en-gb	However, where they are covered, the provisions relating to religious exemption reflect the particular needs of listed buildings in use as places of worship, but recognise the need to maintain an appropriate level of protection which is at least equivalent to that given to non-religious buildings.
cy-gb	Fodd bynnag, pan fo’r esemptiad yn berthnasol, mae’r darpariaethau sy’n ymwneud ag esemptiad crefyddol yn adlewyrchu anghenion penodol adeiladau rhestredig sy’n cael eu defnyddio fel mannau addoli, ond maent hefyd yn cydnabod yr angen i gynnal lefel briodol o ddiogelu sydd o leiaf yn gyfartal â’r hyn a roddir i adeiladau anghrefyddol.

en-gb	Subsection (3)(a) provides that regulations under this section may recognise particular buildings or buildings of a description specified in the regulations (and a description of buildings may be specified by reference to a religious faith or denomination, a use made of the buildings, or any other circumstance).
cy-gb	Mae is-adran (3)(a) yn darparu y caiff rheoliadau o dan yr adran hon ddynodi adeiladau penodol neu adeiladau o ddisgrifiad a bennir yn y rheoliadau (a chaniateir pennu disgrifiad o adeiladau drwy gyfeirio at ffydd grefyddol neu enwad crefyddol, defnydd a wneir o’r adeiladau, neu unrhyw amgylchiad arall).

en-gb	Where religious denominations and faith groups in Wales are able to demonstrate that they have established, or will establish, sufficiently robust and transparent conservation processes for managing change affecting listed religious buildings, it may be possible to identify particular buildings used by those denominations and faith groups for religious purposes as being exempt.
cy-gb	Pan fo enwadau crefyddol a grwpiau ffydd yng Nghymru yn gallu dangos eu bod wedi sefydlu, neu y byddant yn sefydlu, prosesau cadwraeth digon cadarn a thryloyw ar gyfer rheoli newidiadau sy’n effeithio ar adeiladau crefyddol rhestredig, gall fod yn bosibl dynodi adeiladau penodol a ddefnyddir gan yr enwadau a’r grwpiau ffydd hynny at ddibenion crefyddol yn adeiladau esempt.

en-gb	Any denomination or faith group may make representations to the Welsh Ministers if they wish to be considered for such an exemption.
cy-gb	Caiff unrhyw enwad neu grŵp ffydd gyflwyno sylwadau i Weinidogion Cymru os yw am gael ei ystyried ar gyfer esemptiad o’r fath.

en-gb	At the time of writing these notes, the following denominations and faith groups have been able to demonstrate this to the satisfaction of the Welsh Ministers:
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r enwadau a’r grwpiau ffydd a ganlyn wedi gallu dangos hyn er boddhad Gweinidogion Cymru:

en-gb	the Baptist Unions of Great Britain and Wales
cy-gb	Undeb Bedyddwyr Cymru ac Undeb Bedyddwyr Prydain Fawr

en-gb	the Church in Wales
cy-gb	yr Eglwys yng Nghymru

en-gb	the Church of England
cy-gb	Eglwys Loegr

en-gb	the Methodist Church
cy-gb	yr Eglwys Fethodistaidd

en-gb	the Roman Catholic Church.
cy-gb	yr Eglwys Gatholig.

en-gb	Subsection (3)(b) provides that the regulations may designate as exempt all or part of a religious building (so the exemption may apply to some parts of a building but not to others).
cy-gb	Mae is-adran (3)(b) yn darparu y caiff y rheoliadau ddynodi adeilad crefyddol cyfan neu ran ohono yn esempt (felly caiff y esemptiad fod yn gymwys i rai rhannau o’r adeilad ond ddim i rannau eraill ohono).

en-gb	Subsection (3)(c) provides that the regulations may specify that only particular types of works are exempt from the requirement for listed building consent.
cy-gb	Mae is-adran (3)(c) yn darparu y caiff y rheoliadau bennu mai dim ond mathau penodol o waith sy’n esempt rhag y gofyniad i gael cydsyniad adeilad rhestredig.

en-gb	The regulations may specify the nature of the works themselves or specify works by reference to the person by whom the works are carried out.
cy-gb	Caiff y rheoliadau bennu natur y gwaith ei hun neu bennu gwaith drwy gyfeirio at y person sy’n cyflawni’r gwaith.

en-gb	For example, the regulations could stipulate that any work undertaken by third parties might not qualify for the exemption.
cy-gb	Er enghraifft, gallai’r rheoliadau bennu na fydd unrhyw waith a gyflawnir gan drydydd partïon yn gymwys ar gyfer yr esemptiad.

en-gb	In this way a service provider erecting a telecommunications mast on a church tower might need authorisation from the relevant planning authority by listed building consent.
cy-gb	Yn y ffordd hon, gallai fod angen i ddarparwr gwasanaethau sy’n codi mast telathrebu ar dŵr eglwys gael awdurdodiad gan yr awdurdod cynllunio perthnasol drwy gydsyniad adeilad rhestredig.

en-gb	Any changes that fall outside the scope of the exemption would need to be authorised through the usual system of listed building consent (section 89).
cy-gb	Byddai angen i unrhyw newidiadau y tu allan i gwmpas yr esemptiad gael eu hawdurdodi drwy’r system cydsyniad adeilad rhestredig arferol (adran 89).

en-gb	Section 156(2) makes clear that, for the purposes of the exemption from requiring listed building consent, the fact that a building is out of use while works are being carried out (e.g. during major conservation works) does not prevent the building being regarded as “used for religious purposes” provided that it would be used for those purposes if it were not for those works.
cy-gb	Mae adran 156(2) yn ei gwneud yn glir, at ddibenion yr esemptiad rhag gwneud cydsyniad adeilad rhestredig yn ofynnol, nad yw’r ffaith nad yw adeilad yn cael ei ddefnyddio tra bo gwaith yn cael ei gyflawni (e.e. yn ystod gwaith cadwraeth mawr) yn atal yr adeilad rhag cael ei ystyried yn adeilad “a ddefnyddir at ddibenion crefyddol” cyn belled ag y byddai’n cael ei ddefnyddio at y dibenion hynny oni bai am y gwaith hwnnw.

en-gb	Subsection (4)(a) provides that references in this section to a religious building include any artificial object or structure that is fixed to the building, or that is within the curtilage of the building.
cy-gb	Mae is-adran (4)(a) yn darparu bod cyfeiriadau yn yr adran hon at adeilad crefyddol yn cynnwys unrhyw wrthrych neu strwythur artiffisial sy’n sownd wrth yr adeilad, neu sydd o fewn cwrtil yr adeilad.

en-gb	This means that some structures that are not listed in their own right might come into the scope of the religious exemption provided that they are in the curtilage of the listed building.
cy-gb	Mae hyn yn golygu y gallai rhai strwythurau nad ydynt wedi eu rhestru yn eu rhinwedd eu hunain ddod o fewn cwmpas yr esemptiad crefyddol ar yr amod eu bod o fewn cwrtil yr adeilad rhestredig.

en-gb	These might include lychgates, boundary walls, memorials, vestries and school rooms.
cy-gb	Gallai’r rhain gynnwys pyrth mynwentydd, waliau terfyn, cofebion, festrïoedd ac ysgoldai.

en-gb	However, if there is a scheduled monument within the curtilage of an exempt religious building, any works to that monument will require scheduled monument consent.
cy-gb	Fodd bynnag, os oes heneb gofrestredig o fewn cwrtil adeilad crefyddol esempt, bydd yn ofynnol cael cydsyniad heneb gofrestredig ar gyfer unrhyw waith ar yr heneb honno.

en-gb	Under subsection (4)(b), buildings that are wholly or mainly used as residences by ministers of religion are not considered to be religious buildings for the purposes of this section.
cy-gb	O dan is-adran (4)(b), nid ystyrir bod adeiladau sy’n cael eu defnyddio yn gyfan gwbl neu’n bennaf fel preswylfeydd gan weinidogion crefydd, yn adeiladau crefyddol at ddibenion yr adran hon.

en-gb	Works to these buildings are therefore not covered by the exemption.
cy-gb	Felly nid yw’r esemptiad yn berthnasol i waith i’r adeiladau hyn.

en-gb	Where a residential building is attached to a listed place of worship (for example, a presbytery attached to a Catholic church, or a minister’s house attached to a chapel), works to the residential building will need listed building consent from the local planning authority.
cy-gb	Pan fo adeilad preswyl yn gysylltiedig â man addoli rhestredig (er enghraifft, tŷ offeiriad sy’n gysylltiedig ag eglwys Gatholig, neu dŷ gweinidog sy’n gysylltiedig â chapel), bydd angen cael cydsyniad adeilad rhestredig gan yr awdurdod cynllunio lleol ar gyfer gwaith i’r adeilad preswyl.

en-gb	The Welsh Ministers have published non-statutory, best-practice guidance, which is kept under review, to support the management of listed religious buildings.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi canllawiau arferion gorau anstatudol sy’n cael eu hadolygu’n gyson, er mwyn cefnogi’r gwaith o reoli adeiladau crefyddol rhestredig.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Managing Change to Listed Places of Worship in Wales: Ecclesiastical Exemption (2018), sets out the guiding principles to consider when planning changes to listed religious buildings covered by the regulations provided for by this Chapter.
cy-gb	Mae’r canllawiau ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn,  Rheoli Newid i Fannau Addoli Rhestredig yng Nghymru: Esemptiad Eglwysig (2018), yn nodi’r egwyddorion arweiniol i’w hystyried wrth gynllunio newidiadau i adeiladau crefyddol rhestredig y mae’r rheoliadau y darperir ar eu cyfer gan y Bennod hon yn eu cwmpasu.

en-gb	It also sets out a code of practice for denominational consent procedures, which explains how those principles should be included in the control and decision-making process.
cy-gb	Mae hefyd yn nodi cod ymarfer ar gyfer gweithdrefnau cydsyniad enwadol, sy’n egluro’r ffordd y dylid cynnwys yr egwyddorion hynny mewn prosesau rheolaethu a gwneud penderfyniadau.

en-gb	Part 4 — Conservation Areas
cy-gb	Rhan 4 — Ardaloedd cadwraeth

en-gb	A conservation area is an area of special architectural or historic interest whose character or appearance it is desirable to preserve or enhance.
cy-gb	Ardal gadwraeth yw ardal o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig y mae’n ddymunol diogelu neu wella ei chymeriad neu ei golwg.

en-gb	The designation of conservation areas reflects the idea that the historic environment more generally, as well as particular buildings or monuments, warrants recognition and protection.
cy-gb	Mae dynodi ardaloedd cadwraeth yn adlewyrchu’r syniad bod yr amgylchedd hanesyddol yn fwy cyffredinol yn gallu haeddu cael eu cydnabod a’u gwarchod, yn ogystal ag adeiladau neu henebion penodol.

en-gb	Part 4 requires planning authorities to determine which parts of their areas are of special architectural or historic interest and to designate them as conservation areas.
cy-gb	Mae Rhan 4 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cynllunio benderfynu pa rannau o’u hardaloedd sydd o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig ac i’w dynodi yn ardaloedd cadwraeth.

en-gb	It also places a general duty on planning authorities and others to have special regard to the desirability of preserving or enhancing the character or appearance of a conservation area in the exercise of planning functions.
cy-gb	Mae hefyd yn gosod dyletswydd gyffredinol ar awdurdodau cynllunio ac eraill i roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu neu wella cymeriad neu olwg ardal gadwraeth wrth arfer swyddogaethau cynllunio.

en-gb	In addition, Part 4 makes provision for the authorisation and control of demolition in conservation areas, urgent works to preserve certain buildings in conservation areas, and the making of grants relating to the preservation or enhancement of conservation areas.
cy-gb	Yn ogystal, mae Rhan 4 yn gwneud darpariaeth ar gyfer awdurdodi a rheolaethu dymchwel mewn ardaloedd cadwraeth, gwaith brys i ddiogelu adeiladau penodol mewn ardaloedd cadwraeth, a rhoi grantiau sy’n ymwneud â diogelu neu wella ardaloedd cadwraeth.

en-gb	The Act does not set out every way in which conservation areas are protected.
cy-gb	Nid yw’r Ddeddf yn nodi pob ffordd y mae’r ardaloedd cadwraeth yn cael eu gwarchod.

en-gb	For instance, trees in conservation areas enjoy some statutory protection and that is dealt with in Part 8 of the 1990 Planning Act.
cy-gb	Er enghraifft, mae coed mewn ardaloedd cadwraeth yn mwynhau rhywfaint o warchodaeth statudol ac ymdrinnir â hynny yn Rhan 8 o Ddeddf Cynllunio 1990.

en-gb	Conservation area boundaries are regularly updated on DataMapWales although each planning authority maintains an up-to-date list of conservation areas within its area.
cy-gb	Caiff ffiniau ardaloedd cadwraeth eu diweddaru’n rheolaidd ar MapDataCymru, er bod pob awdurdod cynllunio yn cynnal rhestr gyfredol o ardaloedd cadwraeth yn ei ardal.

en-gb	As of April 2023, there were 528 conservation areas listed on DataMapWales.
cy-gb	Ym mis Ebrill 2023, roedd 528 o ardaloedd cadwraeth wedi eu rhestru ar MapDataCymru.

en-gb	The Welsh Ministers have published non-statutory, best-practice guidance, which is kept under review, to support the management of conservation areas.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi canllawiau arferion gorau anstatudol, sy’n cael eu hadolygu’n barhaus, er mwyn cefnogi’r gwaith o reoli ardaloedd cadwraeth.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Managing Conservation Areas in Wales (2017), sets out the general guidelines for the designation and management of conservation areas.
cy-gb	Mae’r ddogfen ganllaw ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn,  Rheoli Ardaloedd Cadwraeth yng Nghymru (2017), yn nodi’r canllawiau cyffredinol ar gyfer dynodi a rheoli ardaloedd cadwraeth.

en-gb	Many of the listed building provisions in Part 3 of the Act also apply to conservation areas in this Part, but with some changes.
cy-gb	Mae llawer o’r darpariaethau adeiladau rhestredig yn Rhan 3 o’r Ddeddf hefyd yn gymwys i ardaloedd cadwraeth yn y Rhan hon, ond gyda rhai newidiadau.

en-gb	Section 158 — Designating areas of special architectural or historic interest as conservation areas
cy-gb	Adran 158 — Dynodi ardaloedd o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig yn ardaloedd cadwraeth

en-gb	Subsections (1) and (2) of section 158 require planning authorities to determine, from time to time, which parts of their areas should be designated as conservation areas and whether there should be revisions to existing conservation areas.
cy-gb	Mae is-adrannau (1) a (2) o adran 158 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cynllunio benderfynu, o bryd i’w gilydd, ba rannau o’u hardaloedd y dylid eu dynodi’n ardaloedd cadwraeth ac a ddylid diwygio ardaloedd cadwraeth presennol.

en-gb	If a planning authority considers that a part of its area is an area of special architectural or historic interest whose character or appearance it is desirable to preserve or enhance, the authority must designate the part as a conservation area (or extend an existing designation to include it).
cy-gb	Os yw awdurdod cynllunio yn ystyried bod rhan o’i ardal yn ardal o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig y mae’n ddymunol diogelu neu wella ei chymeriad neu ei golwg ai peidio. Rhaid i’r awdurdod cynllunio ddynodi’r rhan honno yn ardal gadwraeth (neu estyn dynodiad presennol i gynnwys y rhan honno).

en-gb	If the authority considers a part of its area that is currently designated no longer meets the criteria, it must cancel the designation or vary the designation to exclude the part.
cy-gb	Os bydd yr awdurdod yn ystyried nad yw rhan o’i ardal sydd wedi ei dynodi’n ardal gadwraeth yn bodloni’r meini prawf mwyach, rhaid iddo ganslo’r dynodiad neu amrywio’r dynodiad i eithrio’r rhan honno.

en-gb	In practice, conservation areas are created, varied or cancelled following a detailed appraisal process, though potential conservation areas may be identified in the course of other activity such as evidence gathering for a local development plan or in the development of a wider heritage strategy.
cy-gb	Yn ymarferol, caiff ardaloedd cadwraeth eu creu, eu hamrywio neu eu canslo yn dilyn proses arfarnu fanwl, er y gellir nodi ardaloedd cadwraeth posibl wrth gynnal gweithgarwch arall megis casglu tystiolaeth ar gyfer cynllun datblygu lleol neu wrth ddatblygu strategaeth dreftadaeth ehangach.

en-gb	Subsections (3) to (5) of section 158 specify some procedural requirements which planning authorities must follow after designating, varying or cancelling designations.
cy-gb	Mae is-adrannau (3) i (5) o adran 158 yn pennu rhai gofynion gweithdrefnol y mae rhaid i awdurdodau cynllunio eu dilyn ar ôl gwneud, amrywio neu ganslo dynodiadau.

en-gb	Under subsection (6) of section 158, a designation as a conservation area is a local land charge.
cy-gb	O dan is-adran (6) o adran 158, mae dynodiad ardal gadwraeth yn bridiant tir lleol.

en-gb	A local land charge will alert a purchaser to the fact that there are restrictions on the use of the land as a result of it being situated in a conservation area.
cy-gb	Bydd pridiant tir lleol yn rhoi gwybod i brynwr bod cyfyngiadau ar y defnydd o’r tir o ganlyniad i’r ffaith ei fod mewn ardal gadwraeth.

en-gb	Section 159 — Duty to formulate and publish proposals for preservation and enhancement of conservation areas
cy-gb	Adran 159 — Dyletswydd i lunio a chyhoeddi cynigion ar gyfer diogelu a gwella ardaloedd cadwraeth

en-gb	Subsection (1) of section 159 places a duty on planning authorities to prepare and publish proposals for the preservation and enhancement of their conservation areas from time to time.
cy-gb	Mae is-adran (1) o adran 159 yn gosod dyletswydd ar awdurdodau cynllunio i lunio a chyhoeddi cynigion ar gyfer diogelu a gwella eu hardaloedd cadwraeth o bryd i’w gilydd.

en-gb	Although this establishes no fixed period for the preparation and publication of the proposals, Managing Conservation Areas in Wales (2017) sets out that it is considered best practice to undertake conservation area reviews on a five to ten year cycle.
cy-gb	Er nad yw hyn yn sefydlu unrhyw gyfnod penodedig ar gyfer llunio a chyhoeddi’r cynigion, mae Rheoli Ardaloedd Cadwraeth yng Nghymru (2017) yn nodi yr ystyrir mai’r arfer gorau yw cynnal adolygiadau ardaloedd cadwraeth bob pum i ddeng mlynedd.

en-gb	Subsection (2) requires a public authority to submit such proposals to a public meeting in the conservation area (or as near to it as reasonably practicable).
cy-gb	Mae is-adran (2) yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdod cyhoeddus gyflwyno cynigion o’r fath i gyfarfod cyhoeddus yn yr ardal gadwraeth (neu mor agos iddi ag sy’n ymarferol resymol).

en-gb	An authority might also undertake wider consultation and engagement, in the form of exhibitions, surveys and social media activity, to obtain community views on the proposals.
cy-gb	Gallai awdurdod ymgynghori ac ymgysylltu yn ehangach, ar ffurf arddangosfeydd, arolygon a gweithgarwch ar y cyfryngau cymdeithasol, er mwyn cael barn y gymuned am y cynigion.

en-gb	Section 160 — Exercise of planning functions: general duty relating to conservation areas
cy-gb	Adran 160 — Arfer swyddogaethau cynllunio: dyletswydd gyffredinol sy’n ymwneud ag ardaloedd cadwraeth

en-gb	Subsection (1) of section 160 places a duty on any person, in exercising a planning function in relation to a building or other land in a conservation area, to have special regard to the desirability of preserving or enhancing the character or appearance of the conservation area.
cy-gb	Mae is-adran (1) o adran 160 yn gosod dyletswydd ar unrhyw berson, wrth arfer swyddogaeth gynllunio mewn perthynas ag adeilad neu dir arall mewn ardal gadwraeth, i roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu neu wella cymeriad neu olwg yr ardal gadwraeth.

en-gb	This is a wide-ranging duty because there are many planning functions (see paragraphs 604–07 below) and the duty applies to anyone exercising them (as long as the person is doing so in relation to a building or other land in a conservation area).
cy-gb	Dyletswydd eang ei chwmpas yw hon am fod nifer o swyddogaethau cynllunio (gweler paragraffau 604–07 isod), a bod y ddyletswydd yn gymwys i unrhyw un sy’n eu harfer (cyhyd ag y bo’r person yn gwneud hynny mewn perthynas ag adeilad neu dir arall mewn ardal gadwraeth).

en-gb	In case law (South Lakeland District Council v Secretary of State for the Environment and another [1992] 1 ALL ER 573), “preservation” has been understood as doing no harm to a conservation area’s existing character or appearance.
cy-gb	Yng nghyfraith achos (South Lakeland District Council v Secretary of State for the Environment and another [1992] 1 ALL ER 573), deallwyd “diogelu” fel peidio â gwneud niwed i gymeriad neu olwg presennol ardal gadwraeth.

en-gb	Enhancement will improve the character or appearance, for instance by removing a derelict building that is an eyesore and harms the character of the conservation area.
cy-gb	Bydd gwella yn golygu diwygio cymeriad neu olwg er gwell, er enghraifft trwy symud ymaith adeilad adfeiliedig sy’n ddolur i’r llygad ac sy’n niweidio cymeriad yr ardal gadwraeth.

en-gb	The duty under section 160 applies to any person, so it applies not just to planning authorities but also, for instance, to the Welsh Ministers and planning inspectors.
cy-gb	Mae’r ddyletswydd o dan adran 160 yn gymwys i unrhyw berson, felly mae’n gymwys, er enghraifft, i Weinidogion Cymru ac arolygwyr cynllunio yn ogystal ag awdurdodau cynllunio.

en-gb	The duty applies when a person is exercising a “planning function”, defined by subsection (2) as a function conferred or imposed under or by virtue of:
cy-gb	Mae’r ddyletswydd yn gymwys pan fydd person yn arfer “swyddogaeth gynllunio”, a ddiffinnir gan is-adran (2) fel unrhyw swyddogaeth a roddir neu a osodir o dan neu yn rhinwedd y canlynol:

en-gb	Part 3, Part 4, Part 5 or Part 7 of this Act as it applies for the purposes of any of those Parts;
cy-gb	Rhan 3, Rhan 4, Rhan 5 neu Ran 7 o’r Ddeddf hon fel y mae’n gymwys at ddibenion unrhyw un o’r Rhannau hynny;

en-gb	the 1990 Planning Act; or
cy-gb	Deddf Cynllunio 1990; neu

en-gb	section 70 or 73 of the Leasehold Reform, Housing and Urban Development Act 1993 (c. 28) (to do with schemes, called estate management schemes, which allow estate owners to address potential problems about an estate’s appearance once they have lost their powers as landlords following tenants asserting rights to acquire the freehold of their properties).
cy-gb	adran 70 neu 73 o Ddeddf Diwygio Cyfraith Lesddaliad, Tai a Datblygu Trefol 1993 (p. 28) (sy’n ymwneud â chynlluniau, a elwir yn gynlluniau rheoli ystad, sy’n galluogi perchnogion ystadau i fynd i’r afael â phroblemau posibl â golwg ystad pan fyddant wedi colli eu pwerau fel landlordiaid ar ôl i denantiaid fynnu eu hawliau i gaffael rhydd-ddaliad eu heiddo).

en-gb	Some particularly relevant planning functions under the Act are (this list is not exhaustive):
cy-gb	Ymhlith y swyddogaethau cynllunio sy’n arbennig o berthnasol o dan y Ddeddf mae (nid yw’r rhestr hon yn gynhwysfawr):

en-gb	controlling works that affect listed buildings (see Part 3, Chapter 2)
cy-gb	rheolaethu gwaith sy’n effeithio ar adeiladau rhestredig (gweler Rhan 3, Pennod 2)

en-gb	enforcing those controls (see Part 3, Chapter 4)
cy-gb	gorfodi’r rheolaethau hynny (gweler Rhan 3, Pennod 4)

en-gb	acquiring and preserving historic buildings (see Part 3, Chapter 5)
cy-gb	caffael a diogelu adeiladau hanesyddol (gweler Rhan 3, Pennod 5)

en-gb	preparing proposals for the preservation and enhancement of conservation areas (see section 159)
cy-gb	llunio cynigion ar gyfer diogelu a gwella ardaloedd cadwraeth (gweler adran 159)

en-gb	controlling demolition in conservation areas (see section 162)
cy-gb	rheolaethu gwaith dymchwel mewn ardaloedd cadwraeth (gweler adran 162)

en-gb	carrying out urgent works to preserve buildings in conservation areas (see section 164).
cy-gb	cyflawni gwaith brys i ddiogelu adeiladau mewn ardaloedd cadwraeth (gweler adran 164).

en-gb	Some particularly relevant planning functions under the 1990 Planning Act are (this list is not exhaustive):
cy-gb	Ymhlith y swyddogaethau cynllunio sy’n arbennig o berthnasol o dan Ddeddf Cynllunio 1990 mae (nid yw’r rhestr hon yn gynhwysfawr):

en-gb	preparing development plans (see Part 2 of that Act)
cy-gb	llunio cynlluniau datblygu (gweler Rhan 2 o’r Ddeddf honno)

en-gb	controlling development (see Part 3 of that Act)
cy-gb	rheolaethu gwaith datblygu (gweler Rhan 3 o’r Ddeddf honno)

en-gb	enforcing those controls (see Part 7 of that Act)
cy-gb	gorfodi’r rheolaethau hynny (gweler Rhan 7 o’r Ddeddf honno)

en-gb	controls relating to trees, advertisements and land that requires maintenance (see Part 8 of that Act)
cy-gb	rheolaethau sy’n ymwneud â choed, hysbysebion a thir y mae angen ei gynnal a’i gadw (gweler Rhan 8 o’r Ddeddf honno)

en-gb	exercising highways powers (see Part 10 of that Act).
cy-gb	arfer pwerau priffyrdd (gweler Rhan 10 o’r Ddeddf honno).

en-gb	The duty, for instance, would apply when a planning authority is deciding whether to grant planning permission to carry out a development under section 58(1) of the 1990 Planning Act.
cy-gb	Byddai’r ddyletswydd, er enghraifft, yn gymwys pan fydd awdurdod cynllunio yn penderfynu pa un a ddylid rhoi caniatâd cynllunio i gyflawni datblygiad o dan adran 58(1) o Ddeddf Cynllunio 1990 ai peidio.

en-gb	Accordingly, in deciding whether to grant the planning permission, the authority must have special regard to the desirability of preserving or enhancing the character or appearance of the conservation area in which the building is situated.
cy-gb	Yn unol â hynny, wrth benderfynu pa un a ddylid rhoi’r caniatâd cynllunio ai peidio, rhaid i’r awdurdod roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu neu wella cymeriad neu olwg yr ardal gadwraeth y mae’r adeilad ynddi.

en-gb	“Building” and “land” have the meanings given by section 210 of the Act.
cy-gb	Mae gan “adeilad” a “tir” yr ystyron a roddir gan adran 210 o’r Ddeddf.

en-gb	Section 161 — Requirement for demolition to be authorised Schedule 11 — Effect of section 161 ceasing to apply to building
cy-gb	Adran 161 — Gofyniad i ddymchweliad gael ei awdurdodi  Atodlen 11 — Effaith adran 161 yn peidio â bod yn gymwys i adeilad

en-gb	Section 161 provides that a person must not carry out works for the demolition of a building in a conservation area (or cause such works) unless they have been authorised by the grant of conservation area consent under section 162.
cy-gb	Mae adran 161 yn darparu na chaiff person gyflawni gwaith ar gyfer dymchwel adeilad mewn ardal gadwraeth (neu beri i waith o’r fath gael ei gyflawni) oni bai ei fod wedi ei awdurdodi gan gydsyniad ardal gadwraeth a roddwyd o dan adran 162.

en-gb	Section 161(2) excludes various categories of building from the requirement to obtain conservation area consent.
cy-gb	Mae adran 161(2) yn eithrio gwahanol gategorïau o adeilad o’r gofyniad i gael cydsyniad ardal gadwraeth.

en-gb	The excluded categories are:
cy-gb	Y categorïau sy’n cael eu heithrio yw:

en-gb	buildings which are scheduled monuments — but demolishing a scheduled monument requires scheduled monument consent (section 11)
cy-gb	adeiladau sy’n henebion cofrestredig— ond mae’n ofynnol cael cydsyniad heneb gofrestredig i ddymchwel heneb gofrestredig (adran 11)

en-gb	listed buildings — but demolishing a listed building requires listed building consent (section 88)
cy-gb	adeiladau rhestredig— ond mae’n ofynnol cael cydsyniad adeilad rhestredig i ddymchwel adeilad rhestredig (adran 88)

en-gb	buildings of descriptions specified in regulations made by the Welsh Ministers
cy-gb	adeiladau o ddisgrifiadau a bennir mewn rheoliadau a wneir gan Weinidogion Cymru

en-gb	buildings of descriptions specified in directions given to an individual planning authority by the Welsh Ministers.
cy-gb	adeiladau o ddisgrifiadau a bennir mewn cyfarwyddyd a roddir i awdurdod cynllunio unigol gan Weinidogion Cymru.

en-gb	The buildings described by the Welsh Ministers in subsection (2)(c) might, for instance, be of small-scale, such as minor outbuildings or sheds, so their demolition would be unlikely to have a substantial impact on the character of the conservation area.
cy-gb	Gallai’r adeiladau a ddisgrifir gan Weinidogion Cymru yn is-adran (2)(c), er enghraifft, fod ar raddfa fach, megis mân adeiladau allanol neu siediau, felly byddai eu dymchwel yn annhebygol o gael effaith sylweddol ar gymeriad yr ardal gadwraeth.

en-gb	Alternatively, the Welsh Ministers might identify a range of buildings whose demolition is already authorised or required under other enactments or procedures.
cy-gb	Fel arall, gallai Gweinidogion Cymru nodi ystod o adeiladau y mae eu dymchwel eisoes wedi ei awdurdodi neu’n ofynnol o dan ddeddfiadau neu weithdrefnau eraill.

en-gb	These are only examples and other buildings might be described by the Welsh Ministers.
cy-gb	Enghreifftiau yn unig yw’r rhain a gallai adeiladau eraill gael eu disgrifio gan Weinidogion Cymru.

en-gb	Subsection (3) permits the Welsh Ministers to direct a planning authority that conservation area consent is needed for a building in its area even though the building falls within a description of buildings that were excluded from needing conservation area consent by regulations made under subsection (2)(c).
cy-gb	Mae is-adran (3) yn caniatáu i Weinidogion Cymru gyfarwyddo awdurdod cynllunio bod angen cydsyniad ardal gadwraeth ar gyfer adeilad yn ei ardal er bod yr adeilad yn dod o fewn disgrifiad o adeiladau a gafodd eu heithrio rhag bod angen cydsyniad ardal gadwraeth gan reoliadau a wneir o dan is-adran (2)(c).

en-gb	Such a direction might be used if a conservation area contained a number of buildings that made an important contribution to its character that would otherwise be excepted from conservation area consent by regulations — for instance, small corrugated-iron coal bunkers in an industrial community.
cy-gb	Gellid defnyddio cyfarwyddyd o’r fath pe bai ardal gadwraeth yn cynnwys nifer o adeiladau a oedd yn gwneud cyfraniad pwysig at ei chymeriad a fyddai fel arall yn cael eu heithrio rhag cydsyniad ardal gadwraeth gan reoliadau — er enghraifft, bynceri glo bach o haearn rhychog mewn cymuned ddiwydiannol.

en-gb	Subsection (4) excludes certain emergency works carried out by or on behalf of the Crown from the requirement to obtain conservation area consent.
cy-gb	Mae is-adran (4) yn eithrio gwaith brys penodol a wneir gan neu ar ran y Goron o’r gofyniad i gael cydsyniad ardal gadwraeth.

en-gb	The works that are excluded are works carried out by or on behalf of the Crown in the circumstances set out in paragraphs (a) to (d) of section 117(4).
cy-gb	Y gwaith sy’n cael ei eithrio yw gwaith a gyflawnir gan neu ar ran y Goron o dan yr amgylchiadau a nodir ym mharagraffau (a) i (d) o adran 117(4).

en-gb	Section 161(5) introduces Schedule 11, which deals with what happens if conservation consent used to be required to demolish a building, but is no longer needed.
cy-gb	Mae adran 161(5) yn cyflwyno Atodlen 11 sy’n ymwneud â’r hyn sy’n digwydd os arferai cydsyniad cadwraeth fod yn ofynnol i ddymchwel adeilad, ond nad oes ei angen mwyach.

en-gb	That could happen if, for instance, the building is taken out of the scope of conservation area consent by regulations made under subsection (2)(c) or by a direction made under subsection (2)(d).
cy-gb	Gallai hynny ddigwydd, er enghraifft, pe bai’r adeilad yn cael ei eithrio o gwmpas cydsyniad ardal gadwraeth gan reoliadau a wneir o dan is-adran (2)(c) neu gan gyfarwyddyd a wneir o dan is-adran (2)(d).

en-gb	Both in its form and effect, Schedule 11 closely mirrors Schedule 7 (end of interim protection or temporary listing for buildings).
cy-gb	Yn ei ffurf a’i effaith, mae Atodlen 11 yn adlewyrchu’n agos Atodlen 7 (diwedd gwarchodaeth interim neu restru dros dro ar gyfer adeiladau).

en-gb	Section 162 — Authorisation of demolition by conservation area consent
cy-gb	Adran 162 — Awdurdodi dymchweliad drwy gydsyniad ardal gadwraeth

en-gb	Under section 162(1), works for the demolition of a building to which section 161 applies are authorised if:
cy-gb	O dan adran 162(1), mae gwaith ar gyfer dymchwel adeilad y mae adran 161 yn gymwys iddo wedi ei awdurdodi:

en-gb	first, the relevant planning authority or the Welsh Ministers grant written conservation area consent; and
cy-gb	yn gyntaf, os yw’r awdurdod cynllunio perthnasol neu Weinidogion Cymru yn rhoi cydsyniad ardal gadwraeth yn ysgrifenedig; a

en-gb	second, the demolition works are carried out in accordance with the terms of the consent (including any conditions attached to it).
cy-gb	yn ail, os yw’r gwaith dymchwel yn cael ei gyflawni yn unol â thelerau’r cydsyniad (gan gynnwys unrhyw amodau sydd ynghlwm wrtho).

en-gb	Applications for conservation area consent must generally be made to planning authorities under section 90.
cy-gb	Yn gyffredinol, rhaid i geisiadau am gydsyniad ardal gadwraeth gael eu gwneud i awdurdodau cynllunio (o dan adran 90).

en-gb	But under section 105, the Welsh Ministers may make regulations requiring that applications by planning authorities or the Crown for conservation area consent be made to the Welsh Ministers.
cy-gb	Ond o dan adran 105, caiff Gweinidogion Cymru wneud rheoliadau sy’n ei gwneud yn ofynnol i geisiadau gan awdurdodau cynllunio neu’r Goron am gydsyniad ardal gadwraeth gael eu gwneud i Weinidogion Cymru.

en-gb	And under section 106 an appropriate Crown authority (defined in section 207) may in certain circumstances apply to the Welsh Ministers (instead of to a planning authority) for consent.
cy-gb	Ac o dan adran 106 caiff awdurdod priodol y Goron (a ddiffinnir yn adran 207), o dan amgylchiadau penodol, wneud cais i Weinidogion Cymru (yn lle gwneud cais i awdurdod cynllunio) am gydsyniad.

en-gb	Sections 90, 105 and 106 are in Part 3 of the Act, which deals with listed buildings.
cy-gb	Mae adrannau 90, 105 a 106 yn Rhan 3 o’r Ddeddf sy’n ymwneud ag adeiladau rhestredig.

en-gb	But they also apply in relation to conservation area consent, as a result of section 163.
cy-gb	Ond maent hefyd yn gymwys mewn perthynas â chydsyniad ardal gadwraeth, o ganlyniad i adran 163.

en-gb	The expectation is that conservation area consent will be obtained before any works begin.
cy-gb	Disgwylir y ceir cydsyniad ardal gadwraeth cyn i unrhyw waith ddechrau.

en-gb	In such a case, the works are only authorised from the grant of the consent.
cy-gb	Mewn achos o’r fath, dim ond o adeg rhoi’r cydsyniad y mae’r gwaith wedi ei awdurdodi.

en-gb	Any liability for an offence arising from the unauthorised works under section 117 (as applied by section 163) remains and could be the basis for subsequent proceedings.
cy-gb	Mae unrhyw atebolrwydd am drosedd sy’n deillio o’r gwaith anawdurdodedig o dan adran 117 (fel y’i cymhwysir gan adran 163) yn parhau a gallai fod yn sail ar gyfer achosion dilynol.

en-gb	Section 163 — Application of Part 3 to conservation areas
cy-gb	Adran 163 — Cymhwyso Rhan 3 i ardaloedd cadwraeth

en-gb	Section 163 applies, with necessary modifications, provisions from Part 3 that relate to the control of works, enforcement and associated matters for listed buildings to buildings for which conservation area consent is required for demolition under section 161.
cy-gb	Mae adran 163 yn cymhwyso, gydag addasiadau angenrheidiol, ddarpariaethau o Ran 3 sy’n ymwneud â rheolaethu gwaith, gorfodi a materion cysylltiedig ar gyfer adeiladau rhestredig i adeiladau y mae’n ofynnol cael cydsyniad ardal gadwraeth er mwyn eu dymchwel o dan adran 161.

en-gb	The listed building provisions that section 163 applies to conservation areas are from the following Chapters in Part 3:
cy-gb	Mae’r darpariaethau adeiladau rhestredig y mae adran 163 yn eu cymhwyso i ardaloedd cadwraeth yn dod o’r Penodau a ganlyn yn Rhan 3:

en-gb	Chapter 2 (control of works), Chapter 4 (enforcement) and Chapter 6 (general — specifically, some of that Chapter’s provisions about powers of entry).
cy-gb	Pennod 2 (rheolaethu gwaith), Pennod 4 (gorfodi) a Phennod 6 (cyffredinol — yn benodol, rhai o ddarpariaethau’r Bennod honno ynghylch pwerau mynediad).

en-gb	Section 163(1) specifies which of those Chapters’ provisions are, and are not, applied.
cy-gb	Mae adran 163(1) yn nodi pa rai o ddarpariaethau’r Penodau hynny a gymhwysir, a pha rai na chymhwysir.

en-gb	Section 163(2) specifies how the applied provisions are to be read in the conservation areas context.
cy-gb	Mae adran 163(2) yn nodi sut y mae’r darpariaethau a gymhwysir i’w darllen yng nghyd-destun yr ardaloedd cadwraeth.

en-gb	The modifications in section 163(2)(a) are general and the modifications in section 163(2)(b), (c) and (d) are specific to particular provisions.
cy-gb	Mae’r addasiadau yn adran 163(2)(a) yn gyffredinol ac mae’r addasiadau yn adran 163(2)(b), (c) a (d) yn ymwneud â darpariaethau penodol.

en-gb	Two instances of the general modifications are:
cy-gb	Dyma ddwy enghraifft o’r addasiadau cyffredinol:

en-gb	references to listed building consent are to be read as if they were references to conservation area consent
cy-gb	mae cyfeiriadau at gydsyniad adeilad rhestredig i’w darllen fel pe baent yn gyfeiriadau at gydsyniad ardal gadwraeth

en-gb	references to the character of a listed building are to be read as if they were references to the character or appearance of the conservation area in which the building is situated.
cy-gb	mae cyfeiriadau at gymeriad adeilad rhestredig i’w darllen fel pe baent yn gyfeiriadau at gymeriad neu olwg yr ardal gadwraeth y mae’r adeilad ynddi.

en-gb	The following example shows how one section from Part 3 (section 117) is to be read in the conservation areas context as a result of section 163(1) and (2).
cy-gb	Mae’r enghraifft a ganlyn yn dangos sut y mae un adran o Ran 3 (adran 117) i’w darllen yng nghyd-destun ardaloedd cadwraeth o ganlyniad i adran 163(1) a (2).

en-gb	Section 117 – Offence of carrying out unauthorised works or breaching condition of consent
cy-gb	Adran 117 — Y drosedd o gyflawni gwaith anawdurdodedig neu dorri amod mewn cydsyniad

en-gb	A person commits an offence if the person carries out, or causes to be carried out, works in relation to a listed building building to which section 161 applies in breach of section 88 161.
cy-gb	Mae person yn cyflawni trosedd os yw’r person yn cyflawni gwaith, neu’n peri i waith gael ei gyflawni, mewn perthynas ag adeilad rhestredig adeilad y mae adran 161 yn gymwys iddo yn groes i adran 88 161.

en-gb	A person also commits an offence if the person—
cy-gb	Mae person hefyd yn cyflawni trosedd os yw’r person—

en-gb	carries out, or causes to be carried out, works in relation to a listed building building to which section 161 applies, and
cy-gb	yn cyflawni gwaith, neu’n peri i waith gael ei gyflawni, mewn perthynas ag adeilad rhestredig adeilad y mae adran 161 yn gymwys iddo, a

en-gb	fails to comply with a condition subject to which listed building consent conservation area consent has been granted for the works.
cy-gb	yn methu â chydymffurfio ag amod y rhoddwyd  cydsyniad adeilad rhestredig cydsyniad ardal gadwraeth yn ddarostyngedig iddo ar gyfer y gwaith.

en-gb	Subsection (2) does not limit what may be an offence under subsection (1).
cy-gb	Nid yw is-adran (2) yn cyfyngu ar yr hyn a all fod yn drosedd o dan is-adran (1).

en-gb	In proceedings against a person for an offence under this section, it is a defence for the person to prove that—
cy-gb	Mewn achos yn erbyn person am drosedd o dan yr adran hon, mae’n amddiffyniad i’r person brofi—

en-gb	works were urgently necessary in the interests of safety or health or for the preservation of the building,
cy-gb	bod gwaith yn angenrheidiol ar frys er lles diogelwch neu iechyd neu ar gyfer diogelu’r adeilad,

en-gb	it was not practicable to secure safety or health or the preservation of the building by carrying out works of repair or works to provide temporary support or shelter,
cy-gb	nad oedd yn ymarferol sicrhau diogelwch neu iechyd neu sicrhau bod yr adeilad yn cael ei ddiogelu drwy gyflawni gwaith atgyweirio neu waith i ategu neu gysgodi’r adeilad dros dro,

en-gb	the works that were carried out were limited to the minimum measures immediately necessary, and
cy-gb	bod y gwaith a gyflawnwyd wedi ei gyfyngu i isafswm y mesurau a oedd yn angenrheidiol ar unwaith, a

en-gb	notice in writing justifying in detail the carrying out of the works was given to the planning authority in whose area the building is or was situated as soon as reasonably practicable.
cy-gb	i hysbysiad ysgrifenedig a oedd yn cyfiawnhau’n fanwl gyflawni’r gwaith gael ei roi i’r awdurdod cynllunio y mae’r adeilad yn ei ardal, neu yr oedd yr adeilad yn ei ardal, cyn gynted ag yr oedd yn rhesymol ymarferol.

en-gb	A person guilty of an offence under this section is liable—
cy-gb	Mae person sy’n euog o drosedd o dan yr adran hon yn agored—

en-gb	on summary conviction, to a fine or imprisonment for a term not exceeding the applicable limit under section 224(1A)(b) of the Sentencing Code, or both;
cy-gb	ar euogfarn ddiannod, i ddirwy neu i’w garcharu am gyfnod nad yw’n hwy na’r terfyn cymwys o dan adran 224(1A)(b) o’r Cod Dedfrydu, neu’r ddau;

en-gb	(b) on conviction on indictment, to a fine or imprisonment for a term not exceeding 2 years, or both.
cy-gb	(b) ar euogfarn ar dditiad, i ddirwy neu i’w garcharu am gyfnod nad yw’n yn hwy na 2 flynedd, neu’r ddau.

en-gb	(7) In determining the amount of any fine to be imposed on a person convicted of an offence under this section, the court must in particular have regard to any financial benefit which has accrued or appears likely to accrue to the person in consequence of the offence.
cy-gb	(7) Wrth benderfynu swm unrhyw ddirwy sydd i’w gosod ar berson a euogfarnwyd o drosedd o dan yr adran hon, rhaid i’r llys roi sylw yn benodol i unrhyw fudd ariannol sydd wedi cronni, neu yr ymddengys ei fod yn debygol o gronni, i’r person o ganlyniad i’r drosedd.

en-gb	Example:
cy-gb	Enghraifft:

en-gb	Section 117 as modified by section 163
cy-gb	Adran 117 fel y’i haddasir gan adran 163

en-gb	Section 164 — Urgent works to preserve buildings in conservation areas
cy-gb	Adran 164 — Gwaith brys i ddiogelu adeiladau mewn ardaloedd cadwraeth

en-gb	If the Welsh Ministers consider that the preservation of an unlisted building is important for maintaining the character or appearance of a conservation area they may make a direction to apply section 144 (from Part 3 of the Act) to that building (section 164 (1 and 2)).
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru yn ystyried bod diogelu adeilad anrhestredig yn bwysig er mwyn cynnal cymeriad neu olwg ardal gadwraeth, cânt wneud cyfarwyddyd i gymhwyso adran 144 (o Ran 3 o’r Ddeddf) i’r adeilad hwnnw (adran 164 (1 a 2)).

en-gb	Section 144 enables local authorities and the Welsh Ministers to carry out urgent works to preserve listed buildings.
cy-gb	Mae adran 144 yn galluogi awdurdodau lleol a Gweinidogion Cymru i gyflawni gwaith brys i ddiogelu adeiladau rhestredig.

en-gb	If the Welsh Ministers have made a direction to apply section 144 to an unlisted building in a conservation area, section 164(3) provides that the related provisions about making owners of buildings meet the cost of urgent preservation works will also apply.
cy-gb	Os yw Gweinidogion Cymru wedi gwneud cyfarwyddyd i gymhwyso adran 144 i adeilad anrhestredig mewn ardal gadwraeth, mae adran 164(3) yn darparu bod y darpariaethau cysylltiedig o ran sicrhau bod perchnogion adeiladau yn talu costau gwaith diogelu brys hefyd yn gymwys.

en-gb	Those provisions (which include allowing owners to contest the recovery of costs) are stated in sections 145 (power to require owner to meet costs of preservation works) and 146 (further provision about recovery of costs of preservation works).
cy-gb	Nodir y darpariaethau hynny (sy’n cynnwys galluogi perchnogion i herio adennill costau) yn adrannau 145 (pŵer i’w gwneud yn ofynnol i berchennog dalu costau gwaith diogelu) a 146 (darpariaeth bellach ynghylch adennill costau gwaith diogelu).

en-gb	Section 165 — Grant by Welsh Ministers for preservation or enhancement of conservation areas
cy-gb	Adran 165 — Grant gan Weinidogion Cymru ar gyfer diogelu neu wella ardaloedd cadwraeth

en-gb	Under section 165 the Welsh Ministers may make grants to meet expenditure they consider has made, or will make, a significant contribution towards the preservation or enhancement of the character or appearance of a conservation area.
cy-gb	O dan adran 165 caiff Gweinidogion Cymru roi grantiau i dalu gwariant y maent yn ystyried ei fod wedi gwneud, neu y bydd yn gwneud, cyfraniad sylweddol at ddiogelu neu wella cymeriad neu olwg ardal gadwraeth.

en-gb	Subsections (5) to (7) set out powers of the Welsh Ministers to recover all or part of such a grant if it was made in relation to a building or other land but then — during a specified recovery period — there is a disposal of all or part of the interest that the recipient of the grant had in the building or land on the day when the grant was made.
cy-gb	Mae is-adrannau (5) i (7) yn nodi pwerau Gweinidogion Cymru i adennill cyfanswm grant o’r fath, neu ran ohono, os rhoddwyd y grant mewn perthynas ag adeilad neu dir arall ond wedyn — yn ystod cyfnod adennill penodol — os gwaredir y buddiant cyfan neu ran o’r buddiant yr oedd derbynnydd y grant yn ei ddal neu yn ei dal yn yr adeilad neu’r tir ar y diwrnod y rhoddwyd y grant.

en-gb	A disposal in this context means a sale, exchange or lease for a term of at least 21 years.
cy-gb	Ystyr gwaredu yn y cyd-destun hwn yw gwerthu, cyfnewid neu roi ar les am gyfnod o 21 o flynyddoedd o leiaf.

en-gb	The recovery period begins with the day on which the grant is made and must end no more than 10 years after that day.
cy-gb	Mae’r cyfnod adennill yn dechrau ar y diwrnod y rhoddir y grant a rhaid iddo ddod i ben heb fod yn hwy na 10 mlynedd ar ôl y diwrnod hwnnw.

en-gb	These recovery powers might be used if, for example, the recipient of the grant were to sell a property to take advantage of a higher value gained as a consequence of the grant-aided works.
cy-gb	Gellid defnyddio’r pwerau adennill hyn, er enghraifft, pe bai derbynnydd y grant yn gwerthu eiddo er mwyn manteisio ar y gwerth uwch y byddai’n ei ennill o ganlyniad i waith a wnaed drwy gymorth y grant.

en-gb	Under subsection (3), the Welsh Ministers may only recover grants using the powers described above if:
cy-gb	O dan is-adran (3), ni chaiff Gweinidogion Cymru adennill grantiau gan ddefnyddio’r pwerau a nodir uchod oni bai:

en-gb	the terms of the grant say it is recoverable under section 165, and
cy-gb	bod telerau’r grant yn nodi y gellir ei adennill o dan adran 165, a

en-gb	before or on making the grant the Ministers give written notice to the recipient of the grant summarising the effect of section 165 and specifying the recovery period.
cy-gb	bod y Gweinidogion, cyn neu wrth roi’r grant, yn rhoi hysbysiad ysgrifenedig i dderbynnydd y grant sy’n crynhoi effaith adran 165 ac yn pennu’r cyfnod adennill.

en-gb	As is stated at subsection (4), the Welsh Ministers may also recover grants if conditions imposed on the making of grants are not complied with.
cy-gb	Fel y nodwyd yn is-adran (4), caiff Gweinidogion Cymru hefyd adennill grantiau os na chydymffurfir ag amodau a osodir wrth roi grantiau.

en-gb	Section 166 — Conservation area agreements
cy-gb	Adran 166 — Cytundebau ardaloedd cadwraeth

en-gb	The Welsh Ministers and planning authorities may use conservation area agreements to collaborate in allocating grant money for the repair of buildings in conservation areas.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru a’r awdurdodau cynllunio ddefnyddio cytundebau ardaloedd cadwraeth i gydweithio wrth ddyrannu arian grant ar gyfer atgyweirio adeiladau mewn ardaloedd cadwraeth.

en-gb	Section 166(1) and (2) provide that the Welsh Ministers and one or more planning authorities may agree to set aside for a specified period of years an amount of money for making grants to repair buildings that are in a conservation area and are included in a list or shown on a map prepared for this purpose.
cy-gb	Mae adran 166(1) a (2) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru ac un neu ragor o awdurdodau cynllunio gytuno i roi swm o arian o’r neilltu am gyfnod penodedig o flynyddoedd at ddiben rhoi grantiau ar gyfer atgyweirio adeiladau sydd mewn ardal gadwraeth ac sy’n cael eu cynnwys mewn rhestr neu eu dangos ar fap a luniwyd at y diben hwn.

en-gb	In practice, the negotiation of a conservation area agreement typically starts with a planning authority drawing up a “delivery plan” setting out what the aims, objectives and targets of the scheme would be.
cy-gb	Yn ymarferol, bydd trafod cytundeb ardal gadwraeth fel arfer yn dechrau gydag awdurdod cynllunio yn llunio “cynllun cyflawni” sy’n pennu nodau, amcanion a thargedau’r cynllun.

en-gb	If the Welsh Ministers are happy with the delivery plan, it will form the basis of the conservation area agreement.
cy-gb	Os bydd Gweinidogion Cymru yn fodlon â’r cynllun cyflawni, bydd yn sail y cytundeb ardal gadwraeth.

en-gb	If (as is normally the case) it is agreed that the planning authority will supervise the agreement, the authority will be responsible for making the grants, including the share contributed by any other partner organisations.
cy-gb	Os cytunir (fel sy’n digwydd fel arfer) mai’r awdurdod cynllunio fydd yn goruchwylio’r cytundeb, yr awdurdod cynllunio fydd yn gyfrifol am roi’r grantiau, gan gynnwys y rhan o’r grantiau a gyfrennir gan unrhyw sefydliadau partner eraill.

en-gb	A grant made in relation to a conservation area agreement may, in certain circumstances, be recovered by the body that made it.
cy-gb	Caiff y corff a roddodd grant mewn perthynas â chytundeb ardal gadwraeth adennill y grant o dan amgylchiadau penodol.

en-gb	If the body is the Welsh Ministers, the recovery powers set out in section 165 will apply, but with a recovery period of 3 years (section 166(5)).
cy-gb	Os Gweinidogion Cymru yw’r corff hwnnw, bydd y pwerau a nodir yn adran 165 yn gymwys, ond gyda chyfnod adennill o 3 blynedd (gweler adran 66(5)).

en-gb	If a planning authority has made a grant under section 148 (in Part 3), the recovery powers set out in section 149 (also Part 3) will apply.
cy-gb	Os bydd awdurdod cynllunio wedi rhoi grant o dan adran 148 (yn Rhan 3), bydd y pwerau adennill a nodir yn adran 149 (hefyd yn Rhan 3) yn gymwys.

en-gb	Part 5 — Supplementary provision about buildings of special interest and conservation areas
cy-gb	Rhan 5 — Darpariaeth atodol ynghylch adeiladau o ddiddordeb arbennig ac ardaloedd cadwraeth

en-gb	Part 5 contains supplementary provision relating to Part 3 (buildings of special architectural or historic interest) and Part 4 (conservation areas).
cy-gb	Mae Rhan 5 yn cynnwys darpariaeth atodol sy’n ymwneud â Rhan 3 (adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig) a Rhan 4 (ardaloedd cadwraeth).

en-gb	Chapter 1 contains various provisions relating to the exercise of functions by planning and other local authorities.
cy-gb	Mae Pennod 1 yn cynnwys darpariaethau amrywiol sy’n ymwneud ag arfer swyddogaethau gan awdurdodau cynllunio ac awdurdodau lleol eraill.

en-gb	Chapter 2 concerns proceedings before the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae Pennod 2 yn ymwneud ag achosion gerbron Gweinidogion Cymru.

en-gb	Sections 172 to 175 make procedural provisions applying to appeals and other proceedings before the Welsh Ministers, sections 176 to 179 concern local inquiries and sections 180 to 181 relate to costs of proceedings.
cy-gb	Mae adrannau 172 i 175 yn gwneud darpariaethau gweithdrefnol sy’n gymwys i apelau ac achosion eraill gerbron Gweinidogion Cymru, mae adrannau 176 i 179 yn ymwneud ag ymchwiliadau lleol ac mae adrannau 180 ac 181 yn ymwneud â chostau achosion.

en-gb	The sections in Chapter 3 deal with the validity of decisions and orders relating to listed buildings and conservation areas (section 182), provide for statutory review of orders and decisions by the High Court (sections 183 and 184) and permit the correction of decisions of the Welsh Ministers under certain circumstances (sections 185 to 187).
cy-gb	Mae’r adrannau ym Mhennod 3 yn ymdrin â dilysrwydd penderfyniadau a gorchmynion sy’n ymwneud ag adeiladau rhestredig ac ardaloedd cadwraeth (adran 182), yn darparu ar gyfer adolygiadau statudol gan yr Uchel Lys o orchmynion a phenderfyniadau (adrannau 183 a 184) ac yn caniatáu cywiro penderfyniadau Gweinidogion Cymru o dan amgylchiadau penodol (adrannau 185 i 187).

en-gb	Chapter 4 groups together several provisions relating to the Crown and provides a definition of “local authority” for this Part.
cy-gb	Mae Pennod 4 yn dwyn ynghyd nifer o ddarpariaethau sy’n ymwneud â’r Goron ac yn darparu diffiniad o “awdurdod lleol” ar gyfer y Rhan hon.

en-gb	Chapter 1 — Exercise of functions by planning authorities and other local authorities Section 167 — Fees and charges for exercising functions
cy-gb	Pennod 1 —Arfer swyddogaethau gan awdurdodau cynllunio ac awdurdodau lleol eraill  Adran 167 — Ffioedd a thaliadau am arfer swyddogaethau

en-gb	Section 167 allows the Welsh Ministers to make regulations to require the payment of a fee or charge to a planning authority for performing any of its functions, or anything connected with those functions, under Parts 3, 4, 5 or 7 of the Act.
cy-gb	Mae adran 167 yn caniatáu i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau i’w gwneud yn ofynnol i ffi gael ei thalu neu i dâl gael ei dalu i awdurdod cynllunio am gyflawni unrhyw un neu ragor o’i swyddogaethau, neu unrhyw beth sy’n gysylltiedig â’r swyddogaethau hynny, o dan Rannau 3, 4, 5 neu 7 o’r Ddeddf.

en-gb	Subsection (2) contains a non-exhaustive list of the matters that may be covered by any regulations, for example, how the amount which may be charged is to be calculated, who is liable to pay a fee and when the fee is payable.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn cynnwys rhestr nad yw’n gynhwysfawr o’r materion y caniateir eu cynnwys mewn unrhyw reoliadau, er enghraifft, sut y mae’r swm y caniateir ei godi i’w gyfrifo, pwy sy’n atebol i dalu ffi a phryd y mae’r ffi yn daladwy.

en-gb	Subsection (3) provides that, where the regulations allow for a planning authority to calculate the amount of the fees or charges, the income that the planning authority collects from those charges must not be higher than the cost of performing the functions.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu, pan fo’r rheoliadau yn caniatáu i awdurdod cynllunio gyfrifo swm y ffioedd neu’r taliadau, na chaiff yr incwm y mae’r awdurdod cynllunio yn ei gasglu o’r taliadau hynny fod yn uwch na chost cyflawni’r swyddogaethau.

en-gb	Section 168 — Arrangements for exercising functions in relation to applications
cy-gb	Adran 168 — Trefniadau ar gyfer arfer swyddogaethau mewn perthynas â cheisiadau

en-gb	Section 168(1) applies sections 319ZA to 319ZD of the 1990 Planning Act to the exercise of a planning authority’s functions in relation to applications for listed building or conservation area consent, variation of a consent or approval of details as required as part of a condition of a consent.
cy-gb	Mae adran 168(1) yn cymhwyso adrannau 319ZA i 319ZD o Ddeddf Cynllunio 1990 i arfer swyddogaethau awdurdod cynllunio mewn perthynas â cheisiadau am gydsyniad adeilad rhestredig neu gydsyniad ardal gadwraeth, i gydsyniad gael ei amrywio neu i fanylion gael eu cymeradwyo fel sy’n ofynnol fel rhan o amod mewn cydsyniad.

en-gb	Sections 319ZA to 319ZD make provision for planning authorities’ functions to be discharged by committees, subcommittees or officers, and set the requirements for the size and composition of the committees.
cy-gb	Mae adrannau 319ZA i 319ZD yn gwneud darpariaeth i swyddogaethau awdurdodau cynllunio gael eu cyflawni gan bwyllgorau, is-bwyllgorau neu swyddogion, ac yn pennu’r gofynion ar gyfer maint a chyfansoddiad y pwyllgorau.

en-gb	Subsection (2) prevents challenges to decisions on the grounds that they should have been made by another planning authority.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn atal heriau i benderfyniadau ar y sail y dylent fod wedi eu gwneud gan awdurdod cynllunio arall.

en-gb	Section 169 — Arrangements for obtaining specialist advice
cy-gb	Adran 169 — Trefniadau ar gyfer cael cyngor arbenigol

en-gb	Section 169 enables the Welsh Ministers to direct a planning authority to submit for their approval the arrangements that the authority has in place for obtaining specialist advice in connection with some of its functions under the Act.
cy-gb	Mae adran 169 yn galluogi Gweinidogion Cymru i gyfarwyddo awdurdod cynllunio i gyflwyno, i’w cymeradwyo ganddynt, y trefniadau sydd gan yr awdurdod ar waith ar gyfer cael cyngor arbenigol mewn cysylltiad â rhai o’i swyddogaethau o dan y Ddeddf.

en-gb	The relevant functions are set out in subsection (6) and are those where an understanding of the significance and special architectural or historic interest of a building is required in order for the planning authority to undertake its functions effectively.
cy-gb	Nodir y swyddogaethau perthnasol yn is-adran (6) a hwy yw’r rhai pan fo dealltwriaeth o arwyddocâd a diddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig adeilad yn ofynnol er mwyn i’r awdurdod cynllunio gyflawni ei swyddogaethau yn effeithiol.

en-gb	For example, when considering an application for listed building consent, a planning authority has a duty to have special regard to the desirability of preserving the listed building, its setting and any features of special architectural or historic interest the building possesses (section 96(2)).
cy-gb	Er enghraifft, wrth ystyried cais am gydsyniad adeilad rhestredig, mae gan awdurdod cynllunio ddyletswydd i roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu’r adeilad rhestredig, ei safle ac unrhyw nodweddion o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig sydd gan yr adeilad (adran 96(2)).

en-gb	Due to the specialist nature of works to a listed building, the availability of specialist advice is essential when determining listed building consent applications.
cy-gb	Oherwydd natur arbenigol gwaith ar adeilad rhestredig, mae’n hanfodol bod cyngor arbenigol ar gael wrth benderfynu ceisiadau am gydsyniad adeilad rhestredig.

en-gb	Section 169(3) provides that if the Welsh Ministers are not satisfied with the arrangements that one planning authority (authority A) proposes to make to receive specialist advice, they can direct another planning authority (authority B) to exercise any of the relevant functions of authority A, or to make an officer from authority B available to provide specialist advice to authority A.
cy-gb	Mae adran 169(3) yn darparu y gall Gweinidogion Cymru, os nad ydynt wedi eu bodloni â’r trefniadau y mae un awdurdod cynllunio (awdurdod A) yn cynnig eu gwneud ar gyfer cael cyngor arbenigol, gyfarwyddo awdurdod cynllunio arall (awdurdod B) i arfer unrhyw un neu ragor o swyddogaethau perthnasol awdurdod A, neu i sicrhau bod swyddog o awdurdod B ar gael i roi cyngor arbenigol i awdurdod A.

en-gb	Section 171   Contributions towards expenditure by local authorities
cy-gb	Adran 171   Cyfraniadau tuag at wariant gan awdurdodau lleol

en-gb	Section 171 provides that any local authority or statutory undertaker may contribute towards expenditure incurred by a planning authority or other local authority in, or in connection with, the exercise of certain functions under Part 3 (including functions when that Part is applied to a conservation area by section 163).
cy-gb	Mae adran 171 yn darparu y caiff unrhyw awdurdod lleol neu unrhyw ymgymerwr statudol gyfrannu at wariant yr eir iddo gan awdurdod cynllunio neu awdurdod lleol arall wrth arfer, neu mewn cysylltiad ag arfer, swyddogaethau penodol o dan Ran 3 (gan gynnwys swyddogaethau pan gymhwysir y Rhan honno i ardal gadwraeth gan adran 163).

en-gb	Such a power is likely to be exercised when a planning authority’s exercise of a function benefits another authority or statutory undertaker, who could contribute to the costs incurred in recognition of that fact.
cy-gb	Mae pŵer o’r fath yn debygol o gael ei arfer pan fydd awdurdod cynllunio yn arfer swyddogaeth mewn ffordd sydd o fudd i awdurdod arall neu ymgymerwr statudol arall, a allai gyfrannu at y costau yr eir iddynt i gydnabod y ffaith honno.

en-gb	Subsection (3) gives the Welsh Ministers a power to make or require a contribution to the cost of compensation payable by a planning authority or other local authority, in consequence of anything done under Chapters 1 to 4 of Part 3 — including anything done under Chapters 2 and 4 as applied to conservation areas by section 163.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn rhoi pŵer i Weinidogion Cymru i wneud cyfraniad, neu ei gwneud yn ofynnol i gyfraniad gael ei wneud, at gost digollediad sy’n daladwy gan awdurdod cynllunio neu awdurdod lleol arall, o ganlyniad i unrhyw beth a wneir o dan Benodau 1 i 4 o Ran 3 — gan gynnwys unrhyw beth a wneir o dan Benodau 2 a 4 fel y’u cymhwysir i ardaloedd cadwraeth gan adran 163.

en-gb	In the first instance, the Welsh Ministers may contribute to the cost of compensation if the compensation arises as a result of something done wholly or partly in the interest of a service provided by the Welsh Ministers.
cy-gb	Yn y lle cyntaf, caiff Gweinidogion Cymru gyfrannu at gost digollediad os bydd y digollediad yn codi o ganlyniad i rywbeth a wneir yn gyfan gwbl neu’n rhannol er budd gwasanaeth a ddarperir gan Weinidogion Cymru.

en-gb	The Welsh Ministers may also require another local authority to make a reasonable contribution towards a compensation payment if that authority has benefitted from the action that gave rise to the compensation.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru hefyd ei gwneud yn ofynnol i awdurdod lleol arall wneud cyfraniad rhesymol tuag at dalu digollediad os yw’r awdurdod hwnnw wedi elwa ar y camau a arweiniodd at y digollediad.

en-gb	Subsections (4) to (6) provide for compensation on the termination of a listed building partnership agreement or a provision of such an agreement.
cy-gb	Mae is-adrannau (4) i (6) yn darparu ar gyfer digollediad pan ddaw cytundeb partneriaeth adeilad rhestredig, neu ddarpariaeth mewn cytundeb o’r fath, i ben.

en-gb	While more than one planning authority may be party to an agreement, any compensation will be paid by the authority that makes the termination order under section 115.
cy-gb	Er y caiff mwy nag un awdurdod cynllunio fod yn barti i gytundeb, telir unrhyw ddigollediad gan yr awdurdod sy’n gwneud y gorchymyn terfynu o dan adran 115.

en-gb	The Welsh Ministers may, however, direct any of the other authorities party to such an agreement to reimburse the authority that paid the compensation, in whole or in part.
cy-gb	Fodd bynnag, caiff Gweinidogion Cymru gyfarwyddo unrhyw un o’r awdurdodau eraill sy’n barti i gytundeb o’r fath i ad-dalu’r awdurdod a dalodd y digollediad, yn gyfan gwbl neu’n rhannol.

en-gb	The Welsh Ministers may only make such a direction after consulting with all of the planning authorities that are or were parties to the agreement.
cy-gb	Dim ond ar ôl ymgynghori â’r holl awdurdodau cynllunio sy’n bartïon i’r cytundeb, neu a oedd yn bartïon i’r cytundeb, y caiff Gweinidogion Cymru wneud cyfarwyddyd o’r fath.

en-gb	Chapter 2 — Proceedings before the Welsh Ministers Section 173 — Determination of appeal by appointed person  Schedule 12 — Determination of appeal by appointed person or the Welsh Ministers
cy-gb	Pennod 2 — Achosion gerbron Gweinidogion Cymru  Adran 173 — Penderfynu apêl gan berson a benodir Atodlen 12 — Penderfynu apelau gan bersonau a benodir neu Weinidogion Cymru

en-gb	Section 173 provides that appeals of a type specified in subsection (2) are to be determined by a person appointed by the Welsh Ministers, instead of by the Welsh Ministers themselves.
cy-gb	Mae adran 173 yn darparu bod apelau o fath a bennir yn is-adran (2) i’w penderfynu gan berson a benodir gan Weinidogion Cymru, yn hytrach na chan Weinidogion Cymru eu hunain.

en-gb	Ordinarily, the appointed person will be an inspector of Planning and Environment Decisions Wales.
cy-gb	Fel arfer, bydd y person a benodir yn un o arolygwyr Penderfyniadau Cynllunio a’r Amgylchedd Cymru.

en-gb	Regulations may be made under section 173(3)(a) which would require the Welsh Ministers to determine certain categories of appeals instead of an appointed person, for example those for Grade I listed buildings. Case-specific directions can also be made under section 173(3)(b) which would recover a specific appeal to be determined by the Welsh Ministers.
cy-gb	Caniateir i reoliadau gael eu gwneud o dan adran 173(3)(a) a fyddai’n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benderfynu categorïau penodol o apelau yn lle person a benodir, er enghraifft rhai ar gyfer adeiladau rhestredig Gradd I. Gellir gwneud cyfarwyddydau sy’n benodol i achos hefyd o dan adran 173(3)(b) gan adfer apêl benodol i’w phenderfynu gan Weinidogion Cymru.

en-gb	Comparable powers provided by the 1990 Listed Buildings Act have rarely been used, and usually only if the appeal is of national interest where the result may lead to a substantive change in policy.
cy-gb	Anaml y defnyddir pwerau cymaradwy a ddarperir gan Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990, ac fel arfer dim ond os yw’r apêl o ddiddordeb cenedlaethol pan allai’r canlyniad arwain at newid o sylwedd mewn polisi.

en-gb	Schedule 12 makes additional provisions about the powers and duties of the appointed person and the administration of directions under section 173(3)(b).
cy-gb	Mae Atodlen 12 yn gwneud darpariaethau ychwanegol ynghylch pwerau a dyletswyddau’r person a benodir a gweinyddu cyfarwyddydau o dan adran 173(3)(b).

en-gb	Paragraph 2 of the Schedule provides that an appointed person has the same powers and duties in relation to an appeal under section 100 (appeal against planning authority decision or failure to make decision) or 127 (appeal against an enforcement notice) as the Welsh Ministers have where they determine such appeals themselves.
cy-gb	Mae paragraff 2 o’r Atodlen yn darparu bod gan berson a benodir yr un pwerau a dyletswyddau mewn perthynas ag apêl o dan adran 100 (apêl yn erbyn penderfyniad awdurdod cynllunio neu fethiant awdurdod cynllunio i wneud penderfyniad) neu 127 (apêl yn erbyn hysbysiad gorfodi) ag sydd gan Weinidogion Cymru pan fyddant yn penderfynu apelau o’r fath eu hunain.

en-gb	Paragraph 3 concerns the arrangements that an appointed person may make to conduct an appeal.
cy-gb	Mae paragraff 3 yn ymwneud â’r trefniadau y caiff person a benodir eu gwneud i gynnal apêl.

en-gb	Subparagraph (1) permits the appointed person to hold a local inquiry or hearing in connection with an appeal where such proceedings are allowed by a determination under section 174.
cy-gb	Mae is-baragraff (1) yn caniatáu i’r person a benodir gynnal ymchwiliad lleol neu wrandawiad mewn cysylltiad ag apêl pan fo achos o’r fath yn cael eu caniatáu gan benderfyniad o dan adran 174.

en-gb	Under subparagraph (2) an appointed person may appoint an assessor to advise on matters arising at a local inquiry or hearing or in written representations associated with an appeal.
cy-gb	O dan is-baragraff (2) caiff person a benodir benodi asesydd i gynghori ar faterion sy’n codi mewn ymchwiliad lleol neu wrandawiad neu mewn sylwadau ysgrifenedig sy’n gysylltiedig ag apêl.

en-gb	Since both section 100 and section 127 allow an appeal on the ground that the building is not of special architectural or historic interest, an appointed person might, for example, find it helpful to call on an assessor with particular knowledge of a class of buildings or the history of the area for specialist advice on matters arising in connection with the appeal.
cy-gb	Gan fod adran 100 ac adran 127 yn caniatáu apêl ar y sail nad yw’r adeilad o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig, gallai person a benodir, er enghraifft, ei chael yn ddefnyddiol galw ar asesydd â gwybodaeth benodol o ddosbarth o adeiladau neu hanes yr ardal am gyngor arbenigol ar faterion sy’n codi mewn cysylltiad â’r apêl.

en-gb	Paragraph 4 makes provision for the Welsh Ministers to revoke an appointed person's appointment at any point before an appeal is determined, and appoint another person to undertake the appeal.
cy-gb	Mae paragraff 4 yn gwneud darpariaeth i Weinidogion Cymru ddirymu penodiad person a benodir ar unrhyw adeg cyn penderfynu apêl, a phenodi person arall i gynnal yr apêl.

en-gb	In these circumstances, the appeal must start afresh, but the Welsh Ministers do not need to give a person an opportunity to make fresh representations, or to modify or withdraw representations.
cy-gb	O dan yr amgylchiadau hyn, rhaid dechrau’r apêl o’r newydd, ond nid oes angen i Weinidogion Cymru roi cyfle i berson i gyflwyno sylwadau newydd, neu i addasu sylwadau neu tynnu’n ôl.

en-gb	Paragraph 5 provides the procedure to be followed should the Welsh Ministers issue a case-specific direction under 173(3)(b) that an appeal is to be determined by them rather than by an appointed person.
cy-gb	Mae paragraff 5 yn darparu’r weithdrefn sydd i’w dilyn pe bai Gweinidogion Cymru yn dyroddi cyfarwyddyd sy’n benodol i achos o dan 173(3)(b) fod apêl i’w phenderfynu ganddynt hwy yn hytrach na chan berson a benodir.

en-gb	Paragraph 6 further provides that the Welsh Ministers may revoke such a direction at any point before an appeal is determined and appoint a person to determine the appeal.
cy-gb	Mae paragraff 6 yn darparu ymhellach y caiff Gweinidogion Cymru ddirymu cyfarwyddyd o’r fath ar unrhyw adeg cyn penderfynu apêl a phenodi person i benderfynu’r apêl.

en-gb	Paragraph 7 contains supplementary provisions.
cy-gb	Mae paragraff 7 yn cynnwys darpariaethau atodol.

en-gb	Paragraph 7(1) establishes that the appellant or planning authority cannot make application to the High Court under sections 183 or 184 that the Welsh Ministers should have determined the appeal unless they challenged the appointed person’s power to determine the appeal before any decision was made.
cy-gb	Mae paragraff 7(1) yn cadarnhau nad yw’n sail i gais i’r Uchel Lys o dan adran 183, nac i apêl i’r Uchel Lys o dan adran 184, y dylai apêl fod wedi cael ei phenderfynu gan Weinidogion Cymru yn hytrach na pherson a benodir, oni bai bod yr apelydd neu’r awdurdod cynllunio yn herio pŵer y person a benodir i benderfynu’r apêl cyn i’r penderfyniad ar yr apêl gael ei roi.

en-gb	Paragraph 7(2) provides that, where the Welsh Ministers appoint a member of staff of the Welsh Government to carry out their functions in relation to an appeal, those functions are to be treated as functions of the Welsh Government for the purposes of the Public Services Ombudsman (Wales) Act 2019 (anaw 3).
cy-gb	Mae paragraff 7(2) yn darparu, pan fo Gweinidogion Cymru yn penodi aelod o staff Llywodraeth Cymru i gyflawni eu swyddogaethau mewn perthynas ag apêl, y dylid trin y swyddogaethau hynny fel swyddogaethau Llywodraeth Cymru at ddibenion Deddf Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus (Cymru) 2019 (dccc 3).

en-gb	This will enable the Public Services Ombudsman for Wales to investigate any allegations of maladministration made in relation to the appointed person’s discharge of those functions.
cy-gb	Bydd hyn yn galluogi Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru i ymchwilio i unrhyw honiadau o gamweinyddu a wneir mewn perthynas â chyflawni’r swyddogaethau hynny gan y person a benodir.

en-gb	Section 174   Choice of inquiry, hearing or written procedure
cy-gb	Adran 174   Dewis o ymchwiliad, gwrandawiad neu weithdrefn ysgrifenedig

en-gb	Section 174 requires the Welsh Ministers to determine, in each case, the procedure to follow in considering the proceedings set out in subsection (7).
cy-gb	Mae adran 174 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benderfynu, ym mhob achos, y weithdrefn i’w dilyn wrth ystyried yr achosion a nodir yn is-adran (7).

en-gb	The procedure can be a local inquiry, a hearing, written representations or any combination of those three.
cy-gb	Gall y weithdrefn fod yn ymchwiliad lleol, gwrandawiad, sylwadau ysgrifenedig, neu unrhyw gyfuniad o’r tri hynny.

en-gb	The choice of procedure will largely be determined by the extent to which evidence needs to be tested through oral examination.
cy-gb	Bydd y dewis o weithdrefn yn cael ei phenderfynu’n bennaf gan y graddau y mae angen profi tystiolaeth drwy archwiliad llafar.

en-gb	Written representations are suitable when the issues raised can be clearly understood from the submitted documents and a site inspection.
cy-gb	Mae sylwadau ysgrifenedig yn addas pan ellir deall yn glir y materion sy’n codi o’r dogfennau a gyflwynir a thrwy archwiliad safle.

en-gb	A hearing will be scheduled where evidence needs to be tested through questioning but there is no need for cross-examination or for evidence to be given on oath.
cy-gb	Bydd gwrandawiad yn cael ei drefnu pan fo angen profi tystiolaeth drwy gwestiynu ond nid oes angen croesholi na rhoi tystiolaeth ar lw.

en-gb	An inquiry is likely to be necessary where the issues are complex and the evidence needs forensic examination through cross-examination.
cy-gb	Mae ymchwiliad yn debygol o fod yn angenrheidiol pan fo’r materion yn gymhleth a phan fo angen archwiliad fforensig ar y dystiolaeth drwy groesholi.

en-gb	It is possible that some issues in cases will be considered on the basis of written submissions while others will be examined in a hearing or inquiry.
cy-gb	Mae’n bosibl y bydd rhai materion mewn achosion yn cael eu hystyried ar sail cyflwyniadau ysgrifenedig, ond y bydd eraill yn cael eu harchwilio mewn gwrandawiad neu ymchwiliad.

en-gb	The Welsh Ministers must determine the procedure within a period prescribed in regulations, but may vary that determination with a further determination at any time before the proceedings conclude.
cy-gb	Rhaid i Weinidogion Cymru benderfynu’r weithdrefn o fewn cyfnod a ragnodir mewn rheoliadau, ond cânt amrywio’r penderfyniad hwnnw gyda phenderfyniad pellach ar unrhyw adeg cyn i’r achosion ddod i ben.

en-gb	The Welsh Ministers must notify the appellant or applicant (as appropriate, depending on the nature of the proceedings) and the planning authority of the procedure that has been selected and publish the criteria that are to be applied in determining the procedure to be followed.
cy-gb	Rhaid i Weinidogion Cymru hysbysu’r apelydd neu’r ceisydd (fel y bo’n briodol, yn dibynnu ar natur yr achos) a’r awdurdod cynllunio am y weithdrefn a ddewiswyd a chyhoeddi’r meini prawf sydd i’w cymhwyso wrth benderfynu’r weithdrefn sydd i’w dilyn.

en-gb	Section 175 — Procedural requirements
cy-gb	Adran 175 — Gofynion gweithdrefnol

en-gb	Section 175 allows the Welsh Ministers to make regulations setting out the procedures to be followed in connection with any appeal, application or reference that is to be considered by the Welsh Ministers under Part 3 and Part 4 of the Act (whether by local inquiry, hearing or written representations).
cy-gb	Mae adran 175 yn caniatáu i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau yn nodi’r gweithdrefnau sydd i’w dilyn mewn cysylltiad ag unrhyw apêl, unrhyw gais neu unrhyw atgyfeiriad sydd i’w hystyried neu ei ystyried gan Weinidogion Cymru o dan Ran 3 a Rhan 4 o’r Ddeddf (pa un ai drwy ymchwiliad lleol, gwrandawiad neu sylwadau ysgrifenedig).

en-gb	The regulations may also make provision for the procedure to be followed for any other local inquiry or hearing held by or on behalf of Welsh Ministers under Parts 3 or 4 or this Part of the Act.
cy-gb	Caiff y rheoliadau hefyd wneud darpariaeth i’r weithdrefn gael ei dilyn ar gyfer unrhyw ymchwiliad lleol neu unrhyw wrandawiad arall a gynhelir gan Weinidogion Cymru neu ar eu rhan o dan Rannau 3 neu 4 neu’r Rhan hon o’r Ddeddf.

en-gb	For example, the regulations may, therefore, set procedures for hearings or inquiries that are held before the Welsh Ministers to confirm an order modifying or revoking listed building consent (see Schedule 8).
cy-gb	Er enghraifft, caiff y rheoliadau, felly, bennu gweithdrefnau ar gyfer gwrandawiadau neu ymchwiliadau a gynhelir gerbron Gweinidogion Cymru i gadarnhau gorchymyn sy’n addasu neu’n dirymu cydsyniad adeilad rhestredig (gweler Atodlen 8).

en-gb	The Welsh Government has published the Procedural Guide — Wales (2017), for appeals including listed building and conservation area consent appeals, listed building and conservation area enforcement notice appeals and listed building or conservation area consent call-ins.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi Canllaw gweithdrefnol – Cymru (2017), ar gyfer apelau yn cynnwys apelau cydsyniad adeilad rhestredig ac ardal gadwraeth, apelau hysbysiad gorfodi adeilad rhestredig ac ardal gadwraeth, ac apelau ym maes cydsyniad adeilad rhestredig neu ardal gadwraeth a alwyd i mewn.

en-gb	It is available on the “Planning appeals guidance” page of the Welsh Government website.
cy-gb	Mae ar gael ar y dudalen “Arweiniad ar apeliadau a cheisiadau” ar wefan Llywodraeth Cymru.

en-gb	Section 176 — Power of Welsh Ministers to hold local inquiry  Section 177 — Power of person holding inquiry to require evidence
cy-gb	Adran 176 — Pŵer Gweinidogion Cymru i gynnal ymchwiliad lleol  Adran 177 — Pŵer person sy’n cynnal ymchwiliad i wneud tystiolaeth yn ofynnol

en-gb	Section 176 allows the Welsh Ministers to cause a local inquiry to be held for the purpose of exercising any of their functions in Parts 3 and 4 of the Act, or under this Part.
cy-gb	Mae adran 176 yn caniatáu i Weinidogion Cymru beri i ymchwiliad lleol gael ei gynnal at ddibenion arfer unrhyw un neu ragor o’u swyddogaethau yn Rhannau 3 a 4 o’r Ddeddf, neu o dan y Rhan hon.

en-gb	Section 177 allows the person holding an inquiry to summon any person to attend an inquiry to give evidence or to produce any documents that relate to the inquiry.
cy-gb	Mae adran 177 yn caniatáu i’r person sy’n cynnal ymchwiliad wysio unrhyw berson i fod yn bresennol mewn ymchwiliad i roi tystiolaeth neu i gyflwyno unrhyw ddogfennau sy’n ymwneud â’r ymchwiliad.

en-gb	Section 177(5) to (7) establishes offences relating to a failure to comply with a summons to an inquiry.
cy-gb	Mae adran 177(5) i (7) yn sefydlu troseddau sy’n ymwneud â methu â chydymffurfio â gwŷs i ymchwiliad.

en-gb	A person guilty of an offence on summary conviction is liable to a fine not exceeding level 3 on the standard scale or a term of imprisonment not exceeding the maximum term for summary offences, or both (subsection (6)).
cy-gb	Mae person sy’n euog o drosedd ar euogfarn ddiannod yn agored i ddirwy nad yw’n uwch na lefel 3 ar y raddfa safonol neu i’w garcharu am gyfnod nad yw’n hwy na’r uchafswm cyfnod am droseddau diannod, neu i’r ddau (is-adran (6)).

en-gb	Section 178 — Access to evidence at inquiry  Section 179 — Payment of appointed representative where access to evidence restricted
cy-gb	Adran 178 — Mynediad at dystiolaeth mewn ymchwiliad  Adran 179 — Talu cynrychiolydd a benodir pan fo mynediad i dystiolaeth wedi ei gyfyngu

en-gb	At a local inquiry held under this Part, section 178 requires all oral evidence to be heard in public and all documentary evidence to be available for public inspection.
cy-gb	Mewn ymchwiliad lleol a gynhelir o dan y Rhan hon, mae adran 178 yn ei gwneud yn ofynnol i’r holl dystiolaeth lafar gael ei chlywed yn gyhoeddus, ac i’r holl dystiolaeth ddogfennol fod ar gael i’r cyhoedd edrych arni.

en-gb	However, where the Welsh Ministers or the Secretary of State consider that public disclosure would be likely to reveal information about national security or the security of any premises or property and would be against the national interest, subsection (2) provides that the Welsh Ministers or the Secretary of State may direct that oral evidence be heard and documents be inspected by specific people only.
cy-gb	Fodd bynnag, pan fo Gweinidogion Cymru neu’r Ysgrifennydd Gwladol o’r farn y byddai datgelu cyhoeddus yn debygol o ddatguddio gwybodaeth am ddiogelwch cenedlaethol neu ddiogelwch unrhyw fangre neu unrhyw eiddo ac y byddai yn erbyn y buddiant cenedlaethol, mae is-adran (2) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru neu’r Ysgrifennydd Gwladol gyfarwyddo nad yw tystiolaeth lafar i’w chlywed ac mai dim ond pobl benodol sydd i edrych ar ddogfennau.

en-gb	If such a direction is being considered, the Counsel General, the Welsh Government’s law officer and chief legal advisor, may appoint a person (an “appointed representative”) to represent the interests of those people who would be prevented from hearing or inspecting the evidence.
cy-gb	Os yw cyfarwyddyd o’r fath yn cael ei ystyried, caiff y Cwnsler Cyffredinol, swyddog cyfraith a phrif gynghorydd cyfreithiol Llywodraeth Cymru, benodi person (“cynrychiolydd a benodir”) i gynrychioli buddiannau’r bobl hynny a fyddai’n cael eu hatal rhag clywed neu edrych ar y dystiolaeth.

en-gb	Section 179 provides for the payment of the appointed representative whether or not an inquiry takes place.
cy-gb	Mae adran 179 yn darparu ar gyfer talu’r cynrychiolydd a benodir pa un a yw ymchwiliad yn digwydd ai peidio.

en-gb	The Welsh Ministers or the Secretary of State may direct a “responsible person” with a national security or other interest in the inquiry to pay the appointed representative’s expenses.
cy-gb	Caiff Gweinidogion Cymru neu’r Ysgrifennydd Gwladol gyfarwyddo “person cyfrifol” sydd â diddordeb mewn diogelwch cenedlaethol neu ddiddordeb arall yn yr ymchwiliad i dalu treuliau’r cynrychiolydd a benodir.

en-gb	If, for instance, a local inquiry were held in connection with an appeal relating to a listed building on an active military base in Wales, there could easily be reasons for limiting access to information in the interest of national security.
cy-gb	Er enghraifft, pe cynhelid ymchwiliad lleol mewn cysylltiad ag apêl sy’n ymwneud ag adeilad rhestredig mewn canolfan filwrol yng Nghymru, mae’n bosibl iawn y byddai rhesymau dros gyfyngu mynediad at wybodaeth er budd diogelwch cenedlaethol.

en-gb	In such a case, the Welsh Ministers or the Secretary of State might direct the Ministry of Defence, as the responsible person, to pay the costs of the appointed representative.
cy-gb	Mewn achos o’r fath, gallai Gweinidogion Cymru neu’r Ysgrifennydd Gwladol gyfarwyddo’r Weinyddiaeth Amddiffyn, sef y person cyfrifol, i dalu costau’r cynrychiolydd a benodir.

en-gb	Section 180 — Payment of costs of Welsh Ministers
cy-gb	Adran 180 — Talu costau Gweinidogion Cymru

en-gb	Section 180 allows the Welsh Ministers to recover the costs they incur in proceedings on any application, appeal or reference made to the Welsh Ministers under Part 3 or Part 4 whether matters proceed by way of written representations, a hearing or inquiry.
cy-gb	Mae adran 180 yn caniatáu i Weinidogion Cymru adennill y costau y maent yn mynd iddynt mewn achos ar unrhyw gais, unrhyw apêl neu unrhyw atgyfeiriad a wneir i neu at Weinidogion Cymru o dan Ran 3 neu Ran 4 pa un a yw materion yn mynd rhagddynt drwy gyfrwng sylwadau ysgrifenedig, gwrandawiad neu ymchwiliad.

en-gb	They may also recover the costs they incur where a local inquiry or hearing is held for the purpose of making any other kind of decision under Parts 3 and 4 or this Part, for example prior to confirming a purchase notice or making an order modifying or revoking listed building consent.
cy-gb	Caniateir iddynt hefyd adennill y costau y maent yn mynd iddynt pan gynhelir ymchwiliad lleol neu wrandawiad at ddibenion gwneud unrhyw fath arall o benderfyniad o dan Rannau 3 a 4 neu’r Rhan hon, er enghraifft cyn cadarnhau hysbysiad prynu neu wneud gorchymyn sy’n addasu neu’n dirymu cydsyniad adeilad rhestredig.

en-gb	Section 180 allows the Welsh Ministers to recover the entire administrative costs they incur, including general staff costs and overheads.
cy-gb	Mae adran 180 yn caniatáu i Weinidogion Cymru adennill yr holl gostau gweinyddol y maent yn mynd iddynt, gan gynnwys costau staff cyffredinol a gorbenion.

en-gb	It also allows the Welsh Ministers to make regulations prescribing a standard daily amount for specified proceedings.
cy-gb	Mae hefyd yn caniatáu i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau sy’n rhagnodi swm dyddiol safonol ar gyfer achos penodedig.

en-gb	Section 181   Orders relating to costs of parties
cy-gb	Adran 181   Gorchmynion sy’n ymwneud â chostau partïon

en-gb	Section 181 allows the Welsh Ministers to order one party to pay another party’s costs, which may include costs in respect of an inquiry or hearing that does not take place.
cy-gb	Mae adran 181 yn caniatáu i Weinidogion Cymru orchymyn un parti i dalu costau parti arall, a all gynnwys costau mewn cysylltiad ag ymchwiliad neu wrandawiad nad yw’n digwydd.

en-gb	Costs will only be awarded where a party has behaved unreasonably and the unreasonable behaviour has directly caused another party to incur unnecessary or wasted expense.
cy-gb	Dim ond pan fydd parti wedi ymddwyn yn afresymol a bod yr ymddygiad afresymol wedi achosi i barti arall fynd i wariant diangen neu wariant a wastraffwyd y dyfernir costau.

en-gb	Guidance on the award of costs is contained in the Welsh Government’s Development Management Manual Section 12 Annex: Award of Costs (2016).
cy-gb	Mae canllawiau ar ddyfarnu costau wedi eu cynnwys yn Llawlyfr Rheoli Datblygu, Adran 12 Atodiad: Dyfarnu Costau (2016) Llywodraeth Cymru.

en-gb	Chapter 3 — Validity and correction of decisions Section 182 — Validity of certain decisions and orders relating to buildings  Section 183 — Application to High Court for statutory review of decision or order
cy-gb	Pennod 3 — Dilysrwydd penderfyniadau a’u cywiro Adran 182 — Dilysrwydd penderfyniadau a gorchmynion penodol sy’n ymwneud ag adeiladau Adran 183 — Cais i’r Uchel Lys am adolygiad statudol o benderfyniad neu orchymyn

en-gb	Section 182 provides that certain decisions and orders may only be challenged by statutory review under the procedure set out in section 183, and may not be challenged by means of any other legal proceedings.
cy-gb	Mae adran 182 yn darparu mai dim ond drwy adolygiad statudol o dan y weithdrefn a nodir yn adran 183 y caniateir herio penderfyniadau a gorchmynion penodol, ac na chaniateir eu herio drwy unrhyw achos cyfreithiol arall.

en-gb	The decisions in question are set out in subsection (2) and the orders in subsection (3).
cy-gb	Nodir y penderfyniadau o dan sylw yn is-adran (2) a’r gorchmynion yn is-adran (3).

en-gb	Section 183 provides that a person who is aggrieved by a decision or order listed in section 182(2) or (3) may make an application to the High Court for the statutory review of the decision or order.
cy-gb	Mae adran 183 yn darparu y caiff person a dramgwyddir gan benderfyniad neu orchymyn a restrir yn adran 182(2) neu (3) wneud cais i’r Uchel Lys ar gyfer yr adolygiad statudol o’r penderfyniad neu’r gorchymyn.

en-gb	Depending on the circumstances of the individual case, aggrieved persons may include the owner or occupier, the applicant or appellant, or some other party who made objections or representations as part of the procedure which preceded the decision or order challenged.
cy-gb	Yn ddibynnol ar amgylchiadau’r achos unigol, caiff personau a dramgwyddir gynnwys y perchennog neu’r meddiannydd, y ceisydd neu’r apelydd, neu unrhyw parti arall sydd wedi cyflwyno gwrthwynebiadau neu sylwadau yn rhan o’r weithdrefn a ragflaenodd y penderfyniad neu’r gorchymyn sy’n cael ei herio.

en-gb	The authority directly concerned with the decision or order, as defined in subsection (7), may also make an application for statutory review.
cy-gb	Caiff yr awdurdod sy’n ymwneud yn uniongyrchol â’r penderfyniad neu’r gorchymyn, fel y’i diffinnir yn is-adran (7), hefyd wneud cais am adolygiad statudol.

en-gb	An application for statutory review may only be made with the permission of the High Court.
cy-gb	Ni chaniateir gwneud cais am adolygiad statudol ond gyda chaniatâd yr Uchel Lys.

en-gb	A relevant decision/order may be challenged on the grounds that:
cy-gb	Caniateir herio penderfyniad neu orchymyn perthnasol ar y sail:

en-gb	it is not within the appropriate powers; or
cy-gb	nad yw o fewn y pwerau priodol; neu

en-gb	there has been a failure to comply with a procedural requirement and the applicant has been substantially prejudiced by that failure.
cy-gb	y methwyd â chydymffurfio â gofyniad gweithdrefnol a bod y methiant hwnnw wedi cael effaith andwyol sylweddol ar y ceisydd wedi hynny.

en-gb	A decision may be found to be outside the appropriate powers not only by reference to the powers and requirements set out in the Act, but also, for example, because the decision-maker has acted irrationally, or taken into account irrelevant, or failed to take into account relevant, considerations.
cy-gb	Gellir canfod bod penderfyniad y tu allan i’r pwerau priodol nid yn unig drwy gyfeirio at y pwerau a’r gofynion a nodir yn y Ddeddf, ond hefyd, er enghraifft, oherwydd bod y penderfynwr wedi ymddwyn yn afresymegol, neu wedi ystyried ystyriaethau amherthnasol, neu wedi methu ag ystyried ystyriaethau perthnasol.

en-gb	Such a challenge is not an opportunity to review the merits of the decision or order challenged.
cy-gb	Nid yw her o’r fath yn gyfle i adolygu rhinweddau’r penderfyniad neu’r gorchymyn sy’n cael ei herio.

en-gb	Section 184 — Appeal to High Court against decision relating to enforcement notice
cy-gb	Adran 184 — Apelio i’r Uchel Lys yn erbyn penderfyniad sy’n ymwneud â hysbysiad gorfodi

en-gb	Section 184 requires rules of court to provide a mechanism for interested persons (see subsection (2)(b)) to challenge decisions made by the Welsh Ministers on appeals relating to enforcement notices.
cy-gb	Mae adran 184 yn ei gwneud yn ofynnol i reolau llys ddarparu mecanwaith i bersonau sydd â buddiant (gweler is-adran (2)(b)) herio penderfyniadau a wneir gan Weinidogion Cymru ar apelau sy’n ymwneud â hysbysiadau gorfodi.

en-gb	The rules must determine whether interested persons may appeal to the High Court (in practice, the appeals would be dealt with by the Planning Court, a specialist court within the High Court, and the rules are contained in Part 54 of the Civil Procedure Rules and Practice Direction 54D, which are made by the Civil Procedure Rule Committee), or whether the Welsh Ministers may be required to state and sign a case for the opinion of the High Court (which, in practice, would require the Welsh Ministers to ask the Planning Court for its judgment on whether they decided the appeal properly, and the rules are contained in Practice Direction 52E).
cy-gb	Rhaid i’r rheolau benderfynu a gaiff personau sydd â buddiant apelio i’r Uchel Lys (yn ymarferol, byddai’r Llys Cynllunio, llys arbenigol o fewn yr Uchel Lys yn ymdrin â’r apelau, ac mae’r rheolau wedi eu cynnwys yn Rhan 54 o’r Rheolau Trefniadaeth Sifil a Chyfarwyddyd Ymarfer 54D, a wneir gan y Pwyllgor Rheolau Trefniadaeth Sifil), neu a allai fod yn ofynnol i Weinidogion Cymru ddatgan a llofnodi achos i gael barn yr Uchel Lys (a fyddai, yn ymarferol, yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ofyn i’r Llys Cynllunio am ei ddyfarniad ynghylch a wnaethant benderfynu’r apêl yn briodol. Mae’r rheolau wedi eu cynnwys yng Nghyfarwyddyd Ymarfer 52E).

en-gb	Section 184 does not apply to challenges to enforcement appeal decisions under section 128(3)(a) or (b) (granting consent or removing conditions of consents).
cy-gb	Nid yw adran 184 yn gymwys i herio penderfyniadau apêl gorfodi o dan adran 128(3)(a) neu (b) (rhoi cydsyniad neu ddileu amodau mewn cydsyniadau).

en-gb	These decisions can only be challenged under section 183 (statutory review).
cy-gb	Dim ond o dan adran 183 (adolygiad statudol) y caniateir herio’r penderfyniadau hyn.

en-gb	Subsection (8) provides that an appeal to the High Court under this section may only be brought with the permission of the High Court.
cy-gb	Mae is-adran (8) yn darparu na chaniateir dwyn apêl i’r Uchel Lys o dan yr adran hon ond gyda chaniatâd yr Uchel Lys.

en-gb	If the Court does not consider that there is a strong case, it can refuse permission (and appeal applications under this section may only be made on points of law, and not merely because a person disagrees with a decision).
cy-gb	Os nad yw’r Llys o’r farn bod achos cryf, gall wrthod caniatâd (a dim ond ar bwyntiau cyfreithiol y caniateir gwneud ceisiadau am apêl o dan yr adran hon, ac nid dim ond am fod person yn anghytuno â phenderfyniad).

en-gb	Practice Direction 54D currently provides that an application for permission must be made within 28 days of the decision being challenged, although the High Court can extend this period if it considers there is good reason to do so.
cy-gb	Ar hyn o bryd, mae Cyfarwyddyd Ymarfer 54D yn darparu bod rhaid gwneud cais am ganiatâd o fewn 28 diwrnod i herio’r penderfyniad, er y gall yr Uchel Lys ymestyn y cyfnod hwn os yw o’r farn bod rheswm da dros wneud hynny.

en-gb	Practice Direction 54D also provides that, where the Court determines that the original decision is erroneous on a point of law, the Court cannot set the decision aside and can only require the Welsh Ministers or appointed person to reconsider the case.
cy-gb	Mae Cyfarwyddyd Ymarfer 54D hefyd yn darparu na all y Llys, pan fo’n penderfynu bod y penderfyniad gwreiddiol yn anghywir ar bwynt cyfreithiol, roi’r penderfyniad o’r neilltu ac na all ond ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru neu berson a benodir ailystyried yr achos.

en-gb	Section 185 — Meaning of “decision document” and “correctable error”  Section 186 — Power to correct correctable errors in decision documents  Section 187 — Effect and validity of correction notice
cy-gb	Adran 185 — Ystyr “dogfen penderfyniad” a “gwall cywiradwy”  Adran 186 — Pŵer i gywiro gwallau cywiradwy mewn dogfennau penderfyniad Adran 187 — Effaith a dilysrwydd hysbysiad cywiro

en-gb	Sections 185 to 187 provide that the Welsh Ministers may correct certain errors contained in particular decision documents.
cy-gb	Mae adrannau 185 i 187 yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru gywiro gwallau penodol a gynhwysir mewn dogfennau penderfyniad penodol.

en-gb	These three sections define key terms, set out the power to correct errors, and explain the effect of a decision whether or not to correct an error.
cy-gb	Mae’r tair adran hyn yn diffinio termau allweddol, yn nodi’r pŵer i gywiro gwallau, ac yn esbonio effaith penderfyniad i gywiro gwall ai peidio.

en-gb	Section 185 provides that the correction power is exercisable in relation to “decision documents” that record:
cy-gb	Mae adran 185 yn darparu bod y pŵer cywiro yn arferadwy mewn perthynas â “dogfennau penderfyniad” sy’n cofnodi:

en-gb	decisions of a type listed in section 182(2);
cy-gb	penderfyniadau o fath a restrir yn adran 182(2);

en-gb	decisions on appeals against enforcement notices under section 127; and
cy-gb	penderfyniadau ar apelau yn erbyn hysbysiadau gorfodi o dan adran 127; ac

en-gb	any other types of decisions specified in regulations made by the Welsh Ministers.
cy-gb	unrhyw fathau eraill o benderfyniadau a bennir mewn rheoliadau a wneir gan Weinidogion Cymru.

en-gb	The section also sets out that the correction power may only be exercised in relation to errors, which include omissions, that are not part of any reasons given for the decision.
cy-gb	Mae’r adran hefyd yn nodi mai dim ond mewn perthynas â gwallau, sy’n cynnwys hepgoriadau, nad ydynt yn rhan o unrhyw resymau a roddir dros y penderfyniad y caniateir arfer y pŵer cywiro.

en-gb	Section 186 sets out the procedure the Welsh Ministers must follow to correct errors in a relevant decision document.
cy-gb	Mae adran 186 yn nodi’r weithdrefn y mae rhaid i Weinidogion Cymru ei dilyn i gywiro gwallau mewn dogfen penderfyniad berthnasol.

en-gb	Subsection (2) sets out that the procedure starts where, before the end of the “review period”, the Welsh Ministers receive a request in writing to correct an error or, on their own initiative, write to the applicant to explain that the decision document contains a mistake that the Welsh Ministers are considering correcting.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn nodi bod y weithdrefn yn dechrau pan fo Gweinidogion Cymru, cyn diwedd y “cyfnod adolygu”, yn cael cais ysgrifenedig i gywiro gwall neu, ar eu liwt eu hunain, yn ysgrifennu at y ceisydd i egluro bod y ddogfen penderfyniad yn cynnwys camgymeriad y ma Gweinidogion Cymru yn ystyried ei gywiro.

en-gb	The “review period” is defined in subsection (4) by reference to the period for bringing proceedings under section 183 or 184 (set out in the relevant Civil Procedure Rules and practice directions).
cy-gb	Diffinnir y “cyfnod adolygu” yn is-adran (4); drwy gyfeirio at y cyfnod ar gyfer dwyn achosion o dan adran 183 neu 184 (a nodir yn y Rheolau Trefniadaeth Sifil a’r cyfarwyddiadau ymarfer).

en-gb	It is 6 weeks in relation to decision documents recording decisions of a type listed in section 182(2) and 4 weeks in relation to decision documents recording decisions on appeals against enforcement notices under section 127 (other than decisions to which section 182 applies).
cy-gb	Mae’n 6 wythnos mewn perthynas â dogfennau penderfyniad sy’n cofnodi penderfyniadau o fath a restrir yn adran 182(2) a 4 wythnos mewn perthynas â dogfennau penderfyniad sy’n cofnodi penderfyniadau am apelau yn erbyn hysbysiadau gorfodi o dan adran 127 (ac eithrio penderfyniadau y mae adran 182 yn gymwys iddynt).

en-gb	The planning authority must also be informed that a request to make a correction has been received, or that the Welsh Ministers are considering making a correction.
cy-gb	Rhaid hysbysu’r awdurdod cynllunio hefyd fod cais i wneud cywiriad wedi dod i law, neu fod Gweinidogion Cymru yn ystyried gwneud cywiriad.

en-gb	Subsections (5) and (6) provide that the Welsh Ministers must, as soon as practicable after correcting an error or deciding not to correct an error, issue a correction notice which will either specify the correction that has been made or give notice that they are not correcting the error.
cy-gb	Mae is-adrannau (5) a (6) yn darparu bod rhaid i Weinidogion Cymru, cyn gynted ag y bo’n ymarferol ar ôl cywiro gwall neu benderfynu peidio â chywiro gwall, ddyroddi hysbysiad cywiro a fydd naill ai’n pennu’r cywiriad a wnaed neu’n rhoi hysbysiad nad ydynt yn cywiro’r gwall.

en-gb	Subsection (7) specifies on whom the correction notice must be served.
cy-gb	Mae is-adran (7) yn pennu i bwy y mae’n rhaid cyflwyno’r hysbysiad cywiro.

en-gb	Subsection (8) provides that the functions under this section may be exercised by an appointed person if an appointed person made the original decision.
cy-gb	Mae is-adran (8) yn darparu y caniateir i’r swyddogaethau o dan yr adran hon gael eu harfer gan berson a benodir os gwnaed y penderfyniad gwreiddiol gan berson a benodir.

en-gb	Section 187 sets out the status of corrected and uncorrected decisions.
cy-gb	Mae adran 187 yn nodi statws penderfyniadau cywiredig ac anghywiredig.

en-gb	A corrected decision will be treated as having been made on the date the relevant correction is made and the statutory period for challenging the corrected decision will start to run from that date.
cy-gb	Bydd penderfyniad cywiredig yn cael ei drin fel pe bai wedi ei wneud ar y dyddiad y gwneir y cywiriad perthnasol a bydd y cyfnod statudol ar gyfer herio’r penderfyniad cywiredig yn dechrau o’r dyddiad hwnnw.

en-gb	Any person wishing to challenge the decision is therefore not prejudiced by the time taken to correct the decision.
cy-gb	Felly, nid yw’r amser a gymerir i gywiro’r penderfyniad yn effeithio ar unrhyw berson sy’n dymuno herio’r penderfyniad.

en-gb	If the Welsh Ministers do not correct a decision, the original decision will stand and the statutory period for challenge will be unaffected.
cy-gb	Os nad yw Gweinidogion Cymru yn cywiro penderfyniad, bydd y penderfyniad gwreiddiol yn sefyll ac ni fydd hyn yn effeithio ar y cyfnod statudol ar gyfer herio.

en-gb	Part 6 — Other heritage assets and records
cy-gb	Rhan 6 — Asedau treftadaeth eraill a chofnodion

en-gb	This Part makes provision about historic parks and gardens (section 192), historic place names (section 193) and historic environment records in Wales (sections 194 to 196).
cy-gb	Mae’r Rhan hon yn gwneud darpariaeth ynghylch parciau a gerddi hanesyddol (adran 192), enwau lleoedd hanesyddol (adran 193) a chofnodion amgylchedd hanesyddol yng Nghymru (adrannau 194 i 196).

en-gb	Section 192 — Duty to maintain and publish register of historic parks and gardens
cy-gb	Adran 192 — Dyletswydd i gynnal a chyhoeddi cofrestr o barciau a gerddi hanesyddol

en-gb	Section 192 places a duty on the Welsh Ministers to maintain a register of parks and gardens in Wales that they consider to be of special historic interest.
cy-gb	Mae adran 192 yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gynnal cofrestr o barciau a gerddi yng Nghymru y maent yn ystyried eu bod o ddiddordeb hanesyddol arbennig.

en-gb	Subsection (1) also requires the Welsh Ministers to publish the up-to-date register.
cy-gb	Mae is-adran (1) hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyhoeddi’r gofrestr gyfredol.

en-gb	The register of historic parks and gardens is published on Cof Cymru.
cy-gb	Caiff y gofrestr o barciau a gerddi hanesyddol ei chyhoeddi ar Cof Cymru.

en-gb	There are, at the time of writing these notes, around 400 registered historic parks and gardens in Wales.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae tua 400 o barciau a gerddi hanesyddol cofrestredig yng Nghymru.

en-gb	All registered historic parks and gardens are of special historic interest and are graded using a system similar to that used for listed buildings (I, II* and II).
cy-gb	Mae pob un o’r parciau a gerddi hanesyddol cofrestredig yn safle o ddiddordeb hanesyddol arbennig. Cânt eu graddio gan ddefnyddio system sy’n debyg i’r hyn a ddefnyddir ar gyfer adeiladau rhestredig (I, II* a II).

en-gb	Subsection (6) explains that references in this section to parks and gardens include places of recreation and other designed grounds, including designed ornamental landscapes.
cy-gb	Mae is-adran (6) yn egluro bod unrhyw gyfeiriadau yn yr adran hon at barciau a gerddi yn cynnwys mannau hamdden a thiroedd eraill sydd wedi eu dylunio, gan gynnwys tirweddau addurnol sydd wedi eu dylunio.

en-gb	Historic parks and gardens can include a wide range of places — rural parks around country houses, deer parks, town gardens, hospital grounds, cemeteries and public parks, for example.
cy-gb	Gall parciau a gerddi hanesyddol gynnwys amrywiaeth eang o fannau — parciau o amgylch plastai gwledig, parciau ceirw, gerddi trefi, tir ysbytai, mynwentydd a pharciau cyhoeddus, er enghraifft.

en-gb	They date from the medieval period to the very recent past.
cy-gb	Maent yn dyddio o’r cyfnod canoloesol hyd at y gorffennol diweddar iawn.

en-gb	Whilst inclusion in the register does not introduce any specific consent regimes, registered historic parks and gardens, and their settings, may be protected through the planning system.
cy-gb	Er na fydd unrhyw weithdrefnau cydsyniad penodol yn deillio o fod yn rhan o’r gofrestr, caniateir gwarchod parciau a gerddi hanesyddol, a’u lleoliadau, drwy’r system gynllunio.

en-gb	In identifying parks and gardens of special historic interest, the Welsh Ministers are required by subsection (2) to decide whether to include land adjoining or adjacent to the grounds being registered, or any building or water on or adjoining or adjacent to those grounds.
cy-gb	Wrth nodi parciau a gerddi o ddiddordeb hanesyddol arbennig, mae is-adran (2) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benderfynu pa un a ddylid cynnwys tir sy’n cydffinio â’r tir sy’n cael ei gofrestru neu sy’n gyfagos iddo, neu unrhyw adeilad neu ddŵr sydd ar y tir hwnnw, sy’n cydffinio ag nef neu sy’n gyfagos iddo ai peidio.

en-gb	This will allow the exercise of professional judgement in determining the most logical boundary line.
cy-gb	Bydd hyn yn caniatáu ar gyfer arfer barn broffesiynol wrth benderfynu’r llinell derfyn fwyaf rhesymegol.

en-gb	For example, a grand splayed entrance to a driveway, which is outside the walls of an estate but clearly part of the design, could be included in a register entry.
cy-gb	Er enghraifft, gellid cynnwys mynedfa eang grand i dramwyfa, sydd y tu allan i waliau ystad ond sy’n amlwg yn rhan o’r dyluniad, mewn cofnod yn y gofrestr.

en-gb	Alternatively, a modern greenhouse or stable block could be excluded from an entry.
cy-gb	Fel arall, gellid hepgor tŷ gwydr neu stablau modern o gofnod.

en-gb	The Welsh Ministers have published guidance, which is kept under review, to support the management of registered parks and gardens.
cy-gb	Mae Gweinidogion Cymru wedi cyhoeddi canllawiau i gefnogi’r gwaith o reoli parciau a gerddi cofrestredig, a chaiff y canllawiau eu hadolygu’n gyson.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Managing Change to Registered Historic Parks and Gardens in Wales (2017), sets out the general principles to follow when considering changes that may have an impact on registered historic parks and gardens.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r canllawiau Rheoli Newid i Barciau a Gerddi Hanesyddol Cofrestredig yng Nghymru (2017), yn nodi’r egwyddorion cyffredinol i’w dilyn wrth ystyried unrhyw newidiadau a all gael effaith ar barciau a gerddi hanesyddol cofrestredig.

en-gb	It is principally aimed at owners and their agents to help them to understand the implications of owning a registered park or garden and managing changes that affect it.
cy-gb	Maent at ddefnydd perchnogion a’u hasiantiaid yn bennaf, a’u nod yw eu helpu i ddeall y goblygiadau sydd ynghlwm wrth berchen ar barc cofrestredig neu ardd gofrestredig a sut i reoli newidiadau sy’n effeithio arno neu arni.

en-gb	Section 193 — Duty to maintain and publish list of historic place names
cy-gb	Adran 193 — Dyletswydd i gynnal a chyhoeddi rhestr o enwau lleoedd hanesyddol

en-gb	Section 193 places a duty on the Welsh Ministers to maintain a list of historic place names in Wales.
cy-gb	Mae adran 193 yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gynnal rhestr o enwau lleoedd hanesyddol yng Nghymru.

en-gb	Historic place names provide valuable evidence for the linguistic, social and historical changes that have shaped Wales.
cy-gb	Mae enwau lleoedd hanesyddol yn darparu tystiolaeth werthfawr am y newidiadau ieithyddol, cymdeithasol a hanesyddol sydd wedi llunio Cymru.

en-gb	They are important elements of the urban and rural landscape and contribute to local and regional identity.
cy-gb	Maent yn elfennau pwysig o’r tirwedd trefol a gwledig ac yn cyfrannu at hunaniaeth leol a rhanbarthol.

en-gb	The List of Historic Place Names of Wales is managed on behalf of the Welsh Ministers by the Royal Commission.
cy-gb	Caiff y Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru ei rheoli ar ran Gweinidogion Cymru gan Gomisiwn Brenhinol.

en-gb	It is freely available on the Royal Commission’s website and through the Welsh historic environment records.
cy-gb	Mae ar gael drwy wefan y Comisiwn Brenhinol a thrwy gofnodion amgylchedd hanesyddol Cymru.

en-gb	In April 2023, the List contained nearly 700,000 historic names from geo-referenced sources earlier than 1914, including variant names and spellings for the same structure or place at different times.
cy-gb	Ym mis Ebrill 2023, roedd y Rhestr yn cynnwys bron i 700,000 o enwau hanesyddol o ffynonellau a gynhyrchwyd cyn 1914, gan gynnwys gwahanol enwau a sillafiadau ar gyfer yr un strwythur neu’r un lle ar wahanol adegau.

en-gb	It will continue to grow as further place names are collected from a variety of historical sources.
cy-gb	Bydd yn parhau i dyfu wrth i ragor o enwau lleoedd gael eu casglu o amrywiaeth o ffynonellau hanesyddol.

en-gb	The statutory guidance for historic environment records — Historic Environment Records in Wales: Compilation and Use (2017) — published in accordance with section 196 and kept under review, includes an annex providing guidance for local authorities on the use of the List of Historic Place Names, which can be accessed through the historic environment records.
cy-gb	Mae’r canllawiau statudol ar gyfer cofnodion amgylchedd hanesyddol Cofnodion Amgylchedd Hanesyddol yng Nghymru: Llunio a Defnyddio (2017), a gyhoeddwyd yn unol ag adran 196 a adolygir yn gyson, yn cynnwys atodiad sy’n darparu canllawiau i awdurdodau lleol ar ddefnyddio’r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol sydd ar gael drwy’r cofnodion amgylchedd hanesyddol.

en-gb	Section 194 — Duty to maintain historic environment records
cy-gb	Adran 194 — Dyletswydd i gynnal cofnodion amgylchedd hanesyddol

en-gb	Section 194 requires the Welsh Ministers to maintain a historic environment record for each local authority area in Wales.
cy-gb	Mae adran 194 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal cofnod amgylchedd hanesyddol ar gyfer pob ardal awdurdod lleol yng Nghymru.

en-gb	The Welsh archaeological trusts curate the historic environment records on behalf of the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae ymddiriedolaethau archaeolegol Cymru yn curadu’r cofnodion amgylchedd hanesyddol ar ran Gweinidogion Cymru.

en-gb	The historic environment records have been created as a result of decades of research and investigation and provide detailed information about the historic environment of a given area.
cy-gb	Crëwyd y cofnodion amgylchedd hanesyddol yn sgil degawdau o waith ymchwil, ac maent yn cynnwys gwybodaeth fanwl am amgylchedd hanesyddol ardaloedd penodol.

en-gb	Historic environment records are critical sources of information for those making decisions about the sustainable management of the historic environment.
cy-gb	Mae cofnodion amgylchedd hanesyddol yn ffynonellau gwybodaeth hanfodol i’r bobl hynny sy’n gwneud penderfyniadau ynghylch rheoli’r amgylchedd hanesyddol mewn modd cynaliadwy.

en-gb	That information is important for management processes, conservation, fieldwork and research, as well as public engagement and outreach relating to the historic environment.
cy-gb	Mae’r wybodaeth honno’n bwysig ar gyfer prosesau rheoli, cadwraeth, gwaith maes ac ymchwil, yn ogystal ag ymgysylltu â’r cyhoedd a gwaith allgymorth sy’n ymwneud â’r amgylchedd hanesyddol.

en-gb	It forms the basis for archaeological and other heritage management advice provided to local planning authorities.
cy-gb	Mae’n sail i’r cyngor archaeolegol a’r cyngor arall ar reoli treftadaeth a roddir i awdurdodau cynllunio lleol.

en-gb	Without such information, the essential advice that informs, for example, the assessment of the impact of development proposals on the historic environment, could be brought into question.
cy-gb	Heb wybodaeth o’r fath, gellid taflu amheuon ar yr wybodaeth hanfodol a ddefnyddir, er enghraifft, wrth asesu effaith cynigion datblygu ar yr amgylchedd hanesyddol.

en-gb	Subsection (2) sets out the wide range of information that must be provided in a historic environment record, with paragraphs (a) to (g) detailing various formally designated or recognised historic assets or sites that must be included.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn nodi’r amrywiaeth eang o wybodaeth y mae rhaid i gofnod amgylchedd hanesyddol ei darparu, gyda pharagraffau (a) i (g) yn manylu ar yr asedau neu safleoedd hanesyddol amrywiol sydd wedi eu dynodi neu eu cydnabod yn ffurfiol ac y mae rhaid eu cynnwys.

en-gb	Paragraph (h) requires the inclusion of details of every other area or site considered to be of local historic, archaeological or architectural interest by the local authority or the Welsh Ministers.
cy-gb	Mae paragraff (h) yn ei gwneud yn ofynnol i gynnwys manylion pob ardal arall neu safle arall y mae’r awdurdod lleol neu Weinidogion Cymru yn ystyried ei bod neu ei fod o ddiddordeb hanesyddol, archaeolegol neu bensaernïol lleol.

en-gb	Records under paragraph (h) might relate to unscheduled archaeological sites, unlisted historic buildings or structures, historic parks and gardens, battlefields or landscapes that do not appear on the relevant registers or inventories, or locations with important palaeo-environmental evidence.
cy-gb	Gallai cofnodion o dan baragraff (h) ymwneud â safleoedd archaeolegol anghofrestredig, adeiladau neu strwythurau hanesyddol anrhestredig, parciau a gerddi hanesyddol, meysydd brwydrau neu dirweddau nad ydynt i’w gweld ar y cofrestrau na’r rhestrau perthnasol, neu leoliadau sydd â thystiolaeth baleo-amgylcheddol bwysig.

en-gb	Such records might also include locations that do not have any visible physical evidence, but might be associated with a historical, cartographic or documentary reference, or the discovery of an archaeological artefact.
cy-gb	Gallai’r cofnodion hynny hefyd gynnwys lleoliadau nad ydynt yn cynnwys unrhyw dystiolaeth ffisegol weledol, ond a allai fod yn gysylltiedig â chyfeiriad hanesyddol, cartograffig neu ddogfennol, neu â darganfod arteffact archaeolegol.

en-gb	Paragraph (i) requires the incorporation in a historic environment record of information about the way in which the historic, archaeological or architectural development of an area has contributed to its present character.
cy-gb	Mae paragraff (i) yn ei gwneud yn ofynnol i gynnwys mewn cofnod amgylcheddol hanesyddol wybodaeth am y ffordd y mae datblygiad hanesyddol, archaeolegol neu bensaernïol ardal wedi cyfrannu at ei chymeriad presennol.

en-gb	This information may be obtained from ongoing urban and rural characterisation programmes and processes such as conservation area appraisals.
cy-gb	Gellir cael yr wybodaeth hon o raglenni cymeriadu trefol a gwledig sy’n mynd rhagddynt yn ogystal â phrosesau megis arfarniadau o ardaloedd cadwraeth.

en-gb	These area-based studies explain how the historic environment contributes to the distinctive local/regional character of an area and how this character can be conserved for the future.
cy-gb	Mae’r astudiaethau seiliedig ar ardal hyn yn egluro’r ffordd y mae’r amgylchedd hanesyddol yn cyfrannu at gymeriad lleol/rhanbarthol nodweddiadol ardal a’r ffordd y gellir diogelu’r cymeriad hwn at y dyfodol.

en-gb	Subsection (8) establishes that if a local authority’s area includes a section of coastline, the authority’s area will include any part of the sea that lies seaward from that part of the shore and forms part of Wales.
cy-gb	Mae is-adran (8) yn cadarnhau y bydd ardal awdurdod lleol, os yw ardal yr awdurdod yn cynnwys rhan o arfordir, yn cynnwys unrhyw ran o’r môr sy’n gorwedd tua’r môr o’r rhan honno o’r lan ac sy’n ffurfio rhan o Gymru.

en-gb	Under the definition in the Legislation (Wales) Act 2019 (anaw 4), Wales includes the sea adjacent to Wales within the seaward limit of the territorial sea, that is 12 nautical miles (under the Territorial Sea Act 1987 (c. 49)).
cy-gb	O dan y diffiniad yn Neddf Deddfwriaeth (Cymru) 2019 (dccc 4), mae Cymru yn cynnwys y môr sy’n gyfagos i Gymru o fewn terfyn atfor y môr tiriogaethol, hynny yw 12 o filltiroedd morol (o dan Ddeddf Môr Tiriogaethol 1987 (p. 49)).

en-gb	If a relevant record from the marine historic environment within the 12 nautical mile limit is captured by one of the categories in subsection (2), it should be included in the historic environment record.
cy-gb	Os yw cofnod perthnasol o’r amgylchedd hanesyddol morol o fewn 12 o filltiroedd morol yn cael ei ddal gan un o’r categorïau yn is-adran (2), dylid ei gynnwys yn y cofnod amgylchedd hanesyddol.

en-gb	For instance, there are many historic shipwrecks in Welsh waters that could be included.
cy-gb	Er enghraifft, mae nifer o longddrylliadau hanesyddol yn nyfroedd Cymru y gellid eu cynnwys.

en-gb	Section 195 — Access to historic environment records
cy-gb	Adran 195 — Mynediad at gofnodion amgylchedd hanesyddol

en-gb	Section 195 requires a historic environment record to be a publicly available resource.
cy-gb	Mae adran 195 yn ei gwneud yn ofynnol i gofnod amgylchedd hanesyddol fod yn adnodd sydd ar gael i’r cyhoedd.

en-gb	Every historic environment record is freely available online through Archwilio and is supported by associated reference material, which may be digital or paper, and is publicly available at the offices of the Welsh archaeological trusts.
cy-gb	Mae pob cofnod amgylchedd hanesyddol ar gael yn rhad ac am ddim ar-lein drwy Archwilio ac yn cael ei ategu gan ddeunydd cyfeirio cysylltiedig, a all fod ar ffurf ddigidol neu bapur, ac mae ar gael i’r cyhoedd yn swyddfeydd ymddiriedolaethau archaeolegol Cymru.

en-gb	This material can include aerial photographs, copies of early maps and antiquarian reports, characterisation studies, unpublished reports (“grey literature”), and other published and documentary sources.
cy-gb	Gall y deunydd hwn gynnwys ffotograffau o’r awyr, copïau o fapiau cynnar ac adroddiadau hynafiaethol, astudiaethau cymeriadu ac adroddiadau nas cyhoeddwyd (“llenyddiaeth lwyd”) yn ogystal â ffynonellau cyhoeddedig a dogfennol eraill.

en-gb	Historic environment records are dynamic and constantly evolving resources which require continuous maintenance and enhancement as new information about the historic environment comes to light.
cy-gb	Adnodd dynamig sy’n datblygu o hyd yw cofnodion amgylchedd hanesyddol, ac mae angen eu cynnal a’u gwella’n barhaus wrth i wybodaeth newydd am yr amgylchedd hanesyddol ddod i’r amlwg.

en-gb	Professional advice and assistance must also be offered to help users locate and interpret information provided in or accessed by means of a historic environment record.
cy-gb	Rhaid cynnig cyngor a chymorth proffesiynol hefyd er mwyn helpu defnyddwyr i ddod o hyd i wybodaeth a geir mewn cofnod amgylchedd hanesyddol, neu y ceir mynediad ati drwy gofnod amgylchedd hanesyddol, ac i ddehongli’r wybodaeth honno.

en-gb	Subsection (2) requires the Welsh Ministers on request to provide a person with a copy of part of a historic environment record if the request is deemed reasonable.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru roi copi o ran o gofnod amgylchedd hanesyddol i berson sy’n gofyn amdano, os bernir bod y cais yn rhesymol.

en-gb	Subsection (3) requires the Welsh Ministers to compile a document with the requested information retrieved from the historic environment record.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru lunio dogfen sy’n cynnwys yr wybodaeth y gofynnwyd amdani ac a adalwyd o’r cofnod amgylchedd hanesyddol.

en-gb	The compilation of this document may require interpretation of the data within the record, some form of analysis or additional research.
cy-gb	Mae’n bosibl y bydd angen dehongli’r data yn y cofnod, neu wneud rhyw fath o waith dadansoddi neu ymchwil ychwanegol er mwyn llunio’r ddogfen hon.

en-gb	Subsection (5) gives the Welsh Ministers the power to impose charges to recover the costs of providing certain services associated with historic environment records, for example, the production of reports based on analysis of historic environment record content.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn rhoi i Weinidogion Cymru y pŵer i godi ffioedd er mwyn adennill costau darparu gwasanaethau penodol sy’n gysylltiedig â chofnodion amgylchedd hanesyddol, er enghraifft, llunio adroddiadau ar sail dadansoddiad o gynnwys cofnod amgylchedd hanesyddol.

en-gb	No profit will be made from such charges, which will be limited to the costs of providing the service.
cy-gb	Ni fydd elw o’r ffioedd hyn, ac fe’u cyfyngir i dalu costau darparu’r gwasanaeth yn unig.

en-gb	Section 196 — Guidance to certain public bodies about historic environment records
cy-gb	Adran 196 — Canllawiau i gyrff cyhoeddus penodol ynghylch cofnodion amgylchedd hanesyddol

en-gb	Section 196 requires the Welsh Ministers to issue guidance to local authorities, National Park authorities and Natural Resources Wales on how they may contribute to the compilation and maintenance of the historic environment records and on the use of the historic environment records in the exercise of their functions.
cy-gb	Mae adran 196 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ddyroddi canllawiau i awdurdodau lleol, awdurdodau Parciau Cenedlaethol a Cyfoeth Naturiol Cymru ar y ffordd y gallant gyfrannu at y gwaith o lunio a chynnal cofnodion amgylchedd hanesyddol, ac ar ddefnyddio cofnodion amgylchedd hanesyddol wrth arfer eu swyddogaethau.

en-gb	The guidance at the time of writing these notes, Historic Environment Records in Wales: Compilation and Use (2017), is available on the website of Cadw.
cy-gb	Ar adeg ysgrifennu’r nodiadau hyn, mae’r canllawiau, Cofnodion Amgylchedd Hanesyddol yng Nghymru: Llunio a Defnyddio (2017), ar gael ar wefan Cadw.

en-gb	Local authorities, National Park authorities and Natural Resources Wales must have regard to this guidance.
cy-gb	Rhaid i awdurdodau lleol, awdurdodau Parciau Cenedlaethol a Cyfoeth Naturiol Cymru roi sylw i’r canllawiau hyn.

en-gb	These public bodies have important roles in the management and conservation of the historic environment and in the way it is promoted, accessed and appreciated by the public.
cy-gb	Mae gan y cyrff cyhoeddus hyn rôl bwysig i’w chwarae yn y gwaith o reoli a diogelu’r amgylchedd hanesyddol, ac yn y ffordd y caiff ei hyrwyddo, ei ddefnyddio a’i werthfawrogi gan y cyhoedd.

en-gb	Their success depend on access to good-quality, authoritative information about the historic environment, such as that provided by the historic environment records.
cy-gb	Mae eu llwyddiant yn dibynnu ar y gallu i ddefnyddio gwybodaeth awdurdodol, o ansawdd uchel am yr amgylchedd hanesyddol, megis yr wybodaeth a ddarperir gan y cofnodion amgylchedd hanesyddol.

en-gb	Part 7 — General Section 197 — Power to require information by notice  Section 198 — Offences in connection with section 197
cy-gb	Rhan 7 — Cyffredinol  Adran 197 — Pŵer i wneud gwybodaeth yn ofynnol drwy hysbysiad Adran 198 — Troseddau mewn cysylltiad ag adran 197

en-gb	Section 197 enables a “relevant authority” (defined in subsection (4) as the Welsh Ministers or a local authority) to serve an information notice on the occupier of any land or anyone who receives rent in respect of any land.
cy-gb	Mae adran 197 yn galluogi “awdurdod perthnasol” (a ddiffinnir yn is-adran (4) fel Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol) i gyflwyno hysbysiad gwybodaeth i feddiannydd unrhyw dir neu i unrhyw un sy’n cael rhent mewn cysylltiad ag unrhyw dir.

en-gb	The information notice requires the recipient to provide information about the nature of the person’s interest in the land and the name and address of any other person known to have an interest in the land.
cy-gb	Mae’r hysbysiad gwybodaeth yn ei gwneud yn ofynnol i’r derbynnydd ddarparu gwybodaeth am natur buddiant y person yn y tir ac enw a chyfeiriad unrhyw berson arall y gwyddys bod ganddo fuddiant yn y tir.

en-gb	Subsection (2) provides that an information notice may only be served where the information is required to enable the relevant authority to undertake particular functions under the Act.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu mai dim ond os yw’r wybodaeth yn ofynnol er mwyn galluogi’r awdurdod perthnasol i arfer swyddogaethau penodol o dan y Ddeddf y caniateir cyflwyno hysbysiad gwybodaeth.

en-gb	For instance, when investigating alleged unauthorised works to a scheduled monument or listed building, the Welsh Ministers or a local authority may use an information notice as an initial step to identify occupiers and owners before making contact.
cy-gb	Er enghraifft, wrth ymchwilio i waith anawdurdodedig honedig i heneb gofrestredig neu adeilad rhestredig, caiff Gweinidogion Cymru neu awdurdod lleol ddefnyddio hysbysiad gwybodaeth fel cam cyntaf er mwyn canfod pwy yw’r meddianwyr a’r perchnogion cyn cysylltu â hwy.

en-gb	For the purposes of this section, local authority has the meaning given in section 157.
cy-gb	At ddibenion yr adran hon, mae i awdurdod lleol yr ystyr a roddir yn adran 157.

en-gb	Section 198 provides that a person commits an offence if the person, without a reasonable excuse, fails to provide information, or knowingly provides false or misleading information, in response to an information notice served under section 197.
cy-gb	Mae adran 198 yn darparu bod person yn cyflawni trosedd os yw’r person, heb esgus rhesymol, yn methu â darparu gwybodaeth, neu’n darparu gwybodaeth y mae’n gwybod ei bod yn anwir neu’n gamarweiniol, mewn ymateb i hysbysiad gwybodaeth a gyflwynir o dan adran 197.

en-gb	A person guilty of the offence of failing, without a reasonable excuse, to provide the required information is liable on summary conviction to a fine not exceeding level 3 on the standard scale.
cy-gb	Mae person sy’n euog o’r drosedd o fethu, heb esgus rhesymol, â darparu’r wybodaeth ofynnol yn agored ar euogfarn ddiannod i ddirwy nad yw’n uwch na lefel 3 ar y raddfa safonol.

en-gb	A person guilty of the offence of knowingly providing information which is false or misleading in a material respect is liable on summary conviction or on conviction on indictment to an unlimited fine.
cy-gb	Mae person sy’n euog o’r drosedd o ddarparu gwybodaeth y mae’n gwybod ei bod yn anwir neu’n gamarweiniol mewn modd perthnasol yn agored ar euogfarn ddiannod neu ar euogfarn ar dditiad i ddirwy ddiderfyn.

en-gb	Section 199 — Information about interests in Crown land
cy-gb	Adran 199 — Gwybodaeth am fuddiannau yn nhir y Goron

en-gb	Section 199 allows the Welsh Ministers to make requests in certain cases to the appropriate Crown authority for information about the nature of its interest in Crown land and the name and address of any other person who may have an interest in the land.
cy-gb	Mae adran 199 yn caniatáu i Weinidogion Cymru wneud ceisiadau mewn achosion penodol i awdurdod priodol y Goron am wybodaeth am natur ei fuddiant yn nhir y Goron ac enw a chyfeiriad unrhyw berson arall y gall fod ganddo fuddiant yn y tir.

en-gb	The request for information may not relate to a private interest in Crown land, in which case section 197 will apply.
cy-gb	Ni chaiff y cais am wybodaeth ymwneud â buddiant preifat yn nhir y Goron, ac os felly bydd adran 197 yn gymwys.

en-gb	The Welsh Ministers may only request information about interests in Crown lands for certain purposes which relate to enabling the Welsh Ministers, or a local authority (as defined in section 157) to exercise the particular functions under the Act set out in section 197(2).
cy-gb	Dim ond am fuddiannau yn nhiroedd y Goron y caiff Gweinidogion Cymru ofyn am wybodaeth at ddibenion penodol mewn cysylltiad â galluogi Gweinidogion Cymru, neu awdurdod lleol (fel y’i diffinnir yn adran 157) i arfer y swyddogaethau penodol o dan y Ddeddf a nodir yn adran 197(2).

en-gb	“Appropriate Crown authority” and “private interest” are defined in section 207.
cy-gb	Diffinnir “awdurdod priodol y Goron” a “buddiant preifat” yn adran 207.

en-gb	Subsection (3) requires the appropriate Crown authority to comply with such a request unless it does not know the information or it would disclose information about national security or measures for the security of land or other property.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdod priodol y Goron gydymffurfio â chais o’r fath oni bai nad yw’n gwybod yr wybodaeth neu y byddai’n datgelu gwybodaeth am ddiogelwch cenedlaethol neu fesurau ar gyfer diogelwch tir neu eiddo arall.

en-gb	Section 201 — Civil sanctions
cy-gb	Adran 201 — Sancsiynau sifil

en-gb	Section 201 provides for the application of civil sanctions to offences committed under this legislation.
cy-gb	Mae adran 201 yn darparu ar gyfer cymhwyso sancsiynau sifil i droseddau a gyflawnir o dan y ddeddfwriaeth hon.

en-gb	Subsection (1) gives the Welsh Ministers regulation-making powers to make any provision for a civil sanction in relation to an offence under this Act that they could make under Part 3 of the 2008 Regulatory Enforcement Act if they or any other authority with an enforcement function were a regulator in relation to a relevant offence.
cy-gb	Mae is-adran (1) yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i wneud rheoliadau er mwyn gwneud unrhyw ddarpariaeth ar gyfer sancsiwn sifil mewn perthynas â throsedd o dan y Ddeddf hon y gallent ei gwneud o dan Ran 3 o Ddeddf Gorfodi Rheoleiddiol 2008 pe byddent hwy, neu pe byddai unrhyw awdurdod arall gyda swyddogaeth orfodi, yn rheoleiddiwr mewn perthynas â throsedd berthnasol.

en-gb	Civil sanctions may include fixed monetary penalties and various discretionary requirements to be determined by the relevant enforcement authority.
cy-gb	Gall sancsiynau sifil gynnwys cosbau ariannol penodedig a gofynion amrywiol yn ôl disgresiwn i’w pennu gan yr awdurdod gorfodi perthnasol.

en-gb	The discretionary requirements may include financial penalties to be set by a regulator; steps to be taken to ensure an offence will not reoccur; or steps to be taken to restore the position before the commission of the offence.
cy-gb	Caiff y gofynion yn ôl disgresiwn gynnwys dirwyon ariannol i’w gosod gan reoleiddiwr; camau i’w cymryd i sicrhau na fydd y drosedd yn digwydd eto; neu gamau i’w cymryd i adfer y safle cyn comisiynu’r drosedd.

en-gb	Subsections (2) to (4) apply relevant provisions of the 2008 Regulatory Enforcement Act to any provision that the Welsh Ministers make by regulations under subsection (1).
cy-gb	Mae is-adrannau (2) i (4) yn cymhwyso darpariaethau perthnasol o Ddeddf Gorfodi Rheoleiddiol 2008 i unrhyw ddarpariaeth a wneir gan Weinidogion Cymru drwy reoliadau o dan is-adran (1).

en-gb	Section 202 — Making claims for compensation  Section 203 — Determination of compensation claims by Upper Tribunal  Section 204 — Compensation for depreciation of value of land
cy-gb	Adran 202 — Gwneud hawliadau am ddigollediad  Adran 203 — Penderfynu hawliadau digollediad gan yr Uwch Dribiwnlys  Adran 204 — Digollediad am ddibrisiant yng ngwerth tir

en-gb	Sections 202 to 204 make various provisions relating to compensation.
cy-gb	Mae adrannau 202 i 204 yn gwneud darpariaethau amrywiol ynghylch digolledu.

en-gb	Section 202 enables the Welsh Ministers to make regulations about how claims for compensation under the Act must be made.
cy-gb	Mae adran 202 yn galluogi Gweinidogion Cymru i wneud rheoliadau am y ffordd y mae rhaid gwneud hawliadau am ddigollediad o dan y Ddeddf.

en-gb	The regulations may also amend any provision of the Act which specifies the period within which a claim for compensation must be made.
cy-gb	Caiff y rheoliadau hefyd ddiwygio unrhyw ddarpariaeth yn y Ddeddf sy’n pennu’r cyfnod y mae rhaid gwneud hawliad am ddigollediad ynddo.

en-gb	Subsection (2) provides that, if they consider there to be good reasons for doing so, the Welsh Ministers may extend the period for claiming compensation under the Act in a particular case.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu y caiff Gweinidogion Cymru, os ydynt yn ystyried bod rhesymau da dros wneud hynny, estyn y cyfnod ar gyfer gwneud hawliad am ddigollediad o dan y Ddeddf mewn achos penodol.

en-gb	Section 203 provides that any dispute about compensation payable under the Act must be referred to and be determined by the Upper Tribunal.
cy-gb	Mae adran 203 yn darparu bod rhaid i unrhyw anghydfod ynghylch digollediad sy’n daladwy o dan y Ddeddf gael ei atgyfeirio at yr Uwch Dribiwnlys a’i benderfynu ganddo.

en-gb	Subsection (2) further provides that section 4 of the 1961 Act applies to any Upper Tribunal proceedings about disputed compensation under the Act.
cy-gb	Mae is-adran (2) yn darparu ymhellach fod adran 4 o Ddeddf 1961 yn gymwys i unrhyw achos yn yr Uwch Dribiwnlys sy’n ymwneud â digollediad y mae anghydfod yn ei gylch o dan y Ddeddf.

en-gb	Section 4 enables the Upper Tribunal to require one party in any proceedings before it about disputed compensation to pay the costs incurred by another party to those proceedings.
cy-gb	Mae adran 4 yn galluogi’r Uwch Dribiwnlys i’w gwneud yn ofynnol i un parti mewn unrhyw achos ger ei fron sy’n ymwneud â digollediad y mae anghydfod yn ei gylch i dalu’r costau y mae parti arall yn yr achos yn mynd iddynt.

en-gb	Section 204 provides that section 5 of the 1961 Act, which sets out basic rules for assessing compensation on the compulsory acquisition of land, applies when calculating compensation for depreciation of the value of land.
cy-gb	Mae adran 204 yn darparu bod adran 5 o Ddeddf 1961, sy’n nodi rheolau sylfaenol ar gyfer asesu digollediad ar gaffael tir yn orfodol, yn gymwys wrth gyfrifo digollediad am ddibrisiant yng ngwerth y tir.

en-gb	This could be applicable, for example, when the value of the land has reduced as a result of the refusal of scheduled monument consent (section 21) or the revocation of listed building consent (section 108).
cy-gb	Gallai hyn fod yn gymwys, er enghraifft, pan fydd gwerth y tir wedi lleihau o ganlyniad i wrthod cydsyniad heneb gofrestredig (adran 21) neu ddirymu cydsyniad adeilad rhestredig (adran 108).

en-gb	It also sets out rules about who may claim and receive compensation, and about the basis on which compensation is payable, if the interest in land is subject to a mortgage.
cy-gb	Mae hefyd yn nodi’r rheolau ynghylch pwy gaiff hawlio a derbyn digollediad, ac ynghylch y sail y mae’r digollediad yn daladwy arni os bydd buddiant mewn tir yn ddarostyngedig i forgais.

en-gb	Section 205 — Service of notices and other documents: general  Section 206 — Additional provision about service on persons interested in or occupying land
cy-gb	Adran 205 — Cyflwyno hysbysiadau a dogfennau eraill: cyffredinol  Adran 206 — Darpariaeth ychwanegol ynghylch cyflwyno i bersonau sydd â buddiant mewn tir neu sy’n meddiannu tir

en-gb	Sections 205 and 206 make provision for the service of notices or other documents on persons, including bodies corporate, under the Act.
cy-gb	Mae adrannau 205 a 206 yn gwneud darpariaeth ar gyfer cyflwyno hysbysiadau neu ddogfennau eraill i bersonau, gan gynnwys cyrff corfforedig, o dan y Ddeddf.

en-gb	For these purposes, “served” includes references in the Act to “serve”, “give” (and any similar terms).
cy-gb	At y dibenion hyn, mae “cyflwyno” yn cynnwys cyfeiriadau yn y Ddeddf at “cyflwyno”, “rhoi” (ac unrhyw dermau tebyg).

en-gb	Section 205(2)(a) to (d) sets out the different methods of service that may be used under the Act, including electronic communications.
cy-gb	Mae adran 205(2)(a) i (d) yn nodi’r gwahanol ffyrdd o gyflwyno y caniateir eu defnyddio o dan y Ddeddf, gan gynnwys cyfathrebiadau electronig.

en-gb	Electronic communications may only be used where the person being served has provided an address for electronic service, and when using this method — email, for example — specific conditions need to be met to ensure that the recipient can read and access the document (section 205(3)).
cy-gb	Ni chaniateir defnyddio cyfathrebiadau electronig oni bai bod y person y cyflwynir iddo wedi darparu cyfeiriad ar gyfer cyflwyno’n electronig, ac wrth ddefnyddio’r dull hwn — ebost, er enghraifft — rhaid bodloni amodau penodol er mwyn sicrhau bod y derbynnydd yn gallu darllen a defnyddio’r ddogfen (adran 205(3)).

en-gb	A notice can be served on a body corporate by sending it by post in a pre-paid letter or handing it to the secretary or clerk at its registered or principal office, or by using electronic communication.
cy-gb	Ni chaniateir cyflwyno hysbysiad i gorff corfforedig drwy ei anfon drwy’r post mewn amlen ragdaledig neu drwy ei roi â llaw i’r ysgrifennydd neu’r clerc yn y brif swyddfa neu’r swyddfa gofrestredig, neu drwy ddefnyddio cyfathrebiad electronig.

en-gb	Section 206 makes further provision for the service of a notice or document on a person with an interest in a building, monument or land whose name and/or address may be unknown.
cy-gb	Mae adran 206 yn gwneud darpariaeth bellach ar gyfer cyflwyno hysbysiad neu ddogfen i berson sydd â buddiant mewn adeilad, heneb neu dir y gallai ei enw a/neu ei gyfeiriad fod yn anhysbys.

en-gb	The section also provides for the service of a notice or document on an occupier of a building, monument or land.
cy-gb	Mae’r adran hefyd yn darparu ar gyfer cyflwyno hysbysiad neu ddogfen i feddiannydd adeilad, heneb neu dir.

en-gb	If, after making reasonable inquiries, such as contacting the Land Registry, the name of a person with an interest in a building, monument or land is unknown, a document may be addressed to the person as “the owner” (subsection (2)).
cy-gb	Os bydd enw person sydd â buddiant mewn adeilad, heneb neu dir yn anhysbys, ar ôl gwneud ymholiadau rhesymol, megis cysylltu â’r Gofrestrfa Tir, caniateir cyfeirio’r ddogfen at y person fel “y perchennog” (is-adran (2)).

en-gb	A document to be served on an occupier of a building, monument or land, may be addressed to the person by name or as an “occupier”.
cy-gb	Caniateir cyfeirio dogfen sydd i’w chyflwyno i feddiannydd adeilad, heneb neu dir, at y person wrth ei enw neu fel “y meddiannydd”.

en-gb	Subsections (4) and (5) set out options for the proper service of a document on a person with an interest in a building, monument or land with no current address for delivery or on a occupier of a building, monument or land.
cy-gb	Mae is-adrannau (4) a (5) yn nodi’r opsiynau ar gyfer cyflwyno dogfen yn briodol i berson sydd â buddiant mewn adeilad, heneb neu dir heb unrhyw gyfeiriad cyfredol i’w anfon neu i feddiannydd adeilad, heneb neu dir.

en-gb	Section 208 — Church of England land
cy-gb	Adran 208 — Tir Eglwys Loegr

en-gb	Section 208 makes provision for the application of the Act to land belonging to the Church of England.
cy-gb	Mae adran 208 yn gwneud darpariaeth ar gyfer cymhwyso’r Ddeddf i dir sy’n perthyn i Eglwys Loegr.

en-gb	There are a small number of churches in Wales which are owned by the Church of England.
cy-gb	Mae Eglwys Loegr yn berchen ar nifer bach o eglwysi yng Nghymru.

en-gb	Among other things, the section provides that where a notice or document is served under the Act on the Church of England as an owner of land, a corresponding notice or document must be served on the Diocesan Board of Finance for the area in question.
cy-gb	Ymhlith pethau eraill, pan fo hysbysiad neu ddogfen yn cael ei gyflwyno neu ei chyflwyno o dan y Ddeddf ar Eglwys Loegr fel perchennog tir, mae’r adran yn darparu bod rhaid cyflwyno hysbysiad cyfatebol neu ddogfen gyfatebol i’r Bwrdd Cyllid Esgobaethol ar gyfer yr ardal dan sylw.

en-gb	Subsection (3) provides that any compensation payable to the Church of England under the Act must be paid to the appropriate Board of Finance.
cy-gb	Mae is-adran (3) yn darparu bod rhaid i unrhyw ddigollediad sy’n daladwy i Eglwys Loegr o dan y Ddeddf gael ei dalu i’r Bwrdd Cyllid priodol.

en-gb	Section 209 — Regulations under this Act
cy-gb	Adran 209 — Rheoliadau o dan y Ddeddf hon

en-gb	Section 209 contains general provisions regarding regulations made under this Act.
cy-gb	Mae adran 209 yn cynnwys darpariaethau cyffredinol ynghylch rheoliadau a wneir o dan y Ddeddf hon.

en-gb	The power to make regulations is exercisable by statutory instrument and subsections (2) and (3) set out what provisions may be made by such regulations.
cy-gb	Mae’r pŵer i wneud rheoliadau yn arferadwy drwy offeryn statudol, ac mae is-adrannau (2) a (3) yn nodi’r darpariaethau y caniateir eu gwneud drwy reoliadau o’r fath.

en-gb	Subsection (5) identifies the regulations that must be laid before and approved by resolution of the Senedd prior to being made; this is known as the affirmative procedure.
cy-gb	Mae is-adran (5) yn nodi’r rheoliadau y mae rhaid eu gosod gerbron Senedd Cymru a’u cymeradwyo ganddi drwy benderfyniad cyn iddynt gael eu gwneud; yr enw ar hyn yw’r weithdrefn gadarnhaol.

en-gb	Paragraph (h) applies this requirement to any regulations that amend or repeal enactments in primary legislation.
cy-gb	Mae paragraff (h) yn cymhwyso’r gofyniad hwn i unrhyw reoliadau sy’n diwygio neu’n diddymu deddfiadau mewn deddfwriaeth sylfaenol.

en-gb	Under subsection (6) all other regulations are subject to the negative procedure, in which a statutory instrument is laid before the Senedd and it becomes law unless it is annulled within a period of 40 days.
cy-gb	O dan is-adran (6) mae pob rheoliad arall yn ddarostyngedig i’r weithdrefn negyddol, pan gaiff offeryn statudol ei osod gerbron Senedd Cymru a’i wneud yn gyfraith oni bai y caiff ei ddiddymu o fewn cyfnod o 40 o ddiwrnodau.

en-gb	Section 211 — Consequential and transitional provision etc.
cy-gb	Adran 211 — Darpariaeth ganlyniadol a darpariaeth drosiannol etc.

en-gb	Schedule 13 — Minor and consequential amendments and repeals  Schedule 14 — Transitional and saving provisions
cy-gb	Atodlen 13 — Mân ddiwygiadau, diwygiadau canlyniadol a diddymiadau  Atodlen 14 — Darpariaethau trosiannol a darpariaethau arbed

en-gb	Section 211 introduces Schedules 13 and 14 which together make amendments and transitional provisions that will accommodate the legal changes occasioned by the enactment of the Act.
cy-gb	Mae adran 211 yn cyflwyno Atodlenni 13 a 14 sydd, gyda’i gilydd, yn gwneud diwygiadau a darpariaethau trosiannol a fydd yn cymhwyso’r newidiadau i’r gyfraith sy’n deillio o ddeddfu’r Ddeddf.

en-gb	Subsections (3) and (4) give the Welsh Ministers powers to make further incidental, consequential, transitional, transitory or saving provisions by regulations.
cy-gb	Mae is-adrannau (3) a (4) yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i wneud rhagor o ddarpariaethau deilliadol, darpariaethau canlyniadol, darpariaethau trosiannol, darpariaethau darfodol neu ddarpariaethau arbed drwy reoliadau.

en-gb	Schedule 13 contains various amendments that are necessary in consequence of consolidating the legislation in the Act.
cy-gb	Mae Atodlen 13 yn cynnwys gwahanol ddiwygiadau sy’n angenrheidiol o ganlyniad i gydgrynhoi deddfwriaeth yn y Ddeddf.

en-gb	Some changes make provision for the appropriate citation of the Act in existing legislation, while many others are needed to extract Wales from the historic environment legislation that will remain in effect in England and Scotland, particularly the 1979 Act and 1990 Listed Buildings Act.
cy-gb	Mae rhai newidiadau yn gwneud darpariaeth ar gyfer enwi’r Ddeddf yn briodol mewn deddfwriaeth sydd eisoes yn bodoli, ac mae nifer mawr o’r newidiadau eraill yn angenrheidiol er mwyn dileu Cymru o’r ddeddfwriaeth amgylchedd hanesyddol a fydd yn parhau mewn grym yn Lloegr a’r Alban, yn arbennig Deddf 1979 a Deddf Adeiladau Rhestredig 1990.

en-gb	Paragraphs 35 to 37 of Schedule 13 make the changes that are necessary to revoke Part II (archaeological areas) of the 1979 Act in Wales.
cy-gb	Mae paragraffau 35 i 37 o Atodlen 13 yn gwneud y newidiadau sy’n angenrheidiol i ddirymu Rhan II (ardaloedd archaeolegol) o Ddeddf 1979 yng Nghymru.

en-gb	Part II has never been used in Wales, because in practice planning policy provides greater protection to the archaeological heritage.
cy-gb	Nid yw Rhan II erioed wedi ei defnyddio yng Nghymru, oherwydd bod polisïau cynllunio, yn ymarferol, yn gwarchod y dreftadaeth archaeolegol yn well.

en-gb	This gives effect to recommendation 13.11 of the Law Commission’s report, Planning Law in Wales (Law Com No 383, 2018).
cy-gb	Mae hyn yn rhoi effaith i argymhelliad 13.11 o adroddiad Comisiwn y Gyfraith, Cyfraith Cynllunio yng Nghymru (Comisiwn y Gyfraith Rhif 383, 2018).

en-gb	Paragraph 65 of Schedule 13 inserts a new section 79A into the Building Act 1984 (c. 55) (“the 1984 Act”).
cy-gb	Mae paragraff 65 o Atodlen 13 yn mewnosod adran newydd 79A yn Neddf Adeiladu 1984 (p. 55) (“Deddf 1984”).

en-gb	Derived from section 56 of the 1990 Listed Buildings Act, it requires a local authority in Wales to consider taking certain steps in relation to listed buildings and certain other buildings under the Act prior to obtaining an order under section 77(1)(a) of the 1984 Act (making a dangerous building order) or serving a notice under section 79(1) of that Act (serving a notice with regard to a ruinous or dilapidated building detrimental to amenity).
cy-gb	Mae’r adran hon yn deillio o adran 56 o Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990, ac mae’n ei gwneud yn ofynnol i awdurdod lleol yng Nghymru ystyried cymryd camau penodol mewn perthynas ag adeiladau rhestredig ac adeiladau penodol eraill o dan y Ddeddf cyn cael gorchymyn o dan adran 77(1)(a) o Ddeddf 1984 (gwneud gorchymyn adeilad peryglus) neu gyflwyno hysbysiad o dan adran 79(1) o’r Ddeddf honno (cyflwyno hysbysiad mewn perthynas ag adeilad adfeiliedig sy’n niweidiol i amwynder).

en-gb	If the building is listed and the local authority is the planning authority for the area in which the building is situated, it should consider whether it should exercise its powers under sections 137 and 138 of the Act to serve a repairs notice and initiate the process for compulsory acquisition.
cy-gb	Os yw’r adeilad yn un rhestredig ac os yr awdurdod lleol yw’r awdurdod cynllunio ar gyfer yr ardal y mae’r adeilad ynddi, dylai’r awdurdod ystyried pa un a ddylai arfer ei bwerau o dan adrannau 137 a 138 o’r Ddeddf i gyflwyno hysbysiad atgyweirio a chychwyn y broses ar gyfer caffael yn orfodol ai peidio.

en-gb	Section 79A(1)(b) further provides that, in any case involving a listed building, a local authority should consider undertaking urgent preservation works under section 144 of the Act.
cy-gb	Mae adran 79A(1)(b) yn darparu ymhellach, mewn unrhyw achos sy’n ymwneud ag adeilad rhestredig, y dylai awdurdod lleol ystyried cyflawni gwaith diogelu brys o dan adran 144 o’r Ddeddf.

en-gb	Section 79A(2) further provides that, if a building is subject to interim protection or temporary listing under the Act, or if the Welsh Ministers have given a direction in relation to a building in a conservation area on the ground that it is important for maintaining the character or appearance of that area, the local authority should consider undertaking urgent works for the preservation of the building under section 144 of the Act.
cy-gb	Mae adran 79A(2) yn darparu ymhellach y dylai’r awdurdod lleol, os yw adeilad yn ddarostyngedig i warchodaeth interim neu restru dros dro o dan y Ddeddf, neu os yw Gweinidogion Cymru wedi rhoi cyfarwyddyd mewn perthynas ag adeilad mewn ardal gadwraeth ar y sail ei fod yn bwysig ar gyfer cynnal cymeriad neu olwg yr ardal honno, ystyried cyflawni gwaith brys er mwyn diogelu’r adeilad o dan adran 144 o’r Ddeddf.

en-gb	Paragraph 90 inserts a new section 314A into the 1990 Planning Act.
cy-gb	Mae paragraff 90 yn mewnosod adran newydd 314A yn Neddf Cynllunio 1990.

en-gb	Derived from section 66 of the 1990 Listed Buildings Act, it provides that, if considering whether to grant planning permission for development that affects a listed building or its setting, a local planning authority in Wales or the Welsh Ministers must have special regard to the desirability of preserving the listed building, its setting and any features of special architectural or historic interest.
cy-gb	Mae’r adran hon yn deillio o adran 66 o Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990, ac mae’n darparu bod rhaid i awdurdod cynllunio lleol neu Weinidogion Cymru, os ydynt yn ystyried pa un a ddylid rhoi caniatâd cynllunio ar gyfer datblygiad sy’n effeithio ar adeilad rhestredig neu ei leoliad ai peidio, roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu’r adeilad rhestredig, ei leoliad ac unrhyw nodweddion o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig.

en-gb	Section 314A(4) of the 1990 Planning Act specifies that in this section “listed building” refers to buildings situated in both Wales and England.
cy-gb	Mae adran 314A(4) o Ddeddf Cynllunio 1990 yn pennu bod “adeilad rhestredig” yn yr adran hon yn cyfeirio at adeiladau yng Nghymru a Lloegr.

en-gb	Consequently, in regions of Wales along the border with England, a Welsh planning authority or the Welsh Ministers might have to give special regard to the desirability of preserving listed buildings and their settings on both sides of the border when considering whether to grant planning permission.
cy-gb	O ganlyniad, yn rhanbarthau Cymru ar hyd y ffin â Lloegr, gallai fod angen i awdurdod cynllunio yng Nghymru neu Weinidogion Cymru roi sylw arbennig i ddymunoldeb diogelu adeiladau rhestredig a’u lleoliadau ar y ddwy ochr o’r ffin wrth ystyried pa un a ddylid rhoi caniatâd cynllunio ai peidio.

en-gb	A complementary amendment to the 1990 Listed Buildings Act is made by paragraph 136.
cy-gb	Gwneir diwygiad ategol i Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990 gan baragraff 136.

en-gb	This will place a corresponding duty on English local planning authorities and the Secretary of State with regard to listed buildings in Wales.
cy-gb	Bydd hwn yn gosod dyletswydd gyfatebol ar awdurdodau cynllunio yn Lloegr a’r Ysgrifennydd Gwladol mewn perthynas ag adeiladau rhestredig yng Nghymru.

en-gb	Paragraph 127 amends section 49 of the 1990 Listed Buildings Act so that its provisions for compensation on the compulsory acquisition of listed buildings will continue to apply to England and Wales.
cy-gb	Mae paragraff 127 yn diwygio adran 49 o Ddeddf Adeiladau Rhestredig 1990 fel bod ei darpariaethau ar gyfer digollediad ar gaffael adeiladau rhestredig yn orfodol yn parhau i fod yn gymwys i Gymru a Lloegr.

en-gb	The other provisions of the 1990 Listed Buildings Act cease to apply to Wales by virtue of paragraphs 93 to 160.
cy-gb	Mae darpariaethau eraill Deddf Adeiladau Rhestredig 1990 yn peidio â bod yn gymwys i Gymru yn rhinwedd paragraff 93 i 160.

en-gb	Paragraph 192 completely repeals the Historic Environment (Wales) Act 2016.
cy-gb	Mae paragraff 192 yn diddymu Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 yn llwyr.

en-gb	The bulk of the provisions have been restated in the Act apart from those for the Advisory Panel for the Historic Environment, which have never been brought into effect.
cy-gb	Mae’r rhan fwyaf o’r darpariaethau wedi cael eu hailddatgan yn y Ddeddf ar wahân i’r rheini ar gyfer y Panel Cynghori ar Amgylchedd Hanesyddol Cymru, na roddwyd effaith iddynt erioed.

en-gb	Schedule 14 contains various provisions necessary for the smooth and uninterrupted transition from earlier enactments to the Act.
cy-gb	Mae Atodlen 14 yn cynnwys gwahanol ddarpariaethau sy’n angenrheidiol ar gyfer pontio o ddeddfiadau cynharach i’r Ddeddf mewn modd didrafferth a di-dor.

en-gb	While Part 1 contains general provisions, Part 2 makes provision for matters relating to monuments under guardianship, and Part 3 deals with a number of specific cases in which the Act makes changes to the previous law.
cy-gb	Mae Rhan 1 yn cynnwys darpariaethau cyffredinol, tra bo Rhan 2 yn gwneud darpariaeth ar gyfer materion sy’n ymwneud â henebion sydd o dan warcheidiaeth, ac mae Rhan 3 yn ymdrin â nifer o achosion penodol y mae’r Ddeddf yn gwneud newidiadau i’r gyfraith flaenorol ynddynt.

en-gb	Section 213 — Short title
cy-gb	Adran 213 — Enw byr

en-gb	This section provides that the short title of the Act, by which other documents may refer to it, is the Historic Environment (Wales) Act 2023.
cy-gb	Mae'r adran hon yn darparu mai enw byr y Ddeddf, y gall dogfennau eraill ei ddefnyddio i gyfeirio ati, yw Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2023.

en-gb	RECORD OF PROCEEDINGS IN SENEDD CYMRU
cy-gb	COFNOD Y TRAFODION YN SENEDD CYMRU

en-gb	The following table sets out the dates for each stage of the Act’s passage through the Senedd.
cy-gb	Mae’r tabl a ganlyn yn nodi’r dyddiadau ar gyfer pob cyfnod o hynt y Ddeddf drwy’r Senedd.

en-gb	The Record of Proceedings and further information on the passages of this Act can be found on the Senedd website at:
cy-gb	Gellir cael Cofnod y Trafodion a rhagor o wybodaeth am hynt y Ddeddf hon ar wefan y Senedd ar:

en-gb	Historic Environment (Wales) Act 2023 (senedd.wales) 
cy-gb	Deddf Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2023 (senedd.cymru)

en-gb	https://business.senedd.wales/mgIssueHistoryHome.aspx?IId=39698
cy-gb	https://busnes.senedd.cymru/mgIssueHistoryHome.aspx?IId=39698

en-gb	Stage
cy-gb	Cyfnod

en-gb	Date
cy-gb	Dyddiad

en-gb	Introduced
cy-gb	Cyflwynwyd

en-gb	4 July 2022
cy-gb	4 Gorffennaf 2022

en-gb	Initial Consideration — Debate
cy-gb	Ystyriaeth Gychwynnol – Dadl

en-gb	Detailed Committee Consideration
cy-gb	Ystyriaeth Fanwl gan y Pwyllgor

en-gb	Final Stage
cy-gb	Cyfnod Terfynol

en-gb	Royal Assent
cy-gb	Y Cydsyniad Brenhinol