwy gytundeb neu rodd, gan gynnwys Abaty Nedd, Castell Dolforwyn a Gwaith Haearn Blaenafon.

en-gb	The most recent is the medieval royal court of the princes of Gwynedd, Llys Rhosyr on Anglesey, acquired in 2023.
cy-gb	Yr un fwyaf diweddar yw Llys Rhosyr ar Ynys Môn, sef llys brenhinol canoloesol tywysogion Gwynedd, a gaffaelwyd yn 2023.

en-gb	Several local authorities have similarly acquired monuments either through gift, such as Cardiff Castle (Cardiff City Council), or purchase agreement, such as Caldicot Castle (Monmouthshire County Council).
cy-gb	Yn yr un modd, mae sawl awdurdod lleol wedi caffael henebion naill ai drwy rodd, megis Castell Caerdydd (Cyngor Dinas Caerdydd), neu gytundeb prynu, megis Castell Cil-y-coed (Cyngor Sir Fynwy).

en-gb	Section 45 — Power to place monument of special historic interest under guardianship
cy-gb	Adran 45 — Pŵer i osod heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig o dan warcheidiaeth

en-gb	Section 45 enables a person with a particular type of legal interest in a monument of special historic interest to place it into the guardianship of the Welsh Ministers or a local authority (where the monument is in, or in the vicinity of, the local authority’s area).
cy-gb	Mae adran 45 yn galluogi person sydd â math penodol o fuddiant cyfreithiol mewn heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig i’w rhoi i warcheidiaeth Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol (pan fo’r heneb yn ardal yr awdurdod lleol neu yn ei chyffiniau).

en-gb	The types of legal interest required are set out in subsection (5).
cy-gb	Nodir y mathau o fuddiant cyfreithiol sy’n ofynnol yn is-adran (5).

en-gb	In practice, this means that monuments are usually placed into guardianship by a freeholder or a person holding a long-term lease.
cy-gb	Yn ymarferol, mae hyn yn golygu bod henebion fel arfer yn cael eu rhoi i warcheidiaeth gan rydd-ddeiliad neu berson sy’n dal les hirdymor.

en-gb	The transaction is undertaken through the execution of a “guardianship deed”.
cy-gb	Mae’r trafodiad yn cael ei wneud drwy gyflawni “gweithred warcheidiaeth”.

en-gb	Guardianship transfers responsibility for the maintenance and conservation of the monument, and wide-ranging control of the management of the monument, to the guardian.
cy-gb	Mae gwarcheidiaeth yn trosglwyddo’r cyfrifoldeb am gynnal a chadw ac am gadwraeth yr heneb, a rheolaeth eang ar reoli’r heneb, i’r gwarcheidwad.

en-gb	See section 47.
cy-gb	Gweler adran 47.

en-gb	The Welsh Ministers are, at the time of writing these notes, the guardians for 108 monuments, including many of the most outstanding prehistoric and medieval monuments in Wales.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, Gweinidogion Cymru yw’r gwarcheidwaid ar gyfer 108 o henebion, gan gynnwys llawer o’r henebion cynhanesyddol a chanoloesol mwyaf eithriadol yng Nghymru.

en-gb	Section 46 — Supplementary provision about guardianship deeds
cy-gb	Adran 46 — Darpariaeth atodol ynghylch gweithredoedd gwarcheidiaeth

en-gb	Section 46(1) establishes that a guardianship deed is a local land charge.
cy-gb	Mae adran 46(1) yn pennu mai pridiant tir lleol yw gweithred warcheidiaeth.

en-gb	The title to the property will therefore alert any purchaser of the existence of the deed, and the restrictions imposed by the terms of the deed.
cy-gb	Felly, bydd y teitl i’r eiddo yn hysbysu unrhyw brynwr am fodolaeth y weithred, a’r cyfyngiadau a osodir gan delerau’r weithred.

en-gb	Subsection (2) provides for a situation where person A derives title to a monument of special historic interest from person B who has executed a guardianship deed.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu ar gyfer sefyllfa pan fo teitl person A i heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig yn deillio o berson B sydd wedi cyflawni gweithred warcheidiaeth.

en-gb	Person A will be bound by the guardianship deed unless person A‘s title to the monument was derived from a disposal made by person B before the execution of the guardianship deed.
cy-gb	Bydd person A wedi ei rwymo gan y weithred warcheidiaeth oni bai bod teitl person A i’r heneb yn deillio o warediad a wnaed gan berson B cyn i’r weithred warcheidiaeth gael ei chyflawni.

en-gb	Subsection (3) provides that the Welsh Ministers or a local authority may not become guardians of a monument occupied as a dwelling, apart from where the occupier is the caretaker or a member of the caretaker’s family.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu na chaiff Gweinidogion Cymru nac awdurdod lleol ddod yn warcheidwaid heneb a feddiennir fel annedd, ac eithrio pan mai’r gofalwr neu aelod o deulu’r gofalwr yw’r meddiannydd.

en-gb	Section 47 — General functions of guardians
cy-gb	Adran 47 — Swyddogaethau cyffredinol gwarcheidwaid

en-gb	Section 47 requires the guardian of a monument to maintain it.
cy-gb	Mae adran 47 yn ei gwneud yn ofynnol i warcheidwad heneb ei chynnal a’i chadw.

en-gb	The guardian may do anything considered necessary for the maintenance of the monument (subsection (1)).
cy-gb	Caiff y gwarcheidwad wneud unrhyw beth yr ystyrir ei fod yn angenrheidiol ar gyfer cynnal a chadw’r heneb (is-adran (1)).

en-gb	This is effectively a wide-ranging responsibility to keep the monument conserved, well-managed and in good condition.
cy-gb	Mae hwn i bob pwrpas yn gyfrifoldeb eang i sicrhau bod yr heneb yn cael ei gwarchod, ei rheoli’n dda a’i chadw mewn cyflwr da.

en-gb	To comply with this duty, the section gives the guardian of the monument wide powers to exercise control and management and to do everything that is necessary for the monument’s maintenance (subsection (2)).
cy-gb	Er mwyn cydymffurfio â’r ddyletswydd hon, mae’r adran yn rhoi pwerau eang i warcheidwad yr heneb i arfer swyddogaethau rheolaethu a rheoli ac i wneud popeth sy’n angenrheidiol ar gyfer cynnal a chadw’r heneb (is-adran (2)).

en-gb	Subsection (3) clarifies that the powers in subsections (1) and (2) include power to make an examination of the monument, including through excavations, or to remove all or part of a monument elsewhere for the purposes of preserving it.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn egluro bod y pwerau yn is-adrannau (1) a (2) yn cynnwys pŵer i wneud archwiliad o’r heneb, gan gynnwys drwy gloddio, neu i symud y cyfan neu ran o heneb ymaith i fan arall at ddibenion ei diogelu.

en-gb	In many cases, there has been a need to undertake archaeological excavations as part of the requirement to maintain and conserve a monument in guardianship.
cy-gb	Mewn llawer o achosion, mae angen wedi bod i ymgymryd â chloddiadau archaeolegol fel rhan o’r gofyniad i gynnal a chadw a sicrhau cadwraeth heneb sydd o dan warcheidiaeth.

en-gb	These powers have been used to relocate parts of guardianship monuments into museums or stores to ensure their preservation.
cy-gb	Mae’r pwerau hyn wedi cael eu defnyddio i adleoli rhannau o henebion sydd o dan warcheidiaeth i amgueddfeydd neu storfeydd er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu diogelu.

en-gb	For example, this has included moving a large, engraved stone, which is part of the prehistoric burial monument at Bryn Celli Ddu, Anglesey, to a museum where it is protected from damage.
cy-gb	Er enghraifft, mae hyn wedi cynnwys symud carreg fawr wedi ei hysgythru, sy’n rhan o’r heneb gladdu gynhanesyddol ym Mryn Celli Ddu, Ynys Môn, i amgueddfa lle mae’n cael ei diogelu rhag difrod.

en-gb	Subsection (4) makes clear that the power in subsection (2) includes power for the guardian to make a charge in connection with the use of a monument in guardianship.
cy-gb	Mae is-adran (4) yn ei gwneud yn glir bod y pŵer yn is-adran (2) yn cynnwys pŵer i’r gwarcheidwad godi tâl mewn cysylltiad â defnyddio heneb sydd o dan warcheidiaeth.

en-gb	This may be required to provide appropriate supervision and control during activities or events.
cy-gb	Efallai y bydd angen hyn i ddarparu goruchwyliaeth a rheolaeth briodol yn ystod gweithgareddau neu ddigwyddiadau.

en-gb	This has frequently enabled monuments in guardianship to be used as a “stage” for a variety of activities such as filming, live theatre and concerts.
cy-gb	Mae hyn yn aml wedi galluogi henebion sydd o dan warcheidiaeth i gael eu defnyddio fel “llwyfan” ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau megis ffilmio, theatr fyw a chyngherddau.

en-gb	Section 48 — Termination of guardianship
cy-gb	Adran 48 — Terfynu gwarcheidiaeth

en-gb	Section 48(1) provides that the guardian of a monument may, by agreement with the persons immediately affected by the guardianship deed, terminate the guardianship of all or part of the monument.
cy-gb	Mae adran 48(1) yn darparu y caiff gwarcheidwad heneb, drwy gytundeb â’r personau yr effeithir arnynt yn uniongyrchol gan y weithred warcheidiaeth, derfynu gwarcheidiaeth y cyfan neu ran o’r heneb.

en-gb	Subsection (5) provides that a guardian may not make an agreement to terminate a guardianship unless the guardian is satisfied that alternative arrangements are in place for the monument’s preservation, or that it is no longer practicable, because of cost or otherwise, to preserve it.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn darparu na chaiff gwarcheidwad wneud cytundeb i derfynu gwarcheidiaeth oni bai bod y gwarcheidwad wedi ei fodloni bod trefniadau amgen ar waith ar gyfer diogelu’r heneb, neu nad yw’n ymarferol ei diogelu mwyach oherwydd y gost neu fel arall.

en-gb	The Welsh Ministers have, on occasion, terminated guardianship.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi terfynu gwarcheidiaeth o bryd i’w gilydd.

en-gb	This has sometimes occurred when the guardianship has been replaced by an acquisition through agreement or gift (section 44).
cy-gb	Mae hyn wedi digwydd weithiau pan fo’r warcheidiaeth wedi ei disodli gan gaffaeliad drwy gytundeb neu rodd (adran 44).

en-gb	Neath Abbey, for instance, was the subject of a guardianship deed in 1944, but this was subsequently terminated when it was converted into a deed of gift in 1949.
cy-gb	Roedd Abaty Nedd, er enghraifft, yn ddarostyngedig i weithred warcheidiaeth ym 1944, ond terfynwyd hon yn ddiweddarach pan gafodd ei newid yn weithred rodd ym 1949.

en-gb	On other occasions, the Welsh Ministers acted as temporary guardians of a monument while other arrangements were put in place for its preservation.
cy-gb	Ar adegau eraill, mae Gweinidogion Cymru wedi gweithredu fel gwarcheidwaid dros dro ar heneb tra bod trefniadau eraill wedi eu rhoi ar waith i’w diogelu.

en-gb	Section 49 — Acquisition and guardianship of land in the vicinity of a monument
cy-gb	Adran 49 — Caffael a gwarcheidiaeth tir yng nghyffiniau heneb

en-gb	Section 49 allows for land adjoining or in the vicinity of a monument of special historic interest to be acquired or taken into guardianship by the Welsh Ministers or local authorities in certain circumstances.
cy-gb	Mae adran 49 yn caniatáu i dir sy’n cydffinio â heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig, neu sydd yn ei chyffiniau, gael ei gaffael neu ei gymryd i warcheidiaeth gan Weinidogion Cymru neu awdurdodau lleol o dan rai amgylchiadau.

en-gb	Land may only be taken into guardianship if the monument itself has been, or is being, taken into guardianship.
cy-gb	Dim ond os yw’r heneb ei hun wedi ei chymryd i warcheidiaeth, neu’n cael ei chymryd i warcheidiaeth, y caniateir cymryd tir i warcheidiaeth.

en-gb	Subsection (1) provides that references in sections 43 to 46 to a monument of special historic interest include any land adjoining it or in its vicinity if, in the estimation of the Welsh Ministers or a local authority, that land is reasonably required for one or more of the purposes listed in subsection (2), which include maintaining the monument and facilitating public access to it.
cy-gb	Mae is-adran (1) yn darparu bod cyfeiriadau at heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig — yn adrannau 43 i 46 — yn cynnwys unrhyw dir sy’n cydffinio â’r heneb neu sydd yn ei chyffiniau, os yw Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol yn ystyried bod angen y tir yn rhesymol at un neu ragor o’r dibenion a restrir yn is-adran (2), sy’n cynnwys cynnal a chadw’r heneb a hwyluso mynediad y cyhoedd iddi.

en-gb	The adjoining land might accommodate routes for access, storage yards, parking areas or visitor facilities.
cy-gb	Efallai bod llwybrau mynediad ar y tir cydffiniol neu lwybrau sy’n arwain at iardiau storio, meysydd parcio neu gyfleusterau i ymwelwyr.

en-gb	The powers relating to the guardianship of land in the vicinity of a monument are similar to those for guardianship of the monument itself, including powers that allow full control and management (subsection (5)) and powers of entry (subsection (6)).
cy-gb	Mae’r pwerau sy’n ymwneud â gwarcheidiaeth tir yng nghyffiniau heneb yn debyg i’r rhai ar gyfer gwarcheidiaeth yr heneb ei hun, gan gynnwys pwerau sy’n caniatáu rheolaethu a rheoli’n llawn (is-adran (5)) a phwerau mynediad (is-adran (6)).

en-gb	Subsections (7) and (8) make provision for termination of guardianship.
cy-gb	Mae is-adrannau (7) ac (8) yn gwneud darpariaeth ar gyfer terfynu gwarcheidiaeth tir.

en-gb	It is terminated in the same circumstances as when guardianship of a monument is terminated under section 48, and also when guardianship of the monument is terminated or the monument ceases to exist.
cy-gb	Fe’i terfynir o dan yr un amgylchiadau â phan y terfynir gwarcheidiaeth heneb o dan adran 48, a hefyd pan derfynir gwarcheidiaeth yr heneb neu pan fydd yr heneb yn peidio â bodoli.

en-gb	Section 50 — Acquisition of easements and other similar rights over land in the vicinity of a monument
cy-gb	Adran 50 — Caffael hawddfreintiau a hawliau tebyg eraill dros dir yng nghyffiniau heneb

en-gb	Section 50 sets out powers for the Welsh Ministers and local authorities to acquire easements and other rights over land in the vicinity of a monument that is either in their ownership or in their guardianship.
cy-gb	Mae adran 50 yn nodi pwerau i Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol i gaffael hawddfreintiau a hawliau eraill dros dir yng nghyffiniau heneb sydd naill ai o dan eu perchnogaeth neu o dan eu gwarcheidiaeth.

en-gb	This would allow the use of part of an adjoining property for certain purposes, such as to discharge duties relating to the maintenance of the monument or to facilitate access.
cy-gb	Byddai hyn yn caniatáu defnyddio rhan o eiddo sy’n cydffinio at ddibenion penodol, megis i gyflawni dyletswyddau sy’n ymwneud â chynnal a chadw’r heneb neu i hwyluso mynediad.

en-gb	Section 51 — Agreements concerning management of monuments of special historic interest and land in their vicinity
cy-gb	Adran 51 — Cytundebau ynghylch rheoli henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig a thir yn eu cyffiniau

en-gb	Section 51(1) to (3) enables the Welsh Ministers or local authorities to make a “management agreement” with an occupier of a monument of special historic interest or of land adjoining or in the vicinity of a monument.
cy-gb	Mae adran 51(1) i (3) yn galluogi Gweinidogion Cymru neu awdurdodau lleol i wneud “cytundeb rheoli” gyda meddiannydd ar heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig neu dir sy’n cydffinio â heneb neu sydd yn ei chyffiniau.

en-gb	Any other person with an interest in the monument or land may also be a party to the agreement (subsection (4)).
cy-gb	Caiff unrhyw berson arall sydd â buddiant yn yr heneb neu’r tir hefyd fod yn barti i’r cytundeb (is-adran (4)).

en-gb	Management agreements may make any of the provisions listed in subsection (5).
cy-gb	Caiff cytundebau rheoli wneud unrhyw un neu ragor o’r darpariaethau a restrir yn isadran (5).

en-gb	A management agreement entered into by Cadw (on behalf of the Welsh Ministers) may grant scheduled monument consent for specified works of maintenance or preservation (and attach conditions to which the consent is subject).
cy-gb	Caiff cytundeb rheoli a wneir gan Cadw (ar ran Gweinidogion Cymru) roi cydsyniad heneb gofrestredig ar gyfer gwaith cynnal a chadw neu ddiogelu penodedig (a gosod amodau y mae’r cydsyniad yn ddarostyngedig iddynt).

en-gb	The consented works are generally minor works of maintenance and repair for the benefit of the monument and cannot extend to demolition or flooding or tipping operations.
cy-gb	Yn gyffredinol, mae’r gwaith y rhoddir cydsyniad iddo yn fân waith cynnal a chadw ac atgyweirio er budd yr heneb, ac ni ellir ei ymestyn i waith dymchwel neu weithrediadau i foddi tir neu weithrediadau tipio.

en-gb	Management agreements are frequently created to allow for the management or conservation of a monument or to facilitate public access, and are used for some of Cadw’s jointly managed guardianship sites operated by other parties. Management agreements are usually of a fixed duration, normally for a period of 3 to 5 years.
cy-gb	Caiff cytundebau rheoli eu creu’n aml i ganiatáu ar gyfer rheoli neu gadwraeth heneb neu i hwyluso mynediad y cyhoedd, ac fe’u defnyddir ar gyfer rhai o safleoedd Cadw sydd o dan warcheidiaeth a reolir ar y cyd a weithredir gan bartïon eraill. Mae cytundebau rheoli fel arfer yn para am gyfnod penodol, sef cyfnod o rhwng 3 a 5 mlynedd fel rheol.

en-gb	Section 52 — Powers of limited owners for purposes of sections 45, 50 and 51
cy-gb	Adran 52 —Pwerau perchnogion cyfyngedig at ddibenion adrannau 45, 50 a 51

en-gb	Section 52 provides that a person may establish guardianship of monuments or land (section 45), grant easements or other rights over land in the vicinity of a monument (section 50) or make a management agreement (section 51) despite the person being a limited owner of the monument or land.
cy-gb	Mae adran 52 yn darparu y caiff person sefydlu gwarcheidiaeth henebion neu dir (adran 45), rhoi hawddfreintiau neu hawliau eraill dros dir yng nghyffiniau heneb (adran 50) neu wneud cytundeb rheoli (adran 51) er mai perchennog cyfyngedig ar yr heneb neu’r tir yw’r person.

en-gb	Section 55 — Public access to monuments under public control
cy-gb	Adran 55 — Mynediad y cyhoedd i henebion sydd o dan reolaeth gyhoeddus

en-gb	Section 55 places a requirement on the Welsh Ministers and local authorities to provide public access to monuments in their ownership or guardianship subject to the provisions of this section, any regulations or byelaws made under section 56 and any provision to the contrary contained in a scheduled monument partnership agreement (section 25), a management agreement (section 51) or a guardianship deed (section 45) (subsections (1) and (2)).
cy-gb	Mae adran 55 yn gosod gofyniad ar Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol i ddarparu mynediad i’r cyhoedd i henebion sydd o dan eu perchnogaeth neu eu gwarcheidiaeth yn ddarostyngedig i ddarpariaethau’r adran hon, unrhyw reoliadau neu unrhyw is-ddeddfau a wneir o dan adran 56 ac unrhyw ddarpariaeth i’r gwrthwyneb a gynhwysir mewn cytundeb partneriaeth heneb gofrestredig (adran 25), cytundeb rheoli (adran 51) neu weithred warcheidiaeth (adran 45 (is-adrannau (1) a (2)).

en-gb	Under this section, Cadw (acting for the Welsh Ministers) or local authorities, where they are the owners or guardians of a monument, may:
cy-gb	O dan yr adran hon, caiff Cadw (gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru) neu awdurdodau lleol, os ydynt yn berchnogion neu’n warcheidwaid heneb, wneud y canlynol:

en-gb	control opening times (subsection (4));
cy-gb	rheolaethu amseroedd agor (is-adran (4));

en-gb	limit public access to all or part of a monument in the interests of safety, for maintenance or conservation works or for the holding of activities or events (subsection (5));
cy-gb	cyfyngu ar fynediad y cyhoedd i’r cyfan neu ran o heneb er lles diogelwch, ar gyfer gwaith cynnal a chadw neu gadwraeth neu ar gyfer cynnal gweithgareddau neu ddigwyddiadau (is-adran (5));

en-gb	impose other restrictions or controls on public access (subsection (6));
cy-gb	gosod cyfyngiadau neu reolaethau eraill ar fynediad y cyhoedd (is-adran (6));

en-gb	charge admission (subsection (7)); and
cy-gb	codi tâl am fynediad (is-adran (7)); ac

en-gb	refuse admission if it is felt that a person poses a threat to the monument or to the public enjoyment of the monument (subsection (8)).
cy-gb	gwrthod mynediad os teimlir bod person yn fygythiad i’r heneb neu i fwynhad y cyhoedd o’r heneb (is-adran (8)).

en-gb	At the time of writing these notes, the majority of the 131 monuments under Cadw’s care and control are unstaffed, non-charging sites with advertised opening times.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r rhan fwyaf o’r 131 o henebion sydd o dan ofal a rheolaeth Cadw yn safleoedd heb staff, nad ydynt yn codi tâl, gydag amseroedd agor a hysbysebir.

en-gb	Access to the indoor parts of unstaffed sites tends to be more restricted for safety reasons and due to the threat of damage posed by unaccompanied access.
cy-gb	Mae mynediad i rannau dan do safleoedd heb staff yn tueddu i fod yn fwy cyfyngedig am resymau diogelwch ac oherwydd y bygythiad o ddifrod a achosir gan fynediad y cyhoedd ar eu pen eu hunain.

en-gb	Admission is charged at fewer than 30 of Cadw’s monuments.
cy-gb	Codir tâl mynediad i lai na 30 o henebion Cadw.

en-gb	Local authorities have around 400 scheduled monuments in their ownership or guardianship.
cy-gb	Mae oddeutu 400 o henebion cofrestredig o dan berchnogaeth neu warcheidiaeth awdurdodau lleol.

en-gb	They range from prehistoric monuments through medieval remains to buildings of the Industrial Revolution.
cy-gb	Maent yn amrywio o henebion cynhanesyddol i weddillion canoloesol i adeiladau o’r Chwyldro Diwydiannol.

en-gb	Section 56 — Power to make regulations and byelaws in connection with public access to monuments under public control
cy-gb	Adran 56 — Pŵer i wneud rheoliadau ac is-ddeddfau mewn cysylltiad â mynediad y cyhoedd i henebion sydd o dan reolaeth gyhoeddus

en-gb	Section 56 provides that the Welsh Ministers and local authorities may regulate access to monuments in their ownership or guardianship by making, respectively, regulations (subsection (1)) or byelaws (subsection (3)) that prohibit or regulate any act or thing likely to:
cy-gb	Mae adran 56 yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru ac awdurdodau lleol reoleiddio mynediad i henebion sydd o dan eu perchnogaeth neu eu gwarcheidiaeth drwy wneud, yn ôl eu trefn, reoliadau (is-adran (1)) neu is-ddeddfau (is-adran (3)) sy’n gwahardd neu’n rheoleiddio unrhyw weithred neu unrhyw beth sy’n debygol o:

en-gb	damage the monument or its amenities, or
cy-gb	difrodi’r heneb neu ei hamwynderau, neu

en-gb	disturb the public in their enjoyment of it.
cy-gb	tarfu ar y cyhoedd yn eu mwynhad ohoni.

en-gb	These regulations or byelaws could be used to address issues of antisocial behaviour, such as vandalism or out-of-hours gatherings on site.
cy-gb	Gellid defnyddio’r rheoliadau neu’r is-ddeddfau hyn i fynd i’r afael â phroblemau’n ymwneud ag ymddygiad gwrthgymdeithasol, megis fandaliaeth neu bobl yn ymgynnull ar y safle y tu allan i oriau agor.

en-gb	Subsection (2) also applies regulations made under subsection (1) to monuments that are under the control or management of the Welsh Ministers, but not by virtue of their ownership or guardianship.
cy-gb	Mae is-adran (2) hefyd yn cymhwyso rheoliadau a wneir o dan is-adran (1) i henebion sy’n cael eu rheolaethu neu eu rheoli gan Weinidogion Cymru, ond nid yn rhinwedd eu perchnogaeth neu eu gwarcheidiaeth arnynt.

en-gb	Failure to comply with the regulations or byelaws made under this section constitutes an offence that, on summary conviction, is subject to a fine not exceeding level 2 on the standard scale (subsections (4) and (5)).
cy-gb	Mae methu â chydymffurfio â’r rheoliadau neu’r is-ddeddfau a wneir o dan yr adran hon yn drosedd sydd, ar euogfarn ddiannod, yn ddarostyngedig i ddirwy nad yw’n uwch na lefel 2 ar y raddfa safonol (is-adrannau (4) a (5)).

en-gb	Section 57 — Provision of facilities for the public in connection with monuments of special historic interest
cy-gb	Adran 57 — Darparu cyfleusterau i’r cyhoedd mewn cysylltiad â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	Section 57(1) gives the Welsh Ministers powers to provide facilities, information and other services to the public in conjunction with providing public access to monuments in their ownership or guardianship or otherwise under their control or management.
cy-gb	Mae adran 57(1) yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i ddarparu cyfleusterau, gwybodaeth a gwasanaethau eraill i’r cyhoedd ar gyfer darparu mynediad y cyhoedd i henebion sydd o dan eu perchnogaeth neu eu gwarcheidiaeth neu sydd fel arall yn cael eu rheolaethu neu eu rheoli ganddynt.

en-gb	Subsection (2) gives local authorities comparable powers for monuments in their ownership or guardianship.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn rhoi pwerau tebyg i awdurdodau lleol ar gyfer henebion o dan eu perchnogaeth neu eu gwarcheidiaeth.

en-gb	Under subsection (3), the Welsh Ministers or local authorities may provide these public facilities and services in or on the monument itself or on any associated land.
cy-gb	O dan is-adran (3), caiff Gweinidogion Cymru neu awdurdodau lleol ddarparu’r cyfleusterau a’r gwybodaeth hyn i’r cyhoedd ar yr heneb ei hun neu ynddi neu ar unrhyw dir cysylltiedig.

en-gb	This allows for the establishment of kiosks, cafes or stalls that might sell guidebooks, refreshments or other products, and for the erection of signage and interpretation panels in connection with providing public access and enhancing the public enjoyment and understanding of a monument.
cy-gb	Mae hyn yn caniatáu ar gyfer sefydlu ciosgau, caffis neu stondinau a allai werthu tywyslyfrau, lluniaeth neu gynhyrchion eraill, a chodi arwyddion a phaneli dehongli mewn cysylltiad â darparu mynediad y cyhoedd a gwella mwynhad a dealltwriaeth y cyhoedd o heneb.

en-gb	Such services might be provided on associated land, such as in an adjacent car park or building.
cy-gb	Gellid darparu gwasanaethau o’r fath ar dir cysylltiedig, megis mewn maes parcio neu adeilad cyfagos.

en-gb	Chapter 7 — General
cy-gb	Pennod 7 — Cyffredinol

en-gb	This Chapter deals with miscellaneous matters relating to monuments of special historic interest.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn ymdrin â materion amrywiol sy’n ymwneud â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig.

en-gb	Several provisions treat damage to monuments (sections 58 to 60).
cy-gb	Mae sawl darpariaeth yn ymdrin â difrod i henebion (adrannau 58 i 60).

en-gb	Expenditure on monuments is covered under sections 62 to 64.
cy-gb	Mae adrannau 62 i 64 yn ymdrin â gwariant ar henebion.

en-gb	Sections 65 to 71 treat powers of entry and supplementary provisions are included in sections 72 to 75.
cy-gb	Mae adrannau 65 i 71 yn ymdrin â phwerau mynediad ac mae adrannau 72 i 75 yn cynnwys darpariaethau atodol.

en-gb	Section 58 — Offence of damaging certain monuments of special historic interest
cy-gb	Adran 58 — Y drosedd o ddifrodi henebion penodol o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	Section 58 provides that it is an offence to destroy or damage a protected monument, as defined in subsection (2), without a lawful excuse (subsection (1)).
cy-gb	Mae adran 58 yn darparu ei bod yn drosedd dinistrio neu ddifrodi heneb warchodedig, fel y’i diffinnir yn is-adran (2), heb esgus cyfreithlon (is-adran (1)).

en-gb	Subsection (1) establishes two tests to determine if a person who has destroyed or damaged a protected monument is guilty of an offence.
cy-gb	Mae is-adran (1) yn sefydlu dau brawf i benderfynu a yw person sydd wedi dinistrio neu wedi difrodi heneb warchodedig yn euog o drosedd.

en-gb	The first is did the person know or ought the person reasonably to have known that the monument was a protected monument.
cy-gb	Mae’r prawf cyntaf yn gofyn a oedd y person yn gwybod, neu a ddylai’n rhesymol fod wedi gwybod bod yr heneb yn heneb warchodedig.

en-gb	Accurate and up-to-date information on the location and extent of all scheduled monuments in Wales is available on Cof Cymru.
cy-gb	Mae gwybodaeth gywir a chyfredol am leoliad a rhychwant pob heneb gofrestredig yng Nghymru ar gael ar Cof Cymru.

en-gb	The second test requires that the person intended to destroy or damage the monument or was reckless as to whether the monument would be destroyed or damaged.
cy-gb	Mae’r ail brawf yn gofyn a oedd y person yn bwriadu dinistrio neu ddifrodi’r heneb neu’n ddi-hid o ran a fyddai’r heneb yn cael ei dinistrio neu ei difrodi.

en-gb	Subsection (2) includes within the definition of a “protected monument” not just a scheduled monument (section 3) but also a monument under the ownership or guardianship of the Welsh Ministers or a local authority.
cy-gb	Mae’r diffiniad o “heneb warchodedig” yn is-adran (2) yn cynnwys nid yn unig heneb gofrestredig (adran 3) ond hefyd heneb sydd o dan berchnogaeth neu warcheidiaeth Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol.

en-gb	In many cases the area under such ownership or guardianship extends beyond the area that is included in the schedule.
cy-gb	Mewn llawer o achosion, mae’r ardal sydd o dan berchnogaeth neu warcheidiaeth o’r fath yn ymestyn y tu hwnt i’r ardal sydd wedi ei chynnwys yn y gofrestr.

en-gb	Subsection (3) clarifies that this section applies to anything done by or under the authority of the owner other than the excepted works that are defined in subsection (4).
cy-gb	Mae is-adran (3) yn egluro bod yr adran hon yn gymwys i unrhyw beth a wneir gan neu o dan awdurdod y perchennog ac eithrio’r gwaith a eithrir sydd wedi ei ddiffinio yn is-adran (4).

en-gb	In the case of a monument under guardianship the owner will be different to the guardian.
cy-gb	Yn achos heneb sydd o dan warcheidiaeth bydd y perchennog yn wahanol i’r gwarcheidwad.

en-gb	The excepted works in subsection (3) include works authorised under Chapter 3 and works for which development consent has been granted under the Planning Act 2008 (c. 29) (“the 2008 Act”).
cy-gb	Mae’r gwaith a eithrir yn is-adran (3) yn cynnwys gwaith a awdurdodir o dan Bennod 3 a gwaith y mae cydsyniad datblygu wedi ei roi iddo o dan Ddeddf Cynllunio 2008 (p. 29) (“Deddf 2008”).

en-gb	Development consent under the 2008 Act is required for the categories of projects described in Part 3 of that Act.
cy-gb	Mae cydsyniad datblygu o dan Ddeddf 2008 yn ofynnol ar gyfer y categorïau o brosiectau a ddisgrifir yn Rhan 3 o’r Ddeddf honno.

en-gb	Not all categories include projects in Wales.
cy-gb	Nid yw pob categori yn cynnwys prosiectau yng Nghymru.

en-gb	Section 150 of the 2008 Act enables an order granting development consent under the 2008 Act to remove a requirement for certain consents, which are prescribed in secondary legislation (Infrastructure Planning (Interested Parties and Miscellaneous Prescribed Provisions) Regulations 2015, SI 2015/462), if the consenting body agrees.
cy-gb	Mae Adran 150 o Ddeddf 2008 yn galluogi gorchymyn sy’n rhoi cydsyniad datblygu o dan Ddeddf 2008 i ddileu gofyniad am gydsyniadau penodol, sy’n cael eu rhagnodi mewn is-ddeddfwriaeth (Rheoliadau Cynllunio Seilwaith (Partïon a chanddynt Fuddiant a Darpariaethau Rhagnodedig Amrywiol) 2015, OS 2015/462), os yw’r corff cydsynio yn cytuno.

en-gb	Section 60 — Restrictions on use of metal detectors
cy-gb	Adran 60 — Cyfyngiadau ar y defnydd o ddatgelyddion metel

en-gb	This section deals with the offence of using a “metal detector” (any device designed or adapted for detecting or locating any metal or mineral in the ground) without consent on a protected place.
cy-gb	Mae’r adran hon yn ymdrin â’r drosedd o ddefnyddio “datgelydd metel” (unrhyw ddyfais sydd wedi ei dylunio neu ei haddasu i ganfod neu leoli unrhyw fetel neu unrhyw fwyn yn y ddaear) heb gydsyniad ar fan gwarchodedig.

en-gb	Consent is defined for the purposes of this section as the written consent of the Welsh Ministers.
cy-gb	Diffinnir cydsyniad at ddibenion yr adran hon fel cydsyniad ysgrifenedig Gweinidogion Cymru.

en-gb	A “protected place” is defined in subsection (1) as the site of any scheduled monument or the site of any monument under the ownership or guardianship of the Welsh Ministers or a local authority.
cy-gb	Diffinnir “man gwarchodedig” yn is-adran (1) fel safle unrhyw heneb gofrestredig neu safle unrhyw heneb sydd o dan berchnogaeth neu warcheidiaeth Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol.

en-gb	In recent decades, the unauthorised use of metal detectors on protected places, often under the cover of darkness when it is frequently referred to as “nighthawking”, has become increasingly common.
cy-gb	Yn ystod y degawdau diwethaf, mae’r defnydd heb ei awdurdodi o ddatgelyddion metel ar fannau gwarchodedig, yn aml dan lenni’r nos pan gyfeirir ato’n aml fel “nighthawking”, wedi dod yn fwyfwy cyffredin.

en-gb	The resulting removal of objects of archaeological or historical interest from their buried archaeological context leads to the loss of irreplaceable archaeological and historical evidence.
cy-gb	Mae tystiolaeth archaeolegol a hanesyddol hynod bwysig yn cael ei cholli, wrth i wrthrychau o ddiddordeb archaeolegol neu hanesyddol gael eu symud o’u cyd-destun archaeolegol claddedig yn sgil hynny.

en-gb	Four separate offences are therefore identified at subsections (2) to (5) which can be committed by a person using a metal detector in a protected place.
cy-gb	Felly, nodir pedair trosedd ar wahân yn is-adrannau (2) i (5) y gall person sy’n defnyddio datgelydd metel eu cyflawni mewn man gwarchodedig.

en-gb	A person found guilty on summary conviction or a conviction on indictment is liable to a fine, which depends on the nature of the offence.
cy-gb	Mae person a geir yn euog yn agored ar euogfarn ddiannod, neu euogfarn ar dditiad, i ddirwy, yn dibynnu ar natur y drosedd.

en-gb	These fines are set out in subsections (8) and (9).
cy-gb	Nodir y dirwyon hyn yn is-adrannau (8) a (9).

en-gb	Subsections (6) and (7) set out the defences available to a person in the event of any proceedings for an offence under subsections (2) or (4).
cy-gb	Mae is-adrannau (6) a (7) yn nodi’r amddiffyniadau sydd ar gael i berson os bydd unrhyw achos am drosedd o dan is-adrannau (2) neu (4).

en-gb	In any proceedings for an offence under subsection (2) it is a defence for a person to prove that the metal detector was used for a purpose other than detecting or locating objects of archaeological or historical interest.
cy-gb	Mewn unrhyw achos am drosedd o dan is-adran (2) mae’n amddiffyniad i berson brofi bod y datgelydd metel wedi ei ddefnyddio at ddiben ac eithrio i ganfod neu leoli gwrthrychau o ddiddordeb archaeolegol neu hanesyddol.

en-gb	Further, in any proceedings for an offence under subsection (2) or (4) it is a defence for a person to prove that all reasonable steps had been taken to find out whether the place in which the metal detector was used was a protected place and they did not know, and had no reason to believe that the place was a protected place.
cy-gb	At hynny, mewn unrhyw achos am drosedd o dan isadran (2) neu (4) mae’n amddiffyniad i berson brofi bod pob cam rhesymol wedi ei gymryd i ganfod a oedd y man lle y defnyddiwyd y datgelydd metel yn fan gwarchodedig ac nad oedd yn gwybod, ac nad oedd ganddo unrhyw reswm dros gredu, bod y man yn fan gwarchodedig.

en-gb	Information on the location and extent of all scheduled monuments is available on Cof Cymru.
cy-gb	Mae gwybodaeth am leoliad a rhychwant yr holl henebion cofrestredig ar gael ar Cof Cymru.

en-gb	Section 61 — Works for preservation of scheduled monument in cases of urgency
cy-gb	Adran 61 — Gwaith ar gyfer diogelu heneb gofrestredig mewn achosion brys

en-gb	Section 61 permits the Welsh Ministers to enter the site of a scheduled monument and undertake any works requiring authorisation under section 11 that the Welsh Ministers consider to be urgently necessary for its preservation.
cy-gb	Mae adran 61 yn caniatáu i Weinidogion Cymru fynd i safle heneb gofrestredig a chyflawni unrhyw waith y mae’n ofynnol iddo gael ei awdurdodi o dan adran 11 ac y mae Gweinidogion Cymru yn ystyried ei fod yn angenrheidiol ar frys ar gyfer diogelu’r heneb.

en-gb	They must, however, have given 7 clear days’ written notice of their intention to every owner and occupier of the monument (subsection (2)).
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid iddynt fod wedi rhoi 7 niwrnod clir o rybudd ysgrifenedig o’u bwriad i bob perchennog a phob meddiannydd ar yr heneb (is-adran (2)).

en-gb	Subsection (4) provides that works carried out under this section are to be treated as authorised for the purposes of Chapter 3.
cy-gb	Mae is-adran (4) yn darparu bod gwaith a gyflawnir o dan yr adran hon i’w drin fel pe bai wedi ei awdurdodi at ddibenion Pennod 3.

en-gb	If works are carried out under this section to repair damage to a scheduled monument, any compensation order previously made in respect of the damage in favour of someone other than the Welsh Ministers under Chapter 2 of Part 7 of the Sentencing Code is enforceable (to the extent it has not already been complied with) as if it had been made in favour of the Welsh Ministers.
cy-gb	Os cyflawnir gwaith o dan yr adran hon i atgyweirio difrod i heneb gofrestredig, mae unrhyw orchymyn digolledu a wnaed yn flaenorol mewn cysylltiad â’r difrod o blaid rhywun ac eithrio Gweinidogion Cymru o dan Bennod 2 o Ran 7 o’r Cod Dedfrydu yn orfodadwy (i’r graddau na chydymffurfiwyd ag ef eisoes) fel pe bai wedi ei wneud o blaid Gweinidogion Cymru.

en-gb	Such a situation might arise, for instance, if a court were to make a compensation order in favour of a monument’s owner after the conviction of an offender for causing damage by unauthorised off-road driving.
cy-gb	Gallai sefyllfa o’r fath godi, er enghraifft, pe bai llys yn gwneud gorchymyn digolledu o blaid perchennog heneb ar ôl euogfarnu troseddwr am achosi difrod drwy yrru oddi ar y ffordd heb awdurdod.

en-gb	If the Welsh Ministers considered that the damage made urgent works necessary and undertook those works, any outstanding compensation would be transferred to the Welsh Ministers to defray the cost of the emergency intervention.
cy-gb	Pe bai Gweinidogion Cymru yn ystyried bod y difrod yn gwneud gwaith brys yn angenrheidiol, a’u bod yn cyflawni’r gwaith hwnnw, byddai unrhyw ddigollediad sy’n ddyledus yn cael ei drosglwyddo i Weinidogion Cymru i dalu cost yr ymyriad brys.

en-gb	Section 62 — Expenditure on acquisition and preservation of monuments of special historic interest etc.
cy-gb	Adran 62 — Gwariant ar gaffael a diogelu henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig etc.

en-gb	Section 62 provides the Welsh Ministers with powers to meet or contribute towards the costs associated with the acquisition of a monument of special historic interest (section 75(6)) by any person.
cy-gb	Mae adran 62 yn darparu pwerau i Weinidogion Cymru i dalu’r costau sy’n gysylltiedig â chaffael heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig (adran 75(6)) gan unrhyw berson, neu gyfrannu tuag at y costau hynny.

en-gb	The Welsh Ministers or a local authority may, at an owner’s request, also assist with, or contribute towards, the costs associated with preserving a monument of special historic interest.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol, ar gais perchennog, gynorthwyo hefyd gyda’r costau sy’n gysylltiedig â diogelu heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig, neu gyfrannu tuag at y costau hynny.

en-gb	Cadw, acting on behalf of the Welsh Ministers, regularly offers grants towards the conservation and preservation of monuments of special historic interest.
cy-gb	Mae Cadw, gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru, yn cynnig grantiau yn rheolaidd tuag at gadwraeth a diogelu henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig.

en-gb	Cadw will also consider requests for a contribution towards the costs of relocating a monument of special historic interest to secure its long-term preservation.
cy-gb	Bydd Cadw hefyd yn ystyried ceisiadau am gyfraniad tuag at gostau adleoli heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig i sicrhau y caiff ei diogelu yn y tymor hir.

en-gb	Section 63 — Advice and supervision of work by Welsh Ministers
cy-gb	Adran 63 —Cyngor gan Weinidogion Cymru a goruchwylio gwaith ganddynt

en-gb	Section 63 allows the Welsh Ministers to provide advice about the treatment of any monument of special historic interest (subsection (1)) or to supervise any work in connection with a monument of special historic interest if invited to do so by the owner (subsection (2)).
cy-gb	Mae adran 63 yn caniatáu i Weinidogion Cymru roi cyngor ynghylch trin unrhyw heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig (is-adran (1)) neu oruchwylio unrhyw waith mewn cysylltiad â heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig os ydynt yn cael eu gwahodd i wneud hynny gan y perchennog (is-adran (2)).

en-gb	However, they must supervise work in connection with a scheduled monument, if they consider it advisable (subsection (3)).
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid iddynt oruchwylio gwaith mewn cysylltiad â heneb gofrestredig, os ydynt yn ystyried bod hynny yn ddoeth (is-adran (3)).

en-gb	Cadw, acting behalf of the Welsh Ministers, employ regional inspectors of monuments and field monument wardens who undertake regular visits to discuss and advise on the management and conservation of scheduled monuments with their owners and/or occupiers.
cy-gb	Mae Cadw, gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru, yn cyflogi arolygwyr rhanbarthol henebion a wardeiniaid henebion maes sy’n ymweld yn rheolaidd i drafod a chynghori ar gadwraeth a rheoli henebion cofrestredig gyda’u perchnogion a/neu eu meddianwyr.

en-gb	Although the provisions allow the Welsh Ministers to recover the costs of such advice or supervision (subsection (4)), they have rarely done so.
cy-gb	Er bod y darpariaethau yn caniatáu i Weinidogion Cymru adennill costau cyngor neu oruchwyliaeth o’r fath (is-adran (4)), prin iawn y maent wedi gwneud hynny.

en-gb	The discussions with Cadw inspectors and field monument wardens are more likely to include advice on the availability of financial support for any required expenditure, including from the Welsh Ministers under section 62.
cy-gb	Mae’r trafodaethau gydag arolygwyr a wardeiniaid henebion maes Cadw yn fwy tebygol o gynnwys cyngor ar y cymorth ariannol sydd ar gael ar gyfer unrhyw wariant gofynnol, gan gynnwys gan Weinidogion Cymru o dan adran 62.

en-gb	Section 64 — Expenditure by local authorities on archaeological investigation
cy-gb	Adran 64 — Gwariant gan awdurdodau lleol ar ymchwiliad archaeolegol

en-gb	Section 64 provides powers to local authorities to carry out or assist in, or meet or contribute towards the costs of, any archaeological investigations in or in the vicinity of an authority’s area.
cy-gb	Mae adran 64 yn darparu pwerau i awdurdodau lleol i gynnal unrhyw ymchwiliadau archaeolegol o’r tir neu gynorthwyo mewn ymchwiliadau o’r fath, neu i dalu costau unrhyw ymchwiliadau archaeolegol neu gyfrannu tuag at y costau hynny, mewn ardal awdurdod neu yng nghyffiniau ei ardal.

en-gb	At the time of writing these notes, only a small number of local authorities in Wales employ specialist archaeologists, so this power is normally exercised though archaeological contractors or though one of the Welsh archaeological trusts.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, dim ond nifer bach o awdurdodau lleol yng Nghymru sy’n cyflogi archaeolegwyr arbenigol, felly mae’r pŵer hwn fel arfer yn cael ei arfer drwy gontractwyr archaeolegol neu drwy un o ymddiriedolaethau archaeolegol Cymru.

en-gb	Details of any archaeological investigations undertaken under this section, and of the findings of those investigations, must be added to the historic environment record for that local authority area (section 194).
cy-gb	Rhaid ychwanegu manylion unrhyw ymchwiliadau archaeolegol a gynhelir o dan yr adran hon, a chanfyddiadau’r ymchwiliadau hynny, at gofnod yr amgylchedd hanesyddol ar gyfer ardal yr awdurdod lleol hwnnw (adran 194).

en-gb	Section 65 — Powers of entry for inspection of scheduled monuments etc.
cy-gb	Adran 65 — Pwerau mynediad i arolygu henebion cofrestredig etc.

en-gb	This section provides powers for a person authorised in writing by the Welsh Ministers to enter any land for the inspection of a scheduled monument for the purposes set out in the section.
cy-gb	Mae’r adran hon yn darparu pwerau i berson sydd wedi ei awdurdodi’n ysgrifenedig gan Weinidogion Cymru i fynd ar unrhyw dir i arolygu heneb gofrestredig at y dibenion a nodir yn yr adran.

en-gb	In practice, such inspections are normally undertaken either by specialist Cadw staff or by specialist archaeologists working for other organisations, such as one of the regional Welsh archaeological trusts.
cy-gb	Yn ymarferol, cynhelir arolygiadau o’r fath fel arfer naill ai gan staff arbenigol Cadw neu gan archaeolegwyr arbenigol sy’n gweithio i sefydliadau eraill, megis un o ymddiriedolaethau archaeolegol rhanbarthol Cymru.

en-gb	These powers of entry are subject to supplementary provisions set out in section 69.
cy-gb	Mae’r pwerau mynediad hyn yn ddarostyngedig i ddarpariaethau atodol a nodir yn adran 69.

en-gb	Section 69(1) provides that the power of entry may be exercised at any reasonable time.
cy-gb	Mae adran 69(1) yn darparu y caniateir arfer y pŵer mynediad ar unrhyw adeg resymol.

en-gb	An exception to the requirement for entry at any reasonable time is made in section 69(1) for section 65(5), which provides for the erection of notice boards and marker posts.
cy-gb	Mae eithriad i’r gofyniad i gael mynediad ar unrhyw adeg rhesymol wedi ei wneud yn adran 69(1) ar gyfer adran 65(5), sy’n darparu ar gyfer codi hysbysfyrddau a physt marcio.

en-gb	However, section 65(6) stipulates that the power in section 65(5) may only be exercised with the agreement of every owner and occupier.
cy-gb	Fodd bynnag, mae adran 65(6) yn pennu mai dim ond gyda chytundeb pob perchennog a phob meddiannydd y caniateir arfer y pŵer yn adran 65(5).

en-gb	Section 69(2) requires that, if the land is occupied, notice of the intended entry must be served on every occupier.
cy-gb	O dan adran 69(2), os yw’r tir wedi ei feddiannu, mae’n ofynnol rhoi rhybudd o’r mynediad bwriadedig i bob meddiannydd.

en-gb	For the purposes of inspection, at least 24 hours’ notice of intended entry is required (section 69(2)(b)).
cy-gb	At ddibenion arolygu, mae’n ofynnol rhoi o leiaf 24 awr o rybudd o fynediad bwriadedig (adran 69(2)(b)).

en-gb	If a notice board or marker post is to be erected under section 65(5) this constitutes works and at least 14 days’ notice to every occupier is needed (section 69(2)(a)).
cy-gb	Os yw hysbysfwrdd neu bost marcio i’w godi o dan adran 65(5), mae hyn yn waith ac mae angen rhoi o leiaf 14 o ddiwrnodau o rybudd i bob meddiannydd (adran 69(2)(a)).

en-gb	Section 70 makes provision for compensation for damage caused by the exercise of powers of entry under this section.
cy-gb	Mae adran 70 yn gwneud darpariaeth ar gyfer digollediad am ddifrod a achosir drwy arfer pwerau mynediad o dan yr adran hon.

en-gb	Section 66 — Powers of entry relating to enforcement of controls on works
cy-gb	Adran 66 — Pwerau mynediad sy’n ymwneud â gorfodi rheolaethau ar waith

en-gb	Section 66 gives Welsh Ministers the power to authorise a person in writing to enter land for purposes relating to temporary stop notices and enforcement notices.
cy-gb	Mae adran 66 yn rhoi’r pŵer i Weinidogion Cymru i awdurdodi person yn ysgrifenedig i fynd ar dir at ddibenion sy’n ymwneud â hysbysiadau stop dros dro a hysbysiadau gorfodi.

en-gb	Subsection (1) relates to powers of entry to determine whether a temporary stop notice should be issued, to display or attach a copy of a temporary stop notice, or assess whether a notice has been complied with.
cy-gb	Mae is-adran (1) yn ymwneud â phwerau mynediad i benderfynu a ddylai hysbysiad stop dros dro gael ei ddyroddi, i arddangos neu osod copi o hysbysiad stop dros dro, neu i asesu a gydymffurfiwyd â hysbysiad.

en-gb	Subsection (2) relates to powers of entry to determine if an enforcement notice should be issued, to attach a copy of an enforcement notice or to assess whether an enforcement notice has been complied with.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn ymwneud â phwerau mynediad i benderfynu a ddylai hysbysiad gorfodi gael ei ddyroddi, i osod copi o hysbysiad gorfodi neu i asesu a gydymffurfiwyd â hysbysiad gorfodi.

en-gb	These powers of entry are subject to the supplementary provisions in section 69 (which include that they may be exercised at any reasonable time).
cy-gb	Mae’r pwerau mynediad hyn yn ddarostyngedig i’r darpariaethau atodol yn adran 69 (sy’n cynnwys y caniateir eu harfer ar unrhyw adeg resymol).

en-gb	In the case of an enforcement notice and where the land is occupied, section 69(2)(b) provides that for the purposes specified in section 66(2) notice must be given at least 24 hours before the day of the intended entry.
cy-gb	Yn achos hysbysiad gorfodi a phan fo’r tir wedi ei feddiannu, mae adran 69(2)(b) yn darparu, at y dibenion a bennir yn adran 66(2), fod rhaid rhoi rhybudd o leiaf 24 awr cyn y diwrnod y bwriedir mynd ar y tir.

en-gb	No such notice is required when powers of entry are exercised in relation to a temporary stop notice (section 69(3)(b)).
cy-gb	Nid oes angen rhybudd o’r fath wrth arfer pwerau mynediad mewn perthynas â hysbysiad stop dros dro (adran 69(3)(b)).

en-gb	This will allow timely action to assess the condition of a monument and, if necessary, intervention to halt further damage.
cy-gb	Bydd hyn yn caniatáu ar gyfer cymryd camau amserol i asesu cyflwr heneb ac, os oes angen, ymyrryd er mwyn atal rhagor o ddifrod.

en-gb	An authorised person might be a Welsh Government staff member, such as a Cadw inspector or field monument warden, or an archaeological or conservation specialist working under contract to the Welsh Government or working for one of the regional Welsh archaeological trusts.
cy-gb	Gallai person awdurdodedig fod yn aelod o staff Llywodraeth Cymru, megis arolygydd neu warden henebion maes Cadw, neu’n arbenigwr archaeolegol neu’n arbenigwr cadwraeth sy’n gweithio o dan gontract i Lywodraeth Cymru neu sy’n gweithio i un o ymddiriedolaethau archaeolegol rhanbarthol Cymru.

en-gb	On occasion, the person might need to be accompanied by the police, depending on circumstances.
cy-gb	Ar adegau, efallai y bydd angen i’r heddlu fynd gyda’r person, yn dibynnu ar yr amgylchiadau.

en-gb	Section 67 — Power of entry on land believed to contain monument of special historic interest
cy-gb	Adran 67 — Pŵer mynediad i dir y credir ei fod yn cynnwys heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig

en-gb	Section 67 provides the Welsh Ministers with the power to authorise a person to enter land that they know, or have reason to believe, contains a monument of special historic interest (section 75(6)).
cy-gb	Mae adran 67 yn darparu’r pŵer i Weinidogion Cymru i awdurdodi person i fynd ar dir y maent yn gwybod neu y mae ganddynt reswm dros gredu ei fod yn cynnwys heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig (adran 75(6)).

en-gb	The person must be authorised in writing (subsection (5)).
cy-gb	Rhaid i’r person gael ei awdurdodi’n ysgrifenedig (is-adran (5)).

en-gb	The purpose of entering the land must be for the inspection of the land with a view to recording any matters of archaeological or historical interest and for the identification of monuments of special historic interest including those that might be added to the schedule of monuments under section 3.
cy-gb	Rhaid i ddiben mynd ar y tir fod er mwyn arolygu’r tir gyda golwg ar gofnodi unrhyw faterion o ddiddordeb archaeolegol neu hanesyddol ac er mwyn adnabod henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig gan gynnwys y rhai y gellid eu hychwanegu at y gofrestr o henebion o dan adran 3.

en-gb	Subsection (2) provides that the authorised person may carry out excavations of the land for the purpose of archaeological investigations (section 75(2)), subject to agreements — for example, with the owner and occupier— that would normally be required for excavation works (subsection (3)).
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu y caiff y person awdurdodedig gynnal cloddiadau yn y tir at ddibenion ymchwiliadau archaeolegol (adran 75(2)), yn ddarostyngedig i gytundebau — er enghraifft gyda’r perchennog a’r meddiannydd —y byddai fel arfer eu hangen ar gyfer gwaith cloddio (is-adran (3)).

en-gb	Such prior agreement is not required if the Welsh Ministers know or have reason to believe that a monument of special historic interest in, on or under the land is under threat of imminent damage or destruction (subsection (4)).
cy-gb	Nid yw’n ofynnol cael cytundeb o’r fath ymlaen llaw os yw Gweinidogion Cymru yn gwybod neu fod ganddynt reswm dros gredu fod heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig sydd yn y tir, arno neu odano mewn perygl o fod ar fin cael ei difrodi neu ei dinistrio (is-adran (4)).

en-gb	In practice, inspections under this section are undertaken either by specialist Cadw staff or by specialist archaeologists working for other organisations, such as one of the regional Welsh archaeological trusts.
cy-gb	Yn ymarferol, cynhelir arolygiadau o dan yr adran hon naill ai gan staff arbenigol Cadw neu gan archaeolegwyr arbenigol sy’n gweithio i sefydliadau eraill, megis un o ymddiriedolaethau archaeolegol rhanbarthol Cymru.

en-gb	In recent decades, several thousand visits have been made to inspect land believed to contain monuments.
cy-gb	Yn ystod y degawdau diwethaf mae miloedd o ymweliadau wedi eu cynnal i arolygu tir y credir ei fod yn cynnwys henebion.

en-gb	In the vast majority of cases, the visits have been made with the prior agreement of the owner or the occupier of the land (or both).
cy-gb	Yn y mwyafrif helaeth o achosion, mae’r ymweliadau wedi eu cynnal gyda chytundeb perchennog neu feddiannydd y tir (neu’r ddau) ymlaen llaw.

en-gb	In many cases, the visits have resulted in amendments to the schedule of monuments (section 3) through the addition of monuments of national importance.
cy-gb	Mewn llawer o achosion, mae’r ymweliadau wedi arwain at ddiwygiadau i’r gofrestr o henebion (adran 3) drwy ychwanegu henebion o bwysigrwydd cenedlaethol.

en-gb	The power of entry conferred by this section is subject to supplementary provisions set out in section 69.
cy-gb	Mae’r pŵer mynediad a roddir gan yr adran hon yn ddarostyngedig i ddarpariaethau atodol a nodir yn adran 69.

en-gb	They state that the power of entry may be exercised at any reasonable time, but that at least 24 hours’ notice of intended entry needs to be given to every occupier of the monument, including for works relating to excavation under subsection (2).
cy-gb	Maent yn datgan y caniateir i bŵer mynediad gael ei arfer ar unrhyw adeg resymol, ond bod angen rhoi o leiaf 24 awr o rybudd o’r bwriad i fynd ar y tir i bob meddiannydd ar yr heneb, gan gynnwys ar gyfer gwaith sy’n ymwneud â chloddio o dan is-adran (2).

en-gb	Section 69 — Supplementary provision about powers of entry under this Part
cy-gb	Adran 69 — Darpariaeth atodol ynghylch pwerau mynediad o dan y Rhan hon

en-gb	This section sets out supplementary provisions about the exercise of powers of entry relating to monuments of special historic interest.
cy-gb	Mae’r adran hon yn nodi darpariaethau atodol ynghylch arfer pwerau mynediad sy’n ymwneud â henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig.

en-gb	Subsection (1) sets out that such powers may be exercised at any reasonable time, but this does not apply to section 65(5).
cy-gb	Mae is-adran (1) yn nodi y caniateir i bwerau o’r fath gael eu harfer ar unrhyw adeg resymol, ond nid yw hyn yn gymwys i adran 65(5).

en-gb	The following subsections of section 69 identify a number of qualifications to the powers of entry.
cy-gb	Mae’r is-adrannau a ganlyn o adran 69 yn nodi nifer o amodau i’r pwerau mynediad.

en-gb	Subsection (2) provides that, where any land is occupied, a notice of the intended entry must be given to every occupier prior to entry on to the land.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu, pan fo unrhyw dir wedi ei feddiannu, fod rhaid rhoi rhybudd o’r bwriad i fynd ar y tir i bob meddiannydd cyn mynd ar y tir.

en-gb	Where the purpose of the entry is to carry out works (other than excavations under section 67) such a notice must be given at least 14 days before the date of the intended entry.
cy-gb	Pan mai diben y mynediad yw cyflawni gwaith (ac eithrio cloddiadau o dan adran 67) rhaid rhoi rhybudd o’r fath o leiaf 14 o ddiwrnodau cyn y dyddiad y bwriedir mynd ar y tir.

en-gb	In any other case, including excavations under section 67, a notice must be given at least 24 hours before the date of intended entry.
cy-gb	Mewn unrhyw achos arall, gan gynnwys cloddiadau o dan adran 67, rhaid rhoi rhybudd o leiaf 24 awr cyn y dyddiad y bwriedir mynd ar y tir.

en-gb	Subsection (3) further provides that the requirements set out in subsection (2) do not apply in the following circumstances:
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu ymhellach nad yw’r gofynion a nodir yn is-adran (2) yn gymwys o dan yr amgylchiadau a ganlyn:

en-gb	entry under section 61 where 7 clear days’ written notice to every owner and occupier of a monument is required before executing urgent works for the preservation of a scheduled monument
cy-gb	mynediad o dan adran 61 pan fo angen 7 niwrnod clir o rybudd ysgrifenedig i bob perchennog a phob meddiannydd ar heneb cyn cyflawni gwaith brys i ddiogelu heneb gofrestredig

en-gb	in relation to the powers of entry for temporary stop notices (section 66(1)), where no notice is required to occupiers.
cy-gb	mewn cysylltiad â’r pwerau mynediad ar gyfer hysbysiadau stop dros dro (adran 66(1)), pan nad yw’n ofynnol rhoi unrhyw rybudd i feddianwyr.

en-gb	Subsections (11) and (12) of section 69 provide that a person who intentionally obstructs a person exercising a power of entry under Part 2 commits an offence and is liable on summary conviction to a fine not exceeding level 3 on the standard scale.
cy-gb	Mae is-adrannau (11) ac (12) o adran 69 yn darparu bod person sy’n fwriadol yn rhwystro person sy’n arfer pŵer mynediad o dan Ran 2 yn cyflawni trosedd a’i fod yn agored ar euogfarn ddiannod i ddirwy nad yw’n uwch na lefel 3 ar y raddfa safonol.

en-gb	Section 71 — Treatment and preservation of finds
cy-gb	Adran 71 — Trin a diogelu darganfyddiadau

en-gb	This section provides for the treatment and preservation of any objects of archaeological or historic interest that are taken into temporary custody by a person, while engaged in the activities mentioned in subsection (1)(a) to (c).
cy-gb	Mae’r adran hon yn darparu ar gyfer trin a diogelu unrhyw wrthrychau o ddiddordeb archaeolegol neu hanesyddol a gymerir i warchodaeth dros dro gan berson wrth ymgymryd â’r gweithgareddau a grybwyllir yn is-adran 1(a) i (c).

en-gb	This power allows archaeologists and finds specialists, acting on behalf of an appropriate authority as defined in subsection (4), to properly conserve and analyse any objects recovered.
cy-gb	Mae’r pŵer hwn yn caniatáu i archaeolegwyr ac arbenigwyr canfyddiadau, sy’n gweithredu ar ran awdurdod priodol fel y’i diffinnir yn is-adran (4), ddiogelu a dadansoddi unrhyw wrthrychau a gaiff eu hadennill yn briodol.

en-gb	Such objects are of archaeological and historical value in their own right but can also provide valuable information about the nature and date of the monument of special historic interest from which they derive.
cy-gb	Mae gwrthrychau o’r fath o werth archaeolegol a hanesyddol ynddynt eu hunain ond gallant hefyd ddarparu gwybodaeth werthfawr am natur ac oed yr heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig y maent yn deillio ohoni.

en-gb	They can assist the Welsh Ministers and local authorities in the exercise of their responsibilities and powers under this Part.
cy-gb	Gallant gynorthwyo Gweinidogion Cymru ac awdurdodau lleol i arfer eu cyfrifoldebau a’u pwerau o dan y Rhan hon.

en-gb	Subsection (5) clarifies that this section does not affect any right of the Crown under the Treasure Act 1996 (c. 24) (“the 1996 Act”).
cy-gb	Mae is-adran (5) yn egluro nad yw’r adran hon yn effeithio ar unrhyw hawl sydd gan y Goron o dan Ddeddf Trysorau 1996 (p. 24) (“Deddf 1996”).

en-gb	Under the 1996 Act there is an obligation to report objects which constitute treasure (as defined in that legislation) to the local coroner within 14 days who will then hold an inquest in order to determine the object’s status.
cy-gb	O dan Ddeddf 1996, mae rhwymedigaeth i adrodd am wrthrychau sy’n drysor (fel y’u diffinnir yn y ddeddfwriaeth honno) i’r crwner lleol o fewn 14 o ddiwrnodau a bydd y crwner wedyn yn cynnal cwest er mwyn pennu statws y gwrthrych.

en-gb	Section 72 — Validity of certain decisions and orders under this Part Section 73 — Application to High Court for statutory review of decision or order
cy-gb	Adran 72 — Dilysrwydd penderfyniadau a gorchmynion penodol o dan y Rhan hon Adran 73 — Cais i’r Uchel Lys am adolygiad statudol o benderfyniad neu orchymyn

en-gb	Section 72 provides that the validity of a decision of the Welsh Ministers on an application for a scheduled monument consent, a decision on a review under section 9, or an order under section 20 modifying or revoking a scheduled monument consent may not be questioned in any legal proceedings except for a statutory review under section 73.
cy-gb	Mae adran 72 yn darparu na chaniateir cwestiynu dilysrwydd penderfyniad gan Weinidogion Cymru ar gais am gydsyniad heneb gofrestredig, penderfyniad ar adolygiad o dan adran 9, na gorchymyn o dan adran 20 sy’n addasu neu’n dirymu cydsyniad heneb gofrestredig mewn unrhyw achos cyfreithiol ac eithrio adolygiad statudol o dan adran 73.

en-gb	Section 73 provides that a person who is aggrieved by a decision or order listed in section 72 may make an application to the High Court for a statutory review.
cy-gb	Mae adran 73 yn darparu y caiff person sy’n cael ei dramgwyddo gan benderfyniad neu orchymyn a restrir yn adran 72 wneud cais i’r Uchel Lys am adolygiad statudol.

en-gb	An application for a statutory review must be made before the end of the 6 weeks beginning with the day after the day the decision or order to which the application relates is made.
cy-gb	Rhaid gwneud cais am adolygiad statudol cyn diwedd y 6 wythnos sy’n dechrau ar y diwrnod ar ôl y diwrnod y gwneir y penderfyniad neu’r gorchymyn y mae’r cais yn ymwneud ag ef.

en-gb	The question of whether or not a person is aggrieved will vary dependent on the individual case, but aggrieved persons may include the owner or occupier, the applicant or any other party who has been involved or has an interest in the decision or order.
cy-gb	Bydd y cwestiwn a yw person wedi ei dramgwyddo ai peidio yn amrywio yn dibynnu ar yr achos unigol, ond caiff personau a dramgwyddir gynnwys y perchennog neu’r meddiannydd, y ceisydd, neu unrhyw barti arall sydd wedi ymwneud â’r penderfyniad neu’r gorchymyn neu sydd â buddiant yn y penderfyniad neu’r gorchymyn.

en-gb	The authority directly concerned with the decision or order may also make an application for statutory review.
cy-gb	Caiff yr awdurdod sy’n ymwneud yn uniongyrchol â’r penderfyniad neu’r gorchymyn hefyd wneud cais am adolygiad statudol.

en-gb	Section 74 — Crown land
cy-gb	Adran 74 — Tir y Goron

en-gb	Section 74 sets out how this Part applies to Crown land.
cy-gb	Mae adran 74 yn nodi sut mae’r Rhan hon yn gymwys i dir y Goron.

en-gb	A monument on Crown land may be scheduled.
cy-gb	Caniateir i heneb ar dir y Goron gael ei chofrestru.

en-gb	Any restrictions imposed and powers conferred by this Part apply to Crown lands, but not so as to affect any interest of the Crown in the land.
cy-gb	Mae unrhyw gyfyngiadau a osodir ac unrhyw bwerau a roddir gan y Rhan hon yn gymwys i diroedd y Goron, ond nid fel y byddai’n effeithio ar unrhyw fuddiant sydd gan y Goron yn y tir.

en-gb	In practice, this means that prior to granting scheduled monument consent on Crown land, Cadw, acting on behalf of the Welsh Ministers, would consult with the appropriate Crown authority to check if its interest in the land would be affected.
cy-gb	Yn ymarferol, mae hyn yn golygu y byddai Cadw, gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru, cyn rhoi cydsyniad heneb gofrestredig ar dir y Goron, yn ymgynghori ag awdurdod priodol y Goron i weld a fyddai hyn yn effeithio ar ei fuddiant yn y tir.

en-gb	Subsection (4) does not permit a person to exercise a power of entry on Crown land without the consent of the appropriate Crown authority.
cy-gb	Nid yw is-adran (4) yn caniatáu i berson arfer pŵer mynediad ar dir y Goron heb gydsyniad awdurdod priodol y Goron.

en-gb	Nor does it permit the compulsory purchase of an interest in Crown land held otherwise than by or on behalf of the Crown without such consent.
cy-gb	Nid yw ychwaith yn caniatáu caffael yn orfodol fuddiant yn nhir y Goron a ddelir ac eithrio gan neu ar ran y Goron heb gydsyniad o’r fath.

en-gb	“Crown land” and “appropriate Crown authority” are defined in section 207.
cy-gb	Diffinnir “tir y Goron” ac “awdurdod priodol y Goron” yn adran 207.

en-gb	Section 75 — Interpretation of this Part
cy-gb	Adran 75 — Dehongli’r Rhan hon

en-gb	Section 75 clarifies the meaning of many of the terms used in this Part.
cy-gb	Mae adran 75 yn egluro ystyr llawer o’r termau a ddefnyddir yn y Rhan hon.

en-gb	In particular it provides a definition of “monument of special historic interest” in subsection (6).
cy-gb	Yn benodol, mae’n darparu diffiniad o “heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig” yn isadran (6).

en-gb	“Monument of special historic interest” captures any scheduled monument and any other monument wholly or mainly in Wales that the Welsh Ministers consider to be of public interest by reason of its historic, architectural, traditional, artistic, or archaeological interest.
cy-gb	Mae “heneb o ddiddordeb hanesyddol arbennig” yn cwmpasu unrhyw heneb gofrestredig ac unrhyw henebion eraill sy’n gyfan gwbl neu’n bennaf yng Nghymru y mae Gweinidogion Cymru yn ystyried eu bod o ddiddordeb i’r cyhoedd oherwydd eu diddordeb hanesyddol, pensaernïol, traddodiadol, artistig neu archaeolegol.

en-gb	This definition is only employed in Chapters 6 and 7 of this Part.
cy-gb	Dim ond ym Mhenodau 6 a 7 o’r Rhan hon y defnyddir y diffiniad hwn.

en-gb	Amongst other things, this definition permits the Welsh Ministers to bring monuments that are of public interest, but do not meet the criteria for scheduling, into guardianship.
cy-gb	Ymhlith pethau eraill, mae’r diffiniad hwn yn caniatáu i Weinidogion Cymru gymryd i warcheidiaeth henebion sydd o ddiddordeb i’r cyhoedd ond nad ydynt yn bodloni’r meini prawf ar gyfer cofrestru.

en-gb	Subsection (7) provides that the definition in subsection (6)(b) does not include a monument situated in, on or under the bed of the sea below the low water mark.
cy-gb	Mae is-adran (7) yn darparu nad yw’r diffiniad yn is-adran (6)(b) yn cynnwys heneb sydd yn, ar neu o dan wely’r môr islaw’r marc distyll.

en-gb	This limits the area in which the Welsh Ministers may recognise monuments of special historic interest to that covered by the Welsh counties and county boroughs including the adjacent seashore to the low water mark (as provided for in section 46 of the Local Government (Democracy) (Wales) Act 2013 (anaw 4)).
cy-gb	Mae hyn yn cyfyngu’r ardal y caiff Gweinidogion Cymru adnabod henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig ynddi i’r ardal sy’n cael ei chwmpasu gan siroedd a bwrdeistrefi sirol Cymru gan gynnwys y glannau cyfagos hyd at y marc distyll (fel y darperir ar ei gyfer yn adran 46 o Ddeddf Llywodraeth Leol (Democratiaeth) (Cymru) 2013 (dccc 4)).

en-gb	Consequently, the Welsh Ministers may recognise wrecks, fish traps and other remains in the intertidal zone as monuments of special historic interest, but cannot do the same if similar remains are permanently submerged beyond the low water mark.
cy-gb	O ganlyniad, caiff Gweinidogion Cymru nodi drylliadau, trapiau pysgod ac olion eraill yn y parth rhynglanwol yn henebion o ddiddordeb hanesyddol arbennig, ond ni chânt wneud yr un fath os bydd olion tebyg o dan y dŵr yn barhaol y tu hwnt i’r marc distyll.

en-gb	Part 3 — Buildings of special architectural or historic interest
cy-gb	Rhan 3 — Adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig

en-gb	Buildings are listed when they are considered to be of special architectural or historic interest.
cy-gb	Rhestrir adeiladau pan ystyrir eu bod o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig.

en-gb	Listed buildings represent a unique source of information about the past and make a valuable contribution to the quality and character of landscapes and townscapes in Wales.
cy-gb	Mae adeiladau rhestredig yn ffynhonnell unigryw o wybodaeth am y gorffennol ac yn gwneud cyfraniad gwerthfawr at ansawdd a chymeriad tirweddau a threfluniau yng Nghymru.

en-gb	In April 2023, there were 30,091 listed buildings in Wales.
cy-gb	Ym mis Ebrill 2023, roedd 30,091 o adeiladau rhestredig yng Nghymru.

en-gb	These include not only commonly recognised buildings — houses, shops, civic and religious buildings, barns and other farm buildings, and industrial buildings — but also walls, milestones, bridges, memorials, telephone boxes and many other types of structure.
cy-gb	Mae’r rhain yn cynnwys adeiladau cyfarwydd — tai, siopau, adeiladau dinesig a chrefyddol, ysguboriau ac adeiladau fferm eraill, ac adeiladau diwydiannol — ond hefyd waliau, cerrig milltir, pontydd, cofebau, blychau ffôn a sawl math arall o strwythur.

en-gb	Listed buildings range in age from the medieval period to the very recent past.
cy-gb	Mae adeiladau rhestredig yn amrywio o ran oedran o’r cyfnod canoloesol i’r gorffennol diweddar iawn.

en-gb	A complete, up-to-date list of listed buildings is published on Cof Cymru.
cy-gb	Cyhoeddir rhestr gyflawn o adeiladau rhestredig ar Cof Cymru.

en-gb	Legislation relating to listed buildings is supported by planning policy and advice and best-practice guidance, notably TAN 24 and  Managing Change to Listed Buildings in Wales (2017).
cy-gb	Ategir deddfwriaeth sy’n ymwneud ag adeiladau rhestredig gan bolisi a chyngor cynllunio a chanllawiau arferion gorau, yn enwedig TAN 24 a Rheoli Newid i Adeiladau Rhestredig yng Nghymru (2017).

en-gb	This suite of documents explains that, while the Welsh Ministers are responsible for listing buildings, in practice, the process is managed by Cadw acting on their behalf.
cy-gb	Mae’r gyfres hon o ddogfennau yn egluro mai Gweinidogion Cymru sy’n gyfrifol am restru adeiladau, ond mai Cadw, yn ymarferol, yn gweithredu ar eu rhan sy’n rheoli’r broses.

en-gb	Annex B of TAN 24 sets out the non-statutory selection criteria that are used for assessing a building’s special architectural or historic interest.
cy-gb	Mae Atodiad B o TAN 24 yn nodi’r meini prawf dethol anstatudol a ddefnyddir i asesu diddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig adeilad.

en-gb	Annex B of TAN 24 further sets out a non-statutory grading structure to reflect the relative importance of listed buildings:
cy-gb	Mae Atodiad B o TAN 24 yn nodi hefyd strwythur graddio anstatudol i adlewyrchu pwysigrwydd cymharol adeiladau rhestredig:

en-gb	grade I (one) — buildings of exceptional interest
cy-gb	gradd I (un) — adeiladau o ddiddordeb eithriadol

en-gb	These make up fewer than two per cent of the listed buildings in Wales.
cy-gb	Mae’r rhain yn cyfrif am lai na dau y cant o’r adeiladau rhestredig yng Nghymru.

en-gb	grade II* (two star) — particularly important buildings of more than special interest
cy-gb	gradd II* (dau â seren) — adeiladau arbennig o bwysig o fwy na diddordeb arbennig

en-gb	These make up about seven per cent of the total number of listed buildings in Wales.
cy-gb	Mae’r rhain yn cyfrif am ryw saith y cant o’r adeiladau rhestredig yng Nghymru.

en-gb	grade II (two) — buildings of special interest which justify every effort being made to preserve them.
cy-gb	gradd II (dau) — adeiladau o ddiddordeb arbennig sy’n cyfiawnhau pob ymdrech a wneir i’w diogelu.

en-gb	These make up approximately 91 per cent of the total number of listed buildings in Wales.
cy-gb	Mae’r rhain yn cyfrif am ryw 91 y cant o’r adeiladau rhestredig yng Nghymru.

en-gb	Listing guides planning authorities in the performance of their functions.
cy-gb	Mae rhestru yn rhoi arweiniad i awdurdodau cynllunio wrth iddynt gyflawni eu swyddogaethau.

en-gb	It ensures that careful consideration is given to buildings of special interest before planning decisions are taken.
cy-gb	Mae’n sicrhau y rhoddir ystyriaeth ofalus i adeiladau o ddiddordeb arbennig cyn i benderfyniadau cynllunio gael eu gwneud.

en-gb	Listing does not prohibit change, but helps to ensure that it is carefully managed in accordance with Cadw’s Conservation Principles through the listed building consent regime.
cy-gb	Nid yw rhestru’n gwahardd newid, ond mae’n helpu i sicrhau ei fod yn cael ei reoli’n ofalus yn unol ag Egwyddorion Cadwraeth Cadw drwy’r gyfundrefn cydsyniad adeiladau rhestredig.

en-gb	Chapter 1 — Listing buildings of special interest
cy-gb	Pennod 1 — Rhestru adeiladau o ddiddordeb arbennig

en-gb	This Chapter requires the Welsh Ministers to maintain and publish a list of buildings in Wales.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal a chyhoeddi rhestr o adeiladau yng Nghymru.

en-gb	They must include in the list every building in Wales they consider to be of special architectural or historic interest (section 76).
cy-gb	Rhaid iddynt gynnwys yn y rhestr bob adeilad yng Nghymru yr ystyriant sydd o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig (adran 76).

en-gb	For the purposes of the transition from the 1990 Listed Buildings Act, the list of buildings maintained by the Welsh Ministers under section 1 of that Act will become the list maintained for the purposes of section 76 of this Act.
cy-gb	At ddibenion trosglwyddo o Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990, y rhestr o adeiladau a gynhelir gan Weinidogion Cymru o dan adran 1 o’r Ddeddf honno fydd y rhestr a gynhelir at ddibenion adran 76 o’r Ddeddf hon.

en-gb	Inclusion of a building on the list — “listing” (section 76(6)(a)) — renders it subject to the consent regime, enforcement procedures and other provisions contained in Chapters 2 to 6 of Part 3 of the Act.
cy-gb	Mae cynnwys adeilad ar y rhestr — “rhestru” (adran 76(6)(a)) — yn ei wneud yn ddarostyngedig i’r gyfundrefn cydsyniad, y gweithdrefnau gorfodi a’r darpariaethau eraill sydd wedi eu cynnwys ym Mhenodau 2 i 6 o Ran 3 o’r Ddeddf.

en-gb	This Chapter sets out the requirements for consultation before the Welsh Ministers amend the list by adding or removing a building (sections 77 and 78).
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn nodi’r gofynion ar gyfer ymgynghori cyn i Weinidogion Cymru ddiwygio’r rhestr drwy ychwanegu adeilad ati neu ddileu adeilad ohoni (adrannau 77 a 78).

en-gb	It also gives owners and occupiers the opportunity to request a review of the Welsh Ministers’ decision to list a building (sections 81 and 82).
cy-gb	Mae hefyd yn rhoi cyfle i berchnogion a meddianwyr ofyn am adolygiad o benderfyniad Gweinidogion Cymru i restru adeilad (adrannau 81 ac 82).

en-gb	It establishes that, during the consultation period, a building being considered for listing enjoys interim protection as if it were already a listed building (section 79).
cy-gb	Mae’n pennu bod adeilad sy’n cael ei ystyried ar gyfer ei restru, yn ystod y cyfnod ymgynghori, yn cael gwarchodaeth interim fel pe bai eisoes yn adeilad rhestredig (adran 79).

en-gb	If the Welsh Ministers decide not to list a building, a person with an interest in the building who suffers loss or damage as a direct result of interim protection may claim compensation from the Welsh Ministers (section 80).
cy-gb	Os bydd Gweinidogion Cymru yn penderfynu peidio â rhestru adeilad, caiff person sydd â buddiant yn yr adeilad sy’n dioddef colled neu ddifrod o ganlyniad uniongyrchol i warchodaeth interim hawlio digollediad gan Weinidogion Cymru (adran 80).

en-gb	The Chapter also provides for temporary listing by a planning authority (sections 83 to 85).
cy-gb	Mae’r Bennod hefyd yn darparu ar gyfer rhestru dros dro gan awdurdod cynllunio (adrannau 83 i 85).

en-gb	Temporary listing allows an authority to confer the protection of listing on a building that it considers to be of special architectural or historic interest that is in danger of demolition or alteration that would affect its character.
cy-gb	Mae rhestru dros dro yn caniatáu i awdurdod warchod adeilad fel pe bai wedi ei restru os yw’n ystyried ei fod o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig ac mewn perygl o gael ei ddymchwel neu o gael ei newid mewn ffordd a fyddai’n effeithio ar ei gymeriad.

en-gb	If temporary listing comes to an end under certain circumstances, a person with an interest in the building may be able to claim compensation from the planning authority for loss or damage suffered directly as a result of the temporary listing (section 86).
cy-gb	Os yw rhestru dros dro yn dod i ben o dan amgylchiadau arbennig, caiff person sydd â buddiant yn yr adeilad hawlio digollediad gan yr awdurdod cynllunio am golled neu ddifrod a ddioddefwyd yn uniongyrchol o ganlyniad i’r rhestru dros dro (adran 86).

en-gb	The Chapter concludes with provision for the Welsh Ministers to issue a certificate that they do not intend to list a building in Wales for a period of 5 years (section 87).
cy-gb	Mae’r Bennod yn cloi gyda darpariaeth i Weinidogion Cymru ddyroddi tystysgrif nad ydynt yn bwriadu rhestru adeilad yng Nghymru am gyfnod o 5 mlynedd (adran 87).

en-gb	Section 76 — Duty to maintain and publish list of buildings
cy-gb	Adran 76 — Dyletswydd i gynnal a chyhoeddi rhestr o adeiladau

en-gb	Section 76(1) places a duty on the Welsh Ministers to maintain a list of buildings in Wales and to publish the up-to-date list.
cy-gb	Mae adran 76(1) yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gynnal rhestr o adeiladau yng Nghymru ac i gyhoeddi’r rhestr gyfredol.

en-gb	The Welsh Ministers must include in the list every building in Wales which they consider to be of special architectural or historic interest.
cy-gb	Rhaid i Weinidogion Cymru gynnwys yn y rhestr bob adeilad yng Nghymru sydd o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig yn eu barn hwy.

en-gb	In practice, in determining whether a building is, in their opinion, of special architectural or historic interest, the Welsh Ministers will have regard to the nonstatutory criteria for listing published in TAN 24.
cy-gb	Yn ymarferol, wrth benderfynu a yw adeilad, yn eu barn hwy, o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig, bydd Gweinidogion Cymru yn rhoi sylw i’r meini prawf anstatudol ar gyfer rhestru a gyhoeddwyd yn TAN 24.

en-gb	Section 76(2) gives the Welsh Ministers powers to amend the list by adding a building (referred to as “listing” a building), removing a building (referred to as “de-listing” a building) or amending an existing entry for a building.
cy-gb	Mae adran 76(2) yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i ddiwygio’r rhestr drwy ychwanegu adeilad (y cyfeirir ato fel “rhestru” adeilad), dileu adeilad (y cyfeirir ato fel “dadrestru” adeilad) neu ddiwygio cofnod presennol ar gyfer adeilad.

en-gb	In practice, buildings are added to the list either as a result of systematic survey of particular areas or building types, or following “spot listing” requests relating to particular buildings from local authorities, amenity societies, other bodies, or individuals.
cy-gb	Yn ymarferol, ychwanegir adeiladau at y rhestr naill ai o ganlyniad i arolwg systematig o ardaloedd penodol neu fathau penodol o adeiladau, neu yn dilyn ceisiadau “rhestru yn y fan a’r lle” sy’n ymwneud ag adeiladau penodol gan awdurdodau lleol, cymdeithasau amwynder, cyrff eraill, neu unigolion.

en-gb	The Welsh Ministers will only de-list a building if new evidence becomes available relating to its special architectural or historic interest.
cy-gb	Dim ond os daw tystiolaeth newydd i’r amlwg sy’n ymwneud â’i ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig y bydd Gweinidogion Cymru yn dadrestru adeilad.

en-gb	Neither the condition of a building through neglect nor the cost of repairing or maintaining it are grounds for de-listing.
cy-gb	Nid yw cyflwr adeilad yn sgil esgeulustod na’r gost o’i atgyweirio neu ei gynnal a’i gadw yn sail ar gyfer dadrestru.

en-gb	The powers to amend an existing list entry may be used to correct factual mistakes, including address or location errors, as well as to enhance or revise a listing in light of new evidence relating to a building’s special architectural or historic interest.
cy-gb	Caniateir defnyddio’r pwerau i ddiwygio cofnod rhestru sy’n bodoli eisoes i gywiro camgymeriadau ffeithiol, gan gynnwys gwallau cyfeiriad neu leoliad, yn ogystal â gwella neu ddiwygio rhestriad yng ngoleuni tystiolaeth newydd sy’n ymwneud â diddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig adeilad.

en-gb	Section 76(3)(a) provides that the Welsh Ministers may consider a building in its wider context when weighing up whether it should be listed.
cy-gb	Mae adran 76(3)(a) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru ystyried adeilad yn ei gyd-destun ehangach wrth bwyso a mesur a ddylid ei restru.

en-gb	If, for instance, a candidate building is part of a group — perhaps a well-preserved terrace of houses, an industrial or agricultural complex or a planned community — its contribution to the architectural or historic interest of that group may be taken into account in addition to its own merits.
cy-gb	Er enghraifft, os yw adeilad sy’n ymgeisydd i gael ei restru yn rhan o grŵp — teras o dai sydd wedi ei gadw’n dda, canolfan ddiwydiannol neu amaethyddol neu gymuned a gynlluniwyd o bosibl — gellir ystyried ei gyfraniad at ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol y grŵp hwnnw yn ogystal â’i rinweddau ei hun.

en-gb	Section 76(3)(b) allows for the desirability of preserving an artificial feature of a building on the grounds of its architectural or historic interest to be taken into consideration when determining if a building should be listed.
cy-gb	Mae adran 76(3)(b) yn darparu ar gyfer ystyried dymunioldeb diogelu nodwedd artiffisial o adeilad ar sail ei diddordeb pensaernïol neu hanesyddol wrth benderfynu a ddylid rhestru adeilad.

en-gb	These artificial features might include interior fittings, such as fireplaces, panelling or staircases, or exterior features, perhaps sculptures, clocks or commemorative plaques.
cy-gb	Gallai’r nodweddion artiffisial hyn gynnwys gosodiadau mewnol, megis lleoedd tân, panelau neu risiau, neu nodweddion allanol, sef cerfluniau, clociau neu blaciau coffa o bosibl.

en-gb	Artificial features do not encompass movable furnishings.
cy-gb	Nid yw nodweddion artiffisial yn cwmpasu dodrefn symudol.

en-gb	The definition of “building” in section 210 (interpretation) encompasses any building or structure, or any part of a building or structure.
cy-gb	Mae’r diffiniad o “adeilad” yn adran 210 (dehongli) yn cwmpasu unrhyw adeilad neu strwythur, neu unrhyw ran o adeilad neu strwythur.

en-gb	The meaning of "building" for the purposes of listing has been considered in case law (such as Dill v Secretary of State for Housing, Communities and Local Government and another [2020] 1 WLR 2206).
cy-gb	Mae ystyr “adeilad” at ddibenion rhestru wedi ei ystyried mewn cyfraith achosion (megis Dill v Secretary of State for Housing, Communities and Local Government and another [2020] 1 WLR 2206).

en-gb	The definition in section 210 does not include (except in section 148) any plant or machinery forming part of a building or structure.
cy-gb	Nid yw’r diffiniad yn adran 210 yn cynnwys (ac eithrio yn adran 148) unrhyw gyfarpar neu beiriannau sy’n rhan o adeilad neu strwythur.

en-gb	This prevents large and complex pieces of plant and machinery, for example, steam engines, rolling mills or other industrial equipment, from being listed in their own right, either as freestanding constructions or independently of buildings that house them.
cy-gb	Mae hyn yn atal darnau mawr a chymhleth o gyfarpar a pheiriannau, er enghraifft, peiriannau stêm, melinau rholio neu offer diwydiannol arall, rhag cael eu rhestru yn eu rhinwedd eu hunain, naill ai fel adeiladweithiau annibynnol neu’n annibynnol ar yr adeiladau sy’n eu cartrefu.

en-gb	However, the presence of plant and machinery in a building may contribute to its special interest and be an important factor in a decision to list it.
cy-gb	Fodd bynnag, gall presenoldeb cyfarpar a pheiriannau mewn adeilad gyfrannu at ei ddiddordeb arbennig a bod yn ffactor pwysig mewn penderfyniad i’w restru.

en-gb	Once the building is listed, fixed plant and machinery contained within it will be included in the listing and will be subject to the controls in this Part.
cy-gb	Ar ôl i’r adeilad gael ei restru, bydd cyfarpar a pheiriannau sefydlog ynddo yn cael eu cynnwys yn y rhestru a byddant yn ddarostyngedig i’r rheolaethau yn y Rhan hon.

en-gb	Section 76(5)(a) clarifies that a “listed building” means a building which is included in the list and includes any structure or artificial object that is fixed to the building and ancillary to it; this will capture internal and external fixtures.
cy-gb	Mae adran 76(5)(a) yn egluro mai ystyr “adeilad rhestredig” yw adeilad sydd wedi ei gynnwys yn y rhestr a’i fod yn cynnwys unrhyw strwythur neu wrthrych artiffisial sy’n sownd wrth yr adeilad ac yn atodol iddo; bydd hyn yn cwmpasu gosodiadau mewnol ac allanol.

en-gb	On the other hand, movable furnishings, even of historic importance, are not part of the listing.
cy-gb	Ar y llaw arall, nid yw dodrefn symudol, hyd yn oed o bwysigrwydd hanesyddol, yn rhan o’r adeilad rhestredig.

en-gb	For instance, subsection (5)(a) would apply to a fixed medieval masonry altar in a listed church, but not to a post-Reformation altar table.
cy-gb	Er enghraifft, byddai isadran (5)(a) yn gymwys i allor gwaith maen canoloesol sefydlog mewn eglwys restredig, ond nid i fwrdd allor o’r cyfnod ar ôl y Diwygiad.

en-gb	The requirement for an object or structure to be “ancillary” is based on case law, including Debenhams plc v Westminster City Council [1987] AC 396; Morris v Wrexham County Borough Council [2002] 2 P & CR 7; R (Hampshire County Council) v Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs [2022] QB 103.
cy-gb	Mae’r gofyniad i wrthrych neu strwythur fod yn “atodol” yn seiliedig ar gyfraith achosion, gan gynnwys Debenhams plc v Westminster City Council [1987] AC 396; Morris v Wrexham County Borough Council [2002] 2 P & CR 7; ac R (Hampshire County Council) v Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs [2022] QB 103).

en-gb	In this context, “artificial” is used as an idiomatic term for objects or features that have been made or crafted by humans, in contrast to natural objects or features.
cy-gb	Yn y cyd-destun hwn, defnyddir “artiffisial” fel term idiomatig ar gyfer gwrthrychau neu nodweddion sydd wedi eu gwneud neu eu saernïo gan bobl, o’u cyferbynnu â gwrthrychau neu nodweddion naturiol.

en-gb	Its use in this context is of no relevance to any question of whether “artificial” materials (in the sense of being imitation or synthetic) may be used in the conservation or repair of listed buildings.
cy-gb	Nid yw ei ddefnydd yn y cyd-destun hwn yn berthnasol i unrhyw gwestiwn ynghylch a ganiateir defnyddio deunyddiau “artiffisial” (yn yr ystyr eu bod yn efelychiadau neu’n synthetig) wrth atgyweirio neu sicrhau cadwraeth adeiladau rhestredig.

en-gb	Subsection (5)(b) provides that the listing of a building extends to include separate ancillary structures or artificial objects if certain conditions are met.
cy-gb	Mae is-adran (5)(b) yn darparu bod rhestru adeilad yn ymestyn i gynnwys strwythurau atodol ar wahân neu wrthrychau artiffisial os bodlonir amodau penodol.

en-gb	The first condition is that the structure or object has to have formed part of the land since before 1 July 1948, the date on which the Town and Country Planning Act 1947 (c. 51), the first legislation that made provision for statutory listing of buildings of architectural or historic interest, came into force.
cy-gb	Yr amod cyntaf yw bod rhaid i’r strwythur neu’r gwrthrych fod wedi ffurfio rhan o’r tir ers cyn 1 Gorffennaf 1948, y dyddiad y daeth Deddf Cynllunio Gwlad a Thref 1947 (p. 51) i rym, y ddeddfwriaeth gyntaf a oedd yn gwneud darpariaeth ar gyfer rhestru adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol yn statudol.

en-gb	The second condition is that the structure or object must have been within the curtilage of the building, and ancillary to it, on the date that the building was first listed or 1 January 1969, whichever was later.
cy-gb	Yr ail amod yw bod rhaid i’r strwythur neu’r gwrthrych fod o fewn cwrtil yr adeilad, ac yn atodol iddo, ar y dyddiad y rhestrwyd yr adeilad am y tro cyntaf neu 1 Ionawr 1969, pa un bynnag oedd y diweddaraf.

en-gb	The provisions of the Town and Country Planning Act 1968 (c. 72) that introduced the extension of listing to structures and objects within a building’s curtilage came into force on 1 January 1969.
cy-gb	Daeth darpariaethau Deddf Cynllunio Gwlad a Thref 1968 (p. 72) a ymestynnodd y rhestru i gynnwys strwythurau a gwrthrychau o fewn cwrtil adeilad i rym ar 1 Ionawr 1969.

en-gb	The date has been included to give greater clarity to the definition of a listed building in line with recommendation 13.10 of the Law Commission’s report, Planning Law in Wales (Law Com No 383, 2018).
cy-gb	Mae’r dyddiad wedi ei gynnwys i roi mwy o eglurder i’r diffiniad o adeilad rhestredig yn unol ag argymhelliad 13.10 yn adroddiad Comisiwn y Gyfraith, Cyfraith Cynllunio yng Nghymru (Comisiwn y Gyfraith Rhif 383, 2018).

en-gb	The section does not define “curtilage”.
cy-gb	Nid yw’r adran yn diffinio “cwrtil”.

en-gb	Case law (Attorney General (ex rel Sutcliffe) v Calderdale BC (1982) 46 P & CR 399, CA as accepted by Debenhams plc v. Westminster City Council, 1987) provides that it is the land closely associated with a building and its extent will be determined on a case-by-case basis.
cy-gb	Mae cyfraith achosion (Attorney General (ex rel Sutcliffe) v Calderdale BC (1982) 46 P & CR 399, CA fel y’i derbyniwyd gan Debenhams plc v. Westminster CC, 1987) yn darparu mai’r tir sydd â chysylltiad agos ag adeilad yw hwn a bydd ei gwmpas yn cael ei bennu fesul achos.

en-gb	Factors to be considered in determining whether other structures or artificial objects are encompassed within a building’s curtilage may include:
cy-gb	Gall y ffactorau sydd i’w hystyried wrth benderfynu a yw strwythurau neu wrthrychau artiffisial eraill wedi eu cwmpasu o fewn cwrtil adeilad gynnwys:

en-gb	the physical “layout” of the building, associated structures and the land;
cy-gb	cynllun “ffisegol” yr adeilad, y strwythurau cysylltiedig a’r tir;

en-gb	their ownership, past and present; and
cy-gb	eu perchnogaeth, yn y gorffennol ac yn y presennol; ac

en-gb	their use and function, past and present.
cy-gb	eu defnydd a’u swyddogaeth, yn y gorffennol ac yn y presennol.

en-gb	Examples of curtilage structures and objects to which listing may be extended under subsection (5)(b) include outbuildings, boundary walls, and garden features and ornaments.
cy-gb	Mae enghreifftiau o strwythurau a gwrthrychau o fewn y cwrtil y gellir ymestyn y rhestru i’w cynnwys o dan is-adran (5)(b) yn cynnwys adeiladau allanol, waliau terfyn, a nodweddion ac addurniadau gardd.

en-gb	Section 77 — Notification of listing or de-listing of building
cy-gb	Adran 77 — Hysbysiad o restru neu ddadrestru adeilad

en-gb	When the Welsh Ministers list or de-list a building, section 77(1) requires them to serve notice on every owner and occupier and every relevant local authority in whose area the building is located.
cy-gb	Pan fydd Gweinidogion Cymru yn rhestr’ neu’n dadrestru adeilad, mae adran 77(1) yn ei gwneud yn ofynnol iddynt gyflwyno hysbysiad i bob perchennog a meddiannydd a phob awdurdod lleol perthnasol y lleolir yr adeilad yn ei ardal.

en-gb	Subsection (6) defines a “relevant local authority” for the purposes of this section as:
cy-gb	Mae is-adran (6) yn diffinio “awdurdod lleol perthnasol” at ddibenion yr adran hon fel a ganlyn:

en-gb	a county council or county borough council,
cy-gb	cyngor sir neu gyngor bwrdeistref sirol,

en-gb	a National Park authority, or
cy-gb	awdurdod Parc Cenedlaethol, neu

en-gb	a joint planning board.
cy-gb	bwrdd cydgynllunio.

en-gb	A joint planning board may be constituted under section 2(1B) and (1C) of the Town and Country Planning Act 1990 (c.8) (“the 1990 Planning Act”) as the planning authority for two or more areas, each of which is the whole or part of a Welsh county or county borough.
cy-gb	Caniateir ffurfio bwrdd cydgynllunio o dan adran 2(1B) ac (1C) o Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990 (p.8) (“Deddf Cynllunio 1990”) fel yr awdurdod cynllunio ar gyfer dwy neu fwy o ardaloedd, y mae pob un ohonynt yn sir neu fwrdeistref sirol gyfan neu ran o sir neu fwrdeistref sirol yng Nghymru.

en-gb	At the time of writing, there is none in Wales.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, nid oes yr un yng Nghymru.

en-gb	When a property is listed, the notice served by the Welsh Ministers must specify the date of its addition to the list and must include a copy of the list entry (subsection (2)).
cy-gb	Pan restrir eiddo, rhaid i’r hysbysiad a gyflwynir gan Weinidogion Cymru bennu dyddiad ei ychwanegu at y rhestr a rhaid iddo gynnwys copi o’r cofnod ar y rhestr (isadran (2)).

en-gb	Under subsection (3), a copy of a list entry served under this section is a local land charge.
cy-gb	O is-adran (3), mae copi o gofnod yn y rhestr a gyflwynir o dan yr adran hon yn bridiant tir lleol.

en-gb	A local land charge will alert a purchaser to the restrictions imposed on the use of the land by the listing of the building.
cy-gb	Bydd pridiant tir lleol yn hysbysu prynwr o’r cyfyngiadau a osodir ar ddefnyddio’r tir gan y ffaith bod yr adeilad yn un rhestredig.

en-gb	Subsections (4) and (5) require relevant local authorities to keep available for public inspection copies of the list entries they are served with under this section and any list entries that remain up to date served under earlier Acts (subsection (4)(b)).
cy-gb	Mae is-adrannau (4) a (5) yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol perthnasol sicrhau bod copïau o’r cofnodion yn y rhestr a gyflwynir iddynt o dan yr adran hon a chopïau o unrhyw gofnodion yn y rhestr sy’n parhau i fod yn gyfredol ar ôl cael eu cyflwyno o dan Ddeddfau cynharach ar gael i’r cyhoedd edrych arnynt (is-adran (4)(b)).

en-gb	In practice, authorities normally provide routine access to all up-to-date list entries via Cof Cymru, for example, by means of free internet access in public libraries and similar venues.
cy-gb	Yn ymarferol, mae awdurdodau fel arfer yn darparu mynediad rheolaidd at yr holl gofnodion cyfredol yn y rhestr drwy Cof Cymru, er enghraifft, drwy fynediad am ddim ar y rhyngrwyd mewn llyfrgelloedd cyhoeddus a lleoliadau tebyg.

en-gb	Section 78 — Consultation before listing or de-listing building Section 79 — Interim protection pending decision whether to list building  Schedule 7 — End of interim protection or temporary listing for buildings
cy-gb	Adran 78 — Ymgynghori cyn rhestru neu ddadrestru adeilad Adran 79 — Gwarchodaeth interim wrth aros am benderfyniad o ran pa un ai i restru adeilad  Atodlen 7 — Diwedd gwarchodaeth interim neu restru dros dro ar gyfer adeiladau

en-gb	Section 78 puts in place a formal structure for consultation on the Welsh Ministers’ proposals to list or de-list a building.
cy-gb	Mae adran 78 yn rhoi strwythur ffurfiol ar waith ar gyfer ymgynghori ar gynigion Gweinidogion Cymru i restru neu ddadrestru adeilad.

en-gb	It makes provision for inviting the persons identified in subsection (2) to make written representations on the proposed amendment to the list to the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae’n gwneud darpariaeth ar gyfer gwahodd y personau a nodir yn is-adran (2) i wneud sylwadau ysgrifenedig i Weinidogion Cymru ar y diwygiad arfaethedig i’r rhestr.

en-gb	The service of a notice of a proposal to amend the list by adding a building will trigger interim protection under section 79.
cy-gb	Wrth gyflwyno hysbysiad o gynnig i ddiwygio’r rhestr drwy ychwanegu adeilad, caiff gwarchodaeth interim ei sbarduno o dan adran 79.

en-gb	In that case, section 78(3)(b) requires the notice to explain the effect of interim protection and specify the date upon which interim protection takes effect.
cy-gb	Os felly, mae is-adran 78(3)(b) yn ei gwneud yn ofynnol i’r hysbysiad esbonio effaith gwarchodaeth interim a phennu’r dyddiad y mae gwarchodaeth interim yn cymryd effaith.

en-gb	Any building being considered for listing by the Welsh Ministers, unless already a scheduled monument (section 79(7)), will enjoy interim protection under section 79 from the beginning of the day specified in the notice served under section 78(1).
cy-gb	Bydd unrhyw adeilad sy’n cael ei ystyried ar gyfer ei restru gan Weinidogion Cymru, oni bai ei fod eisoes yn heneb gofrestredig (adran 79(7)), yn cael gwarchodaeth interim o dan adran 79 o ddechrau’r diwrnod a bennir yn yr hysbysiad a gyflwynir o dan adran 78(1).

en-gb	Section 79(2) provides that this Act (except certain specified sections) and the 1990 Planning Act apply to any building under interim protection as if it were a listed building.
cy-gb	Mae adran 79(2) yn darparu bod y Ddeddf hon (ac eithrio adrannau penodedig) a Deddf Cynllunio 1990 yn gymwys i unrhyw adeilad o dan warchodaeth interim fel pe bai’n adeilad rhestredig.

en-gb	It will, therefore, be an offence to undertake works that alter its character without listed building consent and the full range of enforcement powers in Chapter 4 will be available to a planning authority or the Welsh Ministers in the event of unauthorised works.
cy-gb	Felly, bydd yn drosedd ymgymryd â gwaith sy’n newid ei gymeriad heb gydsyniad adeilad rhestredig a bydd yr ystod lawn o bwerau gorfodi ym Mhennod 4 ar gael i awdurdod cynllunio neu i Weinidogion Cymru os gwneir gwaith heb ei awdurdodi.

en-gb	Section 118, however, does not apply to a building under interim protection.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw adran 118 yn gymwys i adeilad o dan warchodaeth interim.

en-gb	Interim protection will afford protection to a building during the consultation period, for example, from an owner who could otherwise have an incentive to deliberately damage or destroy the historic asset in an effort to undermine the protection that listing would otherwise have provided by making its listing pointless.
cy-gb	Bydd gwarchodaeth interim yn gwarchod adeilad yn ystod y cyfnod ymgynghori, er enghraifft, rhag perchennog a allai fel arall fod â chymhelliant i ddifrodi neu ddinistrio’r ased hanesyddol yn fwriadol mewn ymdrech i danseilio’r warchodaeth y byddai rhestru wedi ei darparu fel arall drwy wneud rhestru’r adeilad yn ofer.