en-gb	Ensuring landfill gas is properly contained and managed appropriately is a key requirement under the Landfill Directive, and is one of NRW’s regulatory priorities in the landfill sector.
cy-gb	Mae sicrhau bod nwy tirlenwi yn cael ei ddal a'i reoli'n briodol yn ofyniad allweddol o dan y Gyfarwyddeb Tirlenwi, ac mae'n un o flaenoriaethau rheoleiddio Cyfoeth Naturiol Cymru yn y sector tirlenwi.

en-gb	Regulatory effort has resulted in improvements in infrastructure and operating techniques on a number of sites in Wales.
cy-gb	Mae ymdrechion rheoleiddio wedi arwain at welliannau mewn seilwaith a thechnegau gweithredu ar nifer o safleoedd yng Nghymru.

en-gb	NRW continues to work with operators to ensure they manage landfill gas appropriately, and ensure that gas management forms part of the compliance plan for each site.
cy-gb	Mae CNC yn parhau i weithio gyda gweithredwyr i sicrhau eu bod yn rheoli nwy tirlenwi yn briodol, ac yn sicrhau bod rheoli nwy yn rhan o'r cynllun cydymffurfio ar gyfer pob safle.

en-gb	Further contributions to improved air quality from the sector will be achieved through reduction of biodegradable waste to landfill.
cy-gb	Cyflawnir cyfraniadau pellach at wella ansawdd aer o'r sector drwy leihau’r gwastraff bioddiraddadwy sy’n mynd i safleoedd tirlenwi.

en-gb	The Welsh Government has introduced a range of measures, including work on waste prevention, landfill disposals tax, statutory targets for local authorities to reduce the landfilling of biodegradable municipal waste,  statutory recycling targets for Local Authorities and separate food waste collection to reduce biodegradable waste being landfilled.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno ystod o fesurau, gan gynnwys gwaith ar atal gwastraff, treth gwarediadau tirlenwi, targedau statudol ar gyfer awdurdodau lleol i leihau'r gwastraff trefol pydradwy sy'n mynd i safleoedd tirlenwi, targedau ailgylchu statudol ar gyfer Awdurdodau Lleol a chasglu gwastraff bwyd ar wahân i leihau gwastraff bioddiraddiadwy mewn safleoedd tirlenwi.

en-gb	Our target is for less than 5% of all wastes to be landfilled by 2025.
cy-gb	Ein targed yw y bydd llai na 5% o'r holl wastraff yn mynd i safleoedd tirlenwi erbyn 2025.

en-gb	Moving towards a Circular Economy reduces the use of resources and keeps them in productive use for as long as possible.
cy-gb	Mae symud tuag at Economi Gylchol yn lleihau'r defnydd o adnoddau ac yn sicrhau defnydd cynhyrchiol ohonynt am gyhyd â phosibl.

en-gb	Less waste will reduce emissions to air from waste facilities.
cy-gb	Bydd llai o wastraff yn lleihau allyriadau i'r aer o gyfleusterau gwastraff.

en-gb	A Circular Economy also reduces landfill and incineration, thus further reducing emissions to air.
cy-gb	Mae Economi Gylchol hefyd yn lleihau tirlenwi a llosgi, ac felly'n lleihau allyriadau i'r aer ymhellach.

en-gb	We will ensure a change in waste collection vehicles to run on electricity/hydrogen.
cy-gb	Byddwn yn sicrhau newid mewn cerbydau casglu gwastraff i redeg ar drydan/hydrogen.

en-gb	This action will support a reduction in airborne pollution.
cy-gb	Bydd y cam gweithredu hwn yn cefnogi gostyngiad mewn llygredd a gludir yn yr awyr.

en-gb	Improving air quality to support a prosperous Wales - commitments and actions
cy-gb	Gwella ansawdd aer i gefnogi Cymru lewyrchus - ymrwymiadau a chamau gweithredu

en-gb	Achieve sustainable, continual reduction in the emission of airborne pollutants from industry by exploring opportunities to work with key sectors to secure further emission reductions
cy-gb	Sicrhau gostyngiad cynaliadwy a pharhaus yn allyriadau llygryddion a gludir yn yr awyr o'r diwydiant drwy archwilio cyfleoedd i weithio gyda sectorau allweddol i leihau allyriadau ymhellach

en-gb	We will undertake a review of our Short Term Action Plan (STAP) for air quality in Port Talbot during 2020 to ensure it remains fit for purpose, informed by the findings of a review by the University of the West of England.
cy-gb	Byddwn yn cynnal adolygiad o'n Cynllun Gweithredu Tymor Byr ar gyfer ansawdd aer ym Mhort Talbot yn 2020 er mwyn sicrhau ei fod yn parhau'n addas at y diben, wedi'i lywio gan ganfyddiadau adolygiad gan Brifysgol Gorllewin Lloegr.

en-gb	We will investigate the merits of repeating a high time resolution monitoring study over a longer period fully define the source contributions in the area.
cy-gb	Byddwn yn ymchwilio i rinweddau ailadrodd astudiaeth fonitro cydraniad amser uchel dros gyfnod hirach i ddiffinio'r cyfraniadau ffynhonnell yn yr ardal yn llawn.

en-gb	We will work with stakeholders to examine new opportunities for addressingconcentrations of nickel in the Swansea Valley in order to deliver compliance with the Target Value as soon as practicable.
cy-gb	Gweithio gyda rhanddeiliaid i archwilio cyfleoedd newydd ar gyfermynd i'r afael â chrynodiadau nicel yng Nghwm Tawe er mwyn cydymffurfio â'r Gwerth Targed cyn gynted ag y bo'n ymarferol.

en-gb	Address industrial emissions of greenhouse gases and air pollutants together across the whole of Wales, in a range of sectors, focusing where the best opportunities exist for reducing those emissions.
cy-gb	Mynd i'r afael ag allyriadau diwydiannol nwyon tŷ gwydr a llygryddion aer gyda’i gilydd ledled Cymru, mewn amrywiaeth o sectorau, gan ganolbwyntio ar le mae'r cyfleoedd gorau i leihau'r allyriadau hynny.

en-gb	Encourage further research, industrial collaboration and investment by industry in reducing emissions implicated in poor air quality, especially where these also deliver reductions in greenhouse gas emissions.
cy-gb	Byddwn yn annog mwy o ymchwil, cydweithio diwydiannol a buddsoddiad gan y diwydiant er mwyn lleihau allyriadau sy’n gysylltiedig ag ansawdd aer gwael, yn enwedig lle mae’r rhain yn lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr hefyd.

en-gb	Review and update existing industrial pollution control guidance.
cy-gb	Adolygu a diweddaru'r canllawiau presennol ar reoli llygredd diwydiannol.

en-gb	Consider the case for strengthening existing controls on emissions from (small-scale) flexible electricity generation plant.
cy-gb	Ystyried yr achos dros gryfhau'r rheolaethau presennol ar allyriadau o weithfeydd cynhyrchu trydan hyblyg (graddfa fach).

en-gb	Review the current regulatory position for generators used for research and development purposes.
cy-gb	Adolygu'r sefyllfa reoliadol bresennol ar gyfer generaduron a ddefnyddir at ddibenion ymchwil a datblygu

en-gb	Maintain the integrated pollution prevention and control regulatory regime post-EU exit, including a process for reviewing and updating Best Available Techniques
cy-gb	Cynnal y drefn reoleiddio ar gyfer atal a rheoli llygredd mewn ffordd integredig ar ôl gadael yr UE, gan gynnwys proses ar gyfer adolygu a diweddaru'r Technegau Gorau Sydd ar Gael.

en-gb	Ensure there is a clear process for determining and adopting future UK Best Available Techniques for industrial pollution control.
cy-gb	Sicrhau bod proses glir ar gyfer pennu a mabwysiadu’r Technegau Gorau Sydd ar Gael yn y DU yn y dyfodol ar gyfer rheoli llygredd diwydiannol.

en-gb	Waste Management
cy-gb	Rheoli Gwastraff

en-gb	Do the proposed commitments and actions address the issues described in the prosperous Wales section of the Plan?
cy-gb	A yw’r ymrwymiadau a’r camau gweithredu arfaethedig yn mynd i’r afael â’r materion a ddisgrifiwyd yn adran Cymru lewyrchus y Cynllun?

en-gb	Reducing airborne pollution and its effects in public places is essential to support future well-being.
cy-gb	Mae lleihau llygredd a gludir yn yr aer a'i effeithiau mewn mannau cyhoeddus yn hanfodol er mwyn cefnogi llesiant yn y dyfodol.

en-gb	This requires all relevant parties to take a multifaceted approach to the planning, design and management of public places to ensure air quality and soundscapes are not compromised.
cy-gb	Mae hyn yn ei gwneud hi’n ofynnol i bob parti perthnasol fabwysiadu dull amlochrog i gynllunio, dylunio a rheoli mannau cyhoeddus er mwyn sicrhau nad yw ansawdd aer a seinweddau'n cael eu cyfaddawdu.

en-gb	The planning system is a key mechanism for delivering sustainable places.
cy-gb	Mae'r system gynllunio yn fecanwaith allweddol ar gyfer sicrhau mannau cynaliadwy.

en-gb	Planning Policy Wales recognises the importance of air quality and appropriate soundscapes to the health and well-being of people and the environment, placing the issues on an equal footing with other objectives such as housing, transport and economic development.
cy-gb	Mae Polisi Cynllunio Cymru yn cydnabod pwysigrwydd ansawdd aer a seinweddau priodol i iechyd a lles pobl a'r amgylchedd, gan roi'r materion ar sail gydradd ag amcanion eraill fel tai, trafnidiaeth a datblygu economaidd.

en-gb	A joined up approach between national transport and planning policy is recognised as an effective way of supporting an increase in public transport use and active travel and reducing emissions from existing vehicles over time.
cy-gb	Cydnabyddir bod dull gweithredu cydgysylltiedig rhwng y polisi trafnidiaeth a chynllunio cenedlaethol yn ffordd effeithiol o gefnogi cynnydd yn y defnydd o drafnidiaeth gyhoeddus a theithio llesol a lleihau allyriadau o gerbydau sy'n bodoli eisoes dros amser.

en-gb	Spatial planning can be used to reduce the need for vehicle use by design, and has a wider role in reducing emissions from buildings through energy-efficiency measures and use of renewable energy technologies.
cy-gb	Gellir defnyddio cynllunio gofodol i leihau'r angen i ddefnyddio cerbydau, ac mae ganddo rôl ehangach i leihau allyriadau o adeiladau drwy fesurau effeithlonrwydd ynni a defnyddio technolegau ynni adnewyddadwy.

en-gb	Review of interventions to improve outdoor air quality and public health -
cy-gb	Review of interventions to improve outdoor air quality and public health -

en-gb	Https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/795185/Revie w_of_interventions_to_improve_air_quality.pdf
cy-gb	Https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/795185/Revie w_of_interventions_to_improve_air_quality.pdf

en-gb	We will have integration between the Clean Air Plan, Planning Policy for Wales and the forthcoming Wales Transport Strategy to ensure infrastructure and service investment across Wales supports reduction in air pollution.
cy-gb	Integreiddio rhwng y Cynllun Aer Glân, Polisi Cynllunio Cymru a’r Strategaeth Drafnidiaeth Cymru sydd ar ddod i sicrhau bod y buddsoddiad mewn seilwaith a gwasanaethau ledled Cymru yn cefnogi gostyngiad mewn llygredd aer.

en-gb	Planning policy supporting air quality improvements
cy-gb	Polisi cynllunio sy'n cefnogi gwelliannau ansawdd aer

en-gb	Planning Policy Wales (PPW) was refreshed in 2018.
cy-gb	Cafodd Polisi Cynllunio Cymru (PCC) ei adnewyddu yn 2018.

en-gb	PPW underpins all future planning decisions, puts an emphasis on people and places and ensures developments built today leave a legacy of well-designed, sustainable places which improve lives.
cy-gb	Mae PCC yn sail i bob penderfyniad cynllunio yn y dyfodol, yn rhoi pwyslais ar bobl a lleoedd ac yn sicrhau bod datblygiadau a adeiladir heddiw yn gadael gwaddol o fannau cynaliadwy sydd wedi'u cynllunio'n dda sy'n gwella bywydau.

en-gb	Air quality and soundscape are addressed in the new PPW as a key component of the natural and built environment, placing the issues on an equal footing with other objectives such as housing, transport and economic development.
cy-gb	Mae'r PCC newydd yn ymdrin ag ansawdd aer a seinwedd fel elfen allweddol o'r amgylchedd naturiol ac adeiledig, gan roi'r materion ar sail gyfartal ag amcanion eraill fel tai, trafnidiaeth a datblygu economaidd.

en-gb	Planning policy in relation to air quality, soundscape and noise emphasises the requirement to secure opportunities as part of the planning process, rather than just avoiding the worst negative impacts.
cy-gb	Mae polisi cynllunio mewn perthynas ag ansawdd aer, seinwedd a sŵn yn pwysleisio'r gofyniad i sicrhau cyfleoedd fel rhan o'r broses gynllunio, yn hytrach na dim ond osgoi'r effeithiau negyddol gwaethaf.

en-gb	It is no longer acceptable to merely regard air quality and noise as technical matters to be mitigated at the end of a process; rather, they are integral to the design, functioning, health, amenity and well-being of places.
cy-gb	Nid yw bellach yn dderbyniol rhoi ystyriaeth i ansawdd aer a sŵn fel materion technegol i gael eu lliniaru ar ddiwedd proses; yn hytrach, maent yn rhan annatod o ddyluniad, gweithrediad, iechyd, amwynder a llesiant lleoedd.

en-gb	PPW ensures longterm approaches are taken to prevent the creation of new problems or worsening of existing issues.
cy-gb	Mae’r PCC newydd yn sicrhau bod dulliau gweithredu hirdymor yn cael eu cymryd i atal problemau newydd neu atal problemau cyfredol rhag gwaethygu.

en-gb	It also encourages integrated solutions which aim to reduce average levels of airborne pollution.
cy-gb	Mae hefyd yn annog atebion integredig sy'n ceisio lleihau lefelau cyfartalog llygredd a gludir yn yr awyr.

en-gb	Development plans, strategies, policies and proposals should be formulated and designed to protect and enhance the special characteristics and intrinsic environmental qualities of places because they contribute to the attractiveness, vibrancy, liveability, resilience, functioning, economic prosperity and ultimately health, amenity and well-being of places.
cy-gb	Dylai cynlluniau datblygu, strategaethau, polisïau a chynigion gael eu ffurfio a’u dylunio i ddiogelu a gwella nodweddion arbennig a nodweddion amgylcheddol cynhenid lleoedd gan eu bod yn cyfrannu at apêl, bywiogrwydd, cydnerthedd, gweithrediad a ffyniant economaidd lleoedd a pha mor addas ydynt i fyw ynddynt, ac yn y pen draw, iechyd, amwynder a llesiant lleoedd.

en-gb	Air quality and soundscape are key components and the framework in PPW, supported by detailed considerations, seeks to ensure that all those participating in the planning process, consider the effects proposed developments have on air or soundscape quality and the effects existing air or soundscape quality may have on proposed development.
cy-gb	Mae ansawdd aer a seinwedd yn elfennau allweddol ac mae’r fframwaith yn PCC, gyda chymorth ystyriaethau manwl, yn ceisio sicrhau bod pawb sy'n cymryd rhan yn y broses gynllunio yn ystyried yr effeithiau y mae datblygiadau arfaethedig yn eu cael ar ansawdd aer neu seinwedd, a'r effeithiau y gallai ansawdd aer neu seinwedd presennol eu cael ar y datblygiad arfaethedig.

en-gb	Doing so requires detailed consideration, of the relationship between pollution sources and receptors, identifying the choices available in existing problematic areas, and more generally seeking the incorporation of measures to reduce overall exposure to airborne pollution and the maintenance or creation of appropriate soundscapes.
cy-gb	Mae hyn yn gofyn am ystyriaeth fanwl o’r berthynas rhwng ffynonellau llygredd a derbynyddion, gan nodi'r dewisiadau sydd ar gael mewn ardaloedd sydd â phroblemau’n barôl, ac yn fwy cyffredinol, ceisio ymgorffori mesurau i leihau cysylltiad cyffredinol â llygredd a gludir yn yr awyr a chynnal neu greu seinweddau priodol.

en-gb	Other key changes to Wales’ planning policy which are designed to help Wales lower its carbon emissions at the same time as creating places people can live well include:
cy-gb	Mae newidiadau allweddol eraill i bolisi cynllunio Cymru sydd wedi'u cynllunio i helpu Cymru i leihau ei hallyriadau carbon ar yr un pryd â chreu lleoedd y gall pobl fyw ynddynt yn cynnwys:

en-gb	Promotion of Active Travel (walking and cycling) to create good places and support health and well-being.
cy-gb	Hyrwyddo Teithio Llesol (cerdded a beicio) i greu lleoedd da ac i gefnogi iechyd a lles.

en-gb	Services will need to be easily accessible by active travel and a new transport hierarchy is being introduced for planners to consider;
cy-gb	Bydd angen i wasanaethau fod yn hawdd eu cyrraedd drwy deithio llesol ac mae hierarchaeth drafnidiaeth newydd yn cael ei chyflwyno i gynllunwyr ei hystyried;

en-gb	A new policy on Ultra-Low Emission Vehicles (ULEVs) which requires new nonresidential developments to have charging points in at least 10% of the spaces available.
cy-gb	Polisi newydd ar Gerbydau Allyriadau Isel Iawn sy'n ei gwneud hi’n ofynnol i ddatblygiadau amhreswyl newydd fod â phwyntiau gwefru mewn o leiaf 10% o'r lleoedd sydd ar gael.

en-gb	This is the first national policy of its kind in the UK;
cy-gb	Dyma'r polisi cenedlaethol cyntaf o'i fath yn y DU;

en-gb	Promoting renewable energy developments (wind, solar and other renewables).
cy-gb	Hyrwyddo datblygiadau ynni adnewyddadwy (gwynt, solar ac ynni adnewyddadwy eraill).

en-gb	It will require planning authorities to define areas where wind and solar developments will be permitted and set renewable energy targets;
cy-gb	Bydd hi’n ofynnol i awdurdodau cynllunio ddiffinio ardaloedd lle caniateir datblygiadau gwynt a solar a phennu targedau ynni adnewyddadwy;

en-gb	Restricting extraction and use of fossil fuels (including fracking) by placing them at the bottom of the energy hierarchy.
cy-gb	Cyfyngu ar echdynnu a defnyddio tanwyddau ffosil (gan gynnwys ffracio) drwy eu gosod ar waelod yr hierarchaeth ynni.

en-gb	It states proposals for opencast or deep-mine development should not be permitted and oil and gas (including fracking) should be avoided.
cy-gb	Mae'n nodi na ddylid caniatáu cynigion ar gyfer datblygiadau glo brig neu lo dwfn, a dylid osgoi olew a nwy (gan gynnwys ffracio).

en-gb	It will be supported by a new Notification Direction which will state Welsh Government must be notified of any planning applications which local planning authorities intend to approve for new coal and petroleum developments; and
cy-gb	Bydd yn cael ei chefnogi gan Gyfarwyddyd Hysbysu newydd a fydd yn datgan bod yn rhaid hysbysu Llywodraeth Cymru am unrhyw geisiadau cynllunio y mae awdurdodau cynllunio lleol yn bwriadu eu cymeradwyo ar gyfer datblygiadau glo a phetrolewm newydd;

en-gb	The agent of change principle has been incorporated into national planning policy and will require that a business or person responsible for introducing a change is responsible for managing that change.
cy-gb	Ymgorfforwyd egwyddor cyfrwng newid yn y polisi cynllunio cenedlaethol a bydd hi’n ofynnol i fusnes neu berson sy'n gyfrifol am gyflwyno newid fod yn gyfrifol am reoli'r newid hwnnw.

en-gb	For example, a developer constructing new homes near an existing music venue will be responsible for ensuring that appropriate mitigation is put in place so that the noise generating use is not curtailed in the future by complaints from the new residents.
cy-gb	Er enghraifft, bydd datblygwr sy'n adeiladu cartrefi newydd ger lleoliad cerddoriaeth sy'n bodoli eisoes yn gyfrifol am sicrhau bod mesurau lliniaru priodol yn cael eu rhoi ar waith fel nad yw'r defnydd sy’n cynhyrchu sŵn yn cael ei gyfyngu yn y dyfodol gan gwynion gan y preswylwyr newydd.

en-gb	This is the first policy document in the UK to introduce the concepts of soundscapes in protecting the acoustic environment.
cy-gb	Dyma'r ddogfen bolisi gyntaf yn y DU i gyflwyno cysyniadau seinweddau wrth ddiogelu'r amgylchedd acwstig.

en-gb	PPW is supplemented by Technical Advice Notes (TANs).
cy-gb	Ategir PCC gan Nodiadau Cyngor Technegol (TANau).

en-gb	Welsh Government has committed to producing further guidance and support for local planning authorities and developers in Wales, specifically on air quality and soundscape, to replace the existing TAN 11:
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynhyrchu canllawiau a chymorth pellach ar gyfer awdurdodau cynllunio lleol a datblygwyr yng Nghymru, yn benodol ar ansawdd aer a seinwedd, i gymryd lle'r TAN 11 presennol:

en-gb	Noise within this Assembly term.
cy-gb	Sŵn, yn ystod tymor y Cynulliad hwn.

en-gb	Work to deliver the evidence base underpinning the new guidance is already well underway.
cy-gb	Mae gwaith eisoes yn mynd rhagddo i ddarparu'r sail dystiolaeth i’r canllawiau newydd.

en-gb	The National Infrastructure Commission for Wales
cy-gb	Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru

en-gb	The National Infrastructure Commission for Wales (NICW) was established in 2018 as a non-statutory, advisory body to provide advice and recommendations to the Welsh Ministers on the economic and environmental infrastructure needs of Wales over five to thirty years.
cy-gb	Sefydlwyd Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru (NICW)  yn 2018 fel corff ymgynghorol anstatudol i roi cyngor ac argymhellion i Weinidogion Cymru ar anghenion seilwaith economaidd ac amgylcheddol Cymru dros bum i ddeng mlynedd ar hugain.

en-gb	Its remit includes energy, transport, water and sewerage, drainage solutions, waste, digital communications, flood and coastal erosion management.
cy-gb	Mae ei gylch gwaith yn cynnwys ynni, trafnidiaeth, dŵr a charthffosiaeth, atebion draenio, gwastraff, cyfathrebu digidol, rheoli llifogydd ac erydu arfordirol.

en-gb	NICW’s remit extends to devolved, cross-border and non-devolved infrastructure and will evolve in line with the devolution settlement.
cy-gb	Mae cylch gwaith NICW yn ymestyn i seilwaith datganoledig, trawsffiniol a heb ei ddatganoli a bydd yn esblygu yn unol â'r setliad datganoli.

en-gb	The advice provided by NICW will be impartial, strategic and forward looking in nature.
cy-gb	Bydd y cyngor a roddir gan NICW yn ddiduedd, yn strategol ac yn flaengar ei natur.

en-gb	The NICW long term aim is for Wales to be a place of clean air and water, cohesive communities, energy security and good jobs.
cy-gb	Nod tymor hir NICW yw i Gymru fod yn wlad sydd ag aer a dŵr glân, cymunedau cydlynus, sicrwydd ynni a swyddi da.

en-gb	Infrastructure is key to achieving this.
cy-gb	Mae seilwaith yn allweddol er mwyn cyflawni hyn.

en-gb	Within this aim, air quality is a threat to health and NICW will seek opportunities to contribute to air quality improvement.
cy-gb	O fewn y nod hwn, mae ansawdd aer yn fygythiad i iechyd a bydd NICW yn chwilio am gyfleoedd i gyfrannu at wella ansawdd aer.

en-gb	NICW remit letter –https://gov.wales/national-infrastructure-commission-wales
cy-gb	Llythyr cylch gwaith NICW –https://llyw.cymru/comisiwn-seilwaith-cenedlaethol-cymru

en-gb	NICW will carry out studies into Wales’ most pressing infrastructure challenges and make recommendations to Welsh Government.
cy-gb	Bydd NICW yn cynnal astudiaethau ar yr heriau seilwaith mwyaf dybryd yng Nghymru ac yn gwneud argymhellion i Lywodraeth Cymru.

en-gb	NICW needs to be able to take into account current and upcoming infrastructure projects when identifying future needs.
cy-gb	Mae angen i NICW allu ystyried prosiectau seilwaith cyfredol ac arfaethedig wrth nodi anghenion ar gyfer y dyfodol.

en-gb	However, its remit does not include reviewing programmes and work that have already been decided or are near decision.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw ei gylch gwaith yn cynnwys adolygu rhaglenni a gwaith sydd eisoes wedi'u penderfynu neu sy'n agos i gael eu penderfynu.

en-gb	NICW may consider cross-cutting delivery issues, such as governance, costs, financing and programme/project management, if it considers them a barrier to delivering infrastructure needs.
cy-gb	Efallai y bydd NICW yn ystyried materion trawsbynciol, fel llywodraethu, costau, ariannu a rheoli rhaglenni/prosiectau, os yw o'r farn eu bod yn rhwystr i ddiwallu anghenion seilwaith.

en-gb	NICW will not override statutory processes but may advise and recommend improvements to such processes should significant barriers to delivery be found.
cy-gb	Ni fydd NICW yn drech na phrosesau statudol ond gall gynghori ac argymell gwelliannau i brosesau o'r fath pe bai rhwystrau sylweddol i'w cyflawni.

en-gb	Should air quality issues be referenced in the remit of NICW?
cy-gb	A ddylid cyfeirio at faterion ansawdd aer yng nghylch gwaith Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru?

en-gb	Transport is responsible for a significant proportion of air pollution particularly in urban areas and areas of high traffic and congestion.
cy-gb	Mae trafnidiaeth yn gyfrifol am gyfran sylweddol o lygredd aer, yn enwedig mewn ardaloedd trefol ac ardaloedd lle mae llawer o draffig a thagfeydd.

en-gb	The primary air pollutants from transport are NO2 and particulate matter (PM10 and PM2.5).
cy-gb	Y prif lygryddion aer o drafnidiaethyw NO2 a deunydd gronynnol(PM10 a PM2.5).

en-gb	Road transport, rail, aviation and domestic shipping are responsible for 50% of NOx and 16% of PM2.5 emissions in the UK.
cy-gb	Mae trafnidiaeth ffyrdd, rheilffyrdd, awyrennau a morgludiant domestig yn gyfrifol am 50% o allyriadau NOx a 16% o allyriadau PM2.5 yn y DU.

en-gb	Defra, ‘UK Emissions inventory submission under NECD and CLRTAP’ (2018),
cy-gb	DEFRA, ‘UK Emissions inventory submission under NECD and CLRTAP’ (2018)

en-gb	Road transport is responsible for approximately 80% of NOx concentrations at roadside (Defra figure for UK average in 2017), with diesel vehicles the largest source, affecting local air quality.
cy-gb	Mae trafnidiaeth ffyrdd yn gyfrifol am tua 80% o’r crynodiadau NOx wrth ymyl y ffordd (ffigur Defra ar gyfer cyfartaledd y DU yn 2017), a cherbydau diesel yw'r ffynhonnell fwyaf sy’n effeithio ar ansawdd aer lleol.

en-gb	Evidence suggests harmful emissions from transport are reducing, largely driven by international legislation on standards for new vehicles, but poor air quality remains a significant concern.
cy-gb	Mae tystiolaeth yn awgrymu bod allyriadau niweidiol o drafnidiaeth yn lleihau, yn bennaf oherwydd deddfwriaeth ryngwladol ar safonau ar gyfer cerbydau newydd, ond mae ansawdd aer gwael yn parhau i beri cryn bryder.

en-gb	A range of actions to tackle emissions from all forms of transport are being developed and implemented across Wales at both a national and local level.
cy-gb	Mae amrywiaeth o gamau i fynd i'r afael ag allyriadau o bob math o drafnidiaeth yn cael eu datblygu a'u gweithredu ledled Cymru ar lefel genedlaethol a lleol.

en-gb	Many of these actions also contribute towards the aims of Prosperity for All:
cy-gb	Mae llawer o'r camau hyn hefyd yn cyfrannu tuag at nodau Ffyniant i Bawb:

en-gb	A Low Carbon Wales.
cy-gb	Cymru Carbon Isel.

en-gb	Wales Transport Strategy
cy-gb	Strategaeth Drafnidiaeth Cymru

en-gb	Welsh Government will develop a new Wales Transport Strategy, which will set out our policy framework to achieve our decarbonisation targets and required air pollution reduction.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu Strategaeth Drafnidiaeth newydd i Gymru, a fydd yn amlinellu ein fframwaith polisi i gyflawni ein targedau datgarboneiddio a’r lleihad gofynnol mewn llygredd aer.

en-gb	The new Wales Transport Strategy will sit under our National Strategy:
cy-gb	Bydd y Strategaeth Drafnidiaeth Cymru newydd yn dod o dan ein Strategaeth Genedlaethol:

en-gb	Prosperity for All and the Economic Action Plan.
cy-gb	Ffyniant i Bawb a'r Cynllun Gweithredu ar yr Economi.

en-gb	It is intended the Wales Transport Strategy provides the strategic framework within which future decisions on investment options will need to be made.
cy-gb	Bwriedir i Strategaeth Drafnidiaeth Cymru ddarparu'r fframwaith strategol ar gyfer gwneud penderfyniadau ynghylch opsiynau buddsoddi yn y dyfodol.

en-gb	The updated Transport Strategy is due to be published in December 2020.
cy-gb	Disgwylir i'r Strategaeth Drafnidiaeth wedi'i diweddaru gael ei chyhoeddi ym mis Rhagfyr 2020.

en-gb	Our goal is to move away from the overreliance on the private motor vehicle and for people of all ages and abilities to be confident they can make every day journeys by walking and cycling, or by public transport, and do so safely.
cy-gb	Ein nod yw symud i ffwrdd o'r orddibyniaeth ar y cerbyd modur preifat ac i bobl o bob oed a gallu fod yn hyderus y gallant wneud siwrneiau bob dydd ar droed a beic, neu ar drafnidiaeth gyhoeddus, a gwneud hynny'n ddiogel.

en-gb	This will empower people in Wales to move around affordably and conveniently, enabling positive impacts on their health and environment.
cy-gb	Bydd hyn yn grymuso pobl yng Nghymru i symud o gwmpas yn fforddiadwy ac yn gyfleus, gan gael effeithiau cadarnhaol ar eu hiechyd a'u hamgylchedd.

en-gb	The Strategy will also highlight action being taken to meet current and future air quality legal obligations, clean air intentions, carbon budgets and targets and wider environmental growth.
cy-gb	Bydd y Strategaeth hefyd yn amlygu'r camau sy'n cael eu cymryd i gyflawni ymrwymiadau cyfreithiol ansawdd aer, bwriadau aer glân, cyllidebau a thargedau carbon a thwf amgylcheddol ehangach, yn awr ac yn y dyfodol.

en-gb	This will encompass all transport modes, and will include measures to help promote the uptake of low emission vehicles in Wales, particularly in rural areas with limited public transport services.
cy-gb	Bydd hyn yn cwmpasu pob math o drafnidiaeth, a bydd yn cynnwys mesurau i helpu i hyrwyddo'r defnydd o gerbydau allyriadau isel yng Nghymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig lle nad oes llawer o wasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus.

en-gb	The Strategy will also look at the role of freight and logistics.
cy-gb	Bydd y Strategaeth yn edrych ar rôl cludiant a logisteg hefyd.

en-gb	In 2018 the UK Government’s Department for Transport (DfT) published Road to Zero:
cy-gb	Yn 2018 cyhoeddodd Adran Drafnidiaeth Llywodraeth y DU Road to Zero:

en-gb	Next steps to cleaner road transport.
cy-gb	Next steps to cleaner road transport.

en-gb	Welsh Government and DfT policy will align where appropriate to ensure cross-border transport arrangements and contractual specifics about emissions standards are similar.
cy-gb	Bydd polisi Llywodraeth Cymru a'r Adran Drafnidiaeth yn gyson lle bo’n briodol er mwyn sicrhau bod y trefniadau trafnidiaeth trawsffiniol a'r manylion cytundebol ynghylch safonau allyriadau yn debyg.

en-gb	Welsh Government will investigate successful UK and international city and regional examples of air quality improvement, impact and benefit.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn ymchwilio i enghreifftiau llwyddiannus o ranbarthau a dinasoedd yn y DU ac yn rhyngwladol o welliannau, effaith a buddiannau ansawdd aer.

en-gb	In doing so we will draw from the existing knowledge within Government teams and seek mutually beneficial solutions.
cy-gb	Wrth wneud hynny, byddwn yn defnyddio'r wybodaeth sydd gan dimau'r Llywodraeth yn barod ac yn ceisio canfod atebion sy'n fuddiol i bawb.

en-gb	Promoting the shift from the private motor vehicle to active travel and public transport
cy-gb	Hyrwyddo'r newid o'r cerbyd modur preifat i deithio llesol a thrafnidiaeth gyhoeddus

en-gb	Welsh Government is investing in a number of schemes to promote a ‘modal shift’ from over-reliance on the private car to more sustainable modes of transport such as walking, cycling and public transport and support safer, healthier and attractive options for citizens.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi mewn nifer o gynlluniau i hyrwyddo 'newid moddol' o orddibyniaeth ar y car preifat i ddulliau trafnidiaeth mwy cynaliadwy fel cerdded, beicio a thrafnidiaeth gyhoeddus a chefnogi opsiynau mwy diogel, iachach a deniadol i ddinasyddion.

en-gb	The usual method of travel to work in Wales is currently 81% car, 2% bike, 4% bus or coach, 4% rail and 8% walk; working from home has an impact on both travel and domestic combustion.
cy-gb	Y dull arferol o deithio i'r gwaith yng Nghymru ar hyn o bryd yw 81% car, 2% beic, 4% bws neu goets, 4% rheilffordd a 8% cerdded; mae gweithio gartref yn cael effaith ar deithio a hylosgi domestig.

en-gb	We recognise the challenges involved in challenging personal convenience, reconsidering habitual behaviour and adapting to change.
cy-gb	Rydym yn cydnabod yr heriau sy'n gysylltiedig â herio cyfleustra personol, ailystyried ymddygiad cyson ac addasu i newid.

en-gb	DfT TSGB0109https://www.gov.uk/government/statistical-data-sets/tsgb01-modalcomparisons(accessed 08/07/2019)
cy-gb	Yr Adran Drafnidiaeth TSGB0109Https://www.gov.uk/Government/Statistical-datasets/tsgb01-Modal-ComparisonsTSGB0109(fel ar 08/07/2019)

en-gb	We will work with partners to ensure improved provision of public transport.
cy-gb	Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid i sicrhau darpariaeth trafnidiaeth gyhoeddus well.

en-gb	For shorter journeys, we want walking and cycling to become the preferred choice.
cy-gb	Rydym am i gerdded a beicio fod y dewis cyntaf ar gyfer siwrneiau byr.

en-gb	Beyond improved air quality, active travel modes offer many benefits, both for the individual and for society.
cy-gb	Yn ogystal ag ansawdd aer gwell, mae moddau teithio llesol yn cynnig llawer o fanteision i’r unigolyn a chymdeithas.

en-gb	Most notably these modes improve mental and physical health, are emission free and reduce congestion and peak time demand on public transport.
cy-gb	Yn fwyaf nodedig, mae’r moddau hyn yn gwella iechyd meddyliol a chorfforol, nid ydynt yn rhyddhau allyriadau ac maent yn lleihau tagfeydd a’r galw am leoedd ar drafnidiaeth gyhoeddus ar oriau brig.

en-gb	Our Active Travel Act came into force in 2014 and one of its key elements is the need for local authorities to plan and develop integrated walking and cycling networks which connect where people live with where they need and want to go.
cy-gb	Daeth ein Deddf Teithio Llesol i rym ym mis Medi 2014 ac un o’i helfennau allweddol yw’r angen i awdurdodau lleol gynllunio a datblygu rhwydweithiau cerdded a beicio integredig sy’n cysylltu ble mae pobl yn byw gyda ble maen nhw angen ac eisiau mynd iddo.

en-gb	Planned networks must meet community needs, increasing the likelihood people are motivated to use them.
cy-gb	Mae’n rhaid i rwydweithiau a gynllunnir ddiwallu anghenion cymunedol, gan gynyddu’r tebygolrwydd bod pobl yn teimlo’n frwdfrydig i’w defnyddio.

en-gb	There is an emphasis on effective consultation and engagement in all stages of the process, from initial planning though to scheme design.
cy-gb	Mae yna bwyslais ar ymgynghori ac ymgysylltu effeithiol ym mhob cam o’r broses, o’r cynllunio cychwynnol i ddylunio’r cynllun.

en-gb	The Active Travel Act is complemented by statutory Delivery and Design Guidance, setting out planning and consultation approaches and requirements and the design specifications for walking and cycling infrastructure.
cy-gb	Mae’r Ddeddf Teithio Llesol yn cael ei hategu gan Ganllawiau Dylunio a Chyflenwi, sy’n nodi dulliau a gofynion cynllunio ac ymgynghori a’r manylebau dylunio ar gyfer seilwaith cerdded a beicio.

en-gb	We will be consulting on updated Guidance in winter /spring 2019/20.
cy-gb	Byddwn yn ymgynghori ar Ganllawiau wedi’i diweddaru yng ngaeaf/gwanwyn 2019/20.

en-gb	We are supporting the creation of Active Travel networks with significant capital investment.
cy-gb	Rydym yn cefnogi’r gwaith o greu rhwydweithiau Teithio Llesol gyda buddsoddiad cyfalaf sylweddol.

en-gb	The Active Travel Fund was established in 2018 to accelerate delivery of the networks in 2019/20.
cy-gb	Sefydlwyd y Gronfa Teithio Llesol yn 2018 i gyflymu’r broses o ddarparu’r rhwydweithiau yn 2019/20.

en-gb	We have allocated over £40 million to local authorities to develop new walking and cycling routes and facilities, and make improvements to their existing infrastructure.
cy-gb	Rydym wedi dyrannu dros £40 miliwn i awdurdodau lleol i ddatblygu llwybrau a chyfleusterau cerdded a beicio newydd, ac i wneud gwelliannau i’w seilwaith cyfredol.

en-gb	Funded schemes include major new links, packages of measures to tackle multiple smaller gaps and barriers on a whole town basis, as well as public bike share schemes, including the first electric public bike share scheme in Wales.
cy-gb	Mae cynlluniau a ariannwyd yn cynnwys cysylltiadau newydd pwysig, pecynnau o fesurau i fynd i’r afael â nifer o fylchau a rhwystrau llai ar sail trefi cyfan, yn ogystal â chynlluniau rhannu beiciau cyhoeddus, yn cynnwys y cynllun rhannu beiciau trydan cyhoeddus cyntaf yng Nghymru.

en-gb	Electric bikes have great potential to attract new user groups to cycling for transport, including those whose journeys are longer or include steep inclines, and older people.
cy-gb	Mae gan feiciau trydan y potensial i ddenu grwpiau defnyddwyr newydd i feicio fel dull trafnidiaeth, yn cynnwys y rhai sydd â siwrneiau hirach neu sy’n cynnwys rhiwiau serth, a phobl hŷn.

en-gb	Providing the right infrastructure is an important part of achieving modal shift, but not necessarily sufficient on its own.
cy-gb	Mae darparu’r seilwaith cywir yn rhan bwysig o gyflawni newid moddol, ond nid yw’n ddigon ar ben ei hun o reidrwydd.

en-gb	We have contracted Sustrans to run ‘Active Journeys’, which promotes walking and cycling to school in close collaboration with schools, for the last four years and are currently procuring its successor programme.
cy-gb	Rydym wedi contractio Sustrans i redeg ‘Teithiau Iach’, sy’n hyrwyddo cerdded a beicio i’r ysgol mewn cydweithrediad agos ag ysgolion, dros y pedair blynedd diwethaf ac rydym wrthi’n caffael y rhaglen a fydd yn ei holynu.

en-gb	The future budget has been boosted by over 50%.
cy-gb	Mae cyllideb y dyfodol wedi cael hwb o 50% a mwy.

en-gb	To ensure people can take up walking and cycling safely, we are funding cycle training for children and adults and child pedestrian training at a cost of around £1.5m annually.
cy-gb	Er mwyn sicrhau bod pobl yn gallu dechrau cerdded a beicio’n ddiogel, rydym yn ariannu hyfforddiant beicio i blant ac oedolion a hyfforddiant i blant ar fod yn gerddwyr cyfrifol ar gost o tua £1.5 miliwn bob blwyddyn.

en-gb	In 2020, we will review how this training can be optimised to go beyond acquisition of skills to include behaviour change elements.
cy-gb	Yn 2020, byddwn yn adolygu sut gellir manteisio i’r eithaf ar yr hyfforddiant hwn i fynd y tu hwnt i ennill sgiliau a chynnwys elfennau newid ymddygiad.

en-gb	We will work with external partners to develop and align behaviour change programmes to encourage uptake of healthy and active travel modes.
cy-gb	Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid allanol i ddatblygu a chysoni rhaglenni newid ymddygiad i annog pobl i ddewis moddau teithio llesol ac iach.

en-gb	As part of our ambition to put place making at the top of our agenda for our towns, villages and cities, we are working on a programme to change the default speed limit from 30mph to 20mph in built up areas.
cy-gb	Fel rhan o’n huchelgais i osod creu lleoedd ar frig ein hagenda i’n trefi, pentrefi a dinasoedd, rydym yn gweithio ar raglen i newid y terfyn cyflymder diofyn o 30mya i 20mya mewn ardaloedd adeiledig.

en-gb	This will reduce traffic related injuries and fatalities and also help create places where conditions for walking and cycling are improved.
cy-gb	Bydd hyn yn lleihau anafiadau a marwolaethau sy’n gysylltiedig â thraffig ac yn helpu i greu lleoedd gwell ar gyfer cerdded a beicio.

en-gb	The transformational change in public transport management to Transport for Wales (TfW), has provided the opportunity to review, improve and integrate all elements of the services.
cy-gb	Mae'r trawsnewid mewn rheoli trafnidiaeth gyhoeddus i Drafnidiaeth Cymru (TrC) wedi rhoi cyfle i adolygu, gwella ac integreiddio pob elfen o'r gwasanaethau.

en-gb	Greater use of public transport has the potential to reduce traffic and improve air quality.
cy-gb	Gall mwy o ddefnydd o drafnidiaeth gyhoeddus leihau traffig a gwella ansawdd aer.

en-gb	Coupled with innovations in active road network management there is considerable potential for optimising public transport reliability and efficiency and achieving reductions in congestion and air pollution.
cy-gb	Ynghyd â datblygiadau arloesol o ran rheoli'r rhwydwaith ffyrdd gweithredol, ceir cryn botensial i optimeiddio dibynadwyedd ac effeithlonrwydd trafnidiaeth gyhoeddus a lleihau tagfeydd a llygredd aer.

en-gb	Better integrated public transport can bring enhanced employment opportunities and increased wealth into Wales.
cy-gb	Gall trafnidiaeth gyhoeddus sydd wedi'i hintegreiddio'n well ddod â mwy o gyfleoedd cyflogaeth a mwy o gyfoeth i Gymru.

en-gb	The greater the shift to public transport achieved, the more justification there is to develop and adapt services.
cy-gb	Mwya’n bydd fydd y newid i drafnidiaeth gyhoeddus, mwya’n byd y gellir cyfiawnhau datblygu ac addasu gwasanaethau.

en-gb	Bus and Taxi
cy-gb	Bws a Thacsi

en-gb	The Welsh Government has a strong commitment to bus services in Wales, spending over £220 million each year.
cy-gb	Mae gan Lywodraeth Cymru ymrwymiad cryf i wasanaethau bysiau yng Nghymru, gan wario dros £220 miliwn arnynt bob blwyddyn.

en-gb	We launched a White Paper consultation in December 2018 on proposals to legislate to improve the effectiveness of bus services.
cy-gb	Lansiwyd ymgynghoriad Papur Gwyn gennym ym mis Rhagfyr 2018 ar gynigion i ddeddfu er mwyn gwella effeithiolrwydd gwasanaethau bysiau.

en-gb	Welsh Government has set out proposals to put in place the legislative tools to provide improved bus services tailored to different circumstances and challenges.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno cynigion i roi'r adnoddau deddfwriaethol ar waith i ddarparu gwell gwasanaethau bysiau sydd wedi'u haddasu i wahanol amgylchiadau a heriau.

en-gb	We have set out a bold ambition for all buses to have zero exhaust emissions by 2028, which will bring about significant improvements to air quality in urban areas.
cy-gb	Rydym wedi nodi uchelgais heriol y bydd pob bws yn rhedeg heb ryddhau unrhyw allyriadau pibell egsôst erbyn 2028, a bydd hyn yn arwain at welliannau sylweddol i ansawdd aer mewn ardaloedd trefol.

en-gb	Retrofitting buses with filters may allow the continued use of the existing (diesel) fleet while improving its environmental performance but this does have a detrimental impact on fuel consumption and CO2 emissions.
cy-gb	Mae'n bosibl y bydd ailosod hidlwyr ar fysiau yn golygu bod modd parhau o ddefnyddio’r fflyd (diesel) bresennol ar yr un pryd â gwella'i pherfformiad amgylcheddol ond mae hyn yn cael effaith niweidiol ar y defnydd o danwydd ac allyriadau CO2.

en-gb	This action will integrate with new approaches to urban planning to encourage greater use of public transport, safer and healthier school transport, discouraging private vehicles whilst preserving access to work, community, and health and retail services.
cy-gb	Bydd y cam gweithredu hwn yn integreiddio â dulliau newydd o ymdrin â chynllunio trefol er mwyn annog mwy o ddefnydd o drafnidiaeth gyhoeddus, trafnidiaeth ysgol fwy diogel ac iachach, annog pobl i beidio â defnyddio cerbydau preifat ar yr un pryd â sicrhau mynediad i waith, y gymuned a gwasanaethau iechyd a manwerthu.

en-gb	We are developing a vision document, delivery plan and governance structures to progress the work of reforming the provision of Taxi and Private Hire Vehicles.
cy-gb	Rydym wrthi'n datblygu dogfen weledigaeth, cynllun cyflawni a strwythurau llywodraethu i ddatblygu'r gwaith o ddiwygio darpariaeth Tacsis a Cherbydau Hurio Preifat.

en-gb	This will include the key themes of how we achieve air quality improvements as well as the decarbonisation of the fleet to meet our bold aim for a zero tailpipe emission taxi fleet by 2028.
cy-gb	Bydd hyn yn cynnwys themâu allweddol sut rydym yn cyflawni gwelliannau ansawdd aer yn ogystal â datgarboneiddio'r fflyd i fodloni ein nod beiddgar i gael fflyd tacsis heb unrhyw allyriadau o bibellau mwg erbyn 2028.

en-gb	Rail
cy-gb	Rheilffyrdd

en-gb	Our vision of ‘A Railway for Wales’ demonstrates the expansion of rail services can help us to address some of the underlying causes of the climate emergency we face by making it possible for far more of us to access affordable, efficient, and attractive pubic transport services and so reduce road congestion, carbon emissions and air quality impacts.
cy-gb	Mae ein gweledigaeth ar gyfer ‘Rheilffordd i Gymru’ yn dangos y gall ehangu gwasanaethau rheilffyrdd ein helpu ni i fynd i’r afael ag achosion sylfaenol yr argyfwng hinsawdd rydym yn ei wynebu drwy ei gwneud hi’n bosibl i lawer mwy ohonom ni allu manteisio ar wasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy, effeithlon ac apelgar, a lleihau tagfeydd traffig, allyriadau carbon ac effeithiau ansawdd aer yn sgil hynny.

en-gb	Our new Wales and Borders rail service will bring about a 65% increase in capacity, reduce emissions and greatly increase the attractiveness of rail travel.
cy-gb	Bydd ein gwasanaeth rheilffyrdd newydd ar gyfer Cymru a'r Gororau yn arwain at gynnydd o 65% mewn capasiti, yn lleihau allyriadau ac yn cynyddu apêl teithio ar drenau yn sylweddol.

en-gb	We will increase capacity through the delivery of new and innovative Metro systems.
cy-gb	Byddwn yn cynyddu capasiti drwy ddarparu systemau Metro newydd ac arloesol.

en-gb	The South Wales Metro will bring about a step change in the integration and frequency of public transport services to offer a compelling alternative to car journeys by 2023.
cy-gb	Bydd Metro De Cymru yn sicrhau newid sylweddol o ran integreiddio gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus a pha mor aml mae gwasanaethau’n rhedeg, ac felly’n cynnig dewis amgen deniadol yn lle siwrneiau car erbyn 2023.

en-gb	New Metro schemes will be developed taking account of how air quality improvements can most successfully be achieved.
cy-gb	Caiff cynlluniau Metro newydd eu datblygu gan ystyried sut gellir cyflawni gwelliannau ansawdd aer yn fwyaf llwyddiannus.

en-gb	We are also developing plans for other Metro schemes in North East and South West Wales.
cy-gb	Rydym hefyd yn datblygu cynlluniau ar gyfer cynlluniau Metro eraill yn y gogledd-ddwyrain a’r de-orllewin.

en-gb	The North Wales Metro is a priority identified in Prosperity for All as a key contributor to delivering modern and connected infrastructure.
cy-gb	Mae Metro Gogledd Cymru yn flaenoriaeth a nodwyd yn Ffyniant i Bawb fel cyfrannwr allweddol at ddarparu seilwaith modern a chysylltiedig.

en-gb	The projects will facilitate modal shift, and deliver our objectives of improving air quality and reducing carbon emissions across North Wales.
cy-gb	Bydd y prosiectau yn hwyluso newid moddol, ac yn cyflawni ein hamcanion o wella ansawdd aer a lleihau allyriadau carbon ledled y gogledd.

en-gb	From 2022 onwards electrification will see bi-mode and tri-mode trains introduced on the Cardiff Central Metro, where they will operate entirely from overhead electric power, supplemented by batteries on the Core Valley Lines, replacing the diesel trains.
cy-gb	O 2022 ymlaen, bydd trydaneiddio'n golygu y bydd trenau dau fodd a thri modd yn cael eu cyflwyno ar Fetro Canol Caerdydd, lle byddant yn cael eu gweithredu'n gyfan gwbl gan bŵer trydan uwchben, wedi'i ategu gan fatris ar Linellau Craidd y Cymoedd, gan ddisodli'r trenau diesel.

en-gb	Transport for Wales is introducing the first hybrid trains in the UK, on the Wrexham to Bidston service.
cy-gb	Trafnidiaeth Cymru sy'n cyflwyno'r trenau hybrid cyntaf yn y DU, ar y gwasanaeth rhwng Wrecsam a Bidston.

en-gb	These combine the use of modern batteries with lightweight diesel engines which comply with latest European emission standards.
cy-gb	Mae'r rhain yn cyfuno'r defnydd o fatris modern ag injans diesel ysgafn sy'n cydymffurfio â'r safonau allyriadau Ewropeaidd diweddaraf.

en-gb	From 2023, the majority of long-distance services will be powered by diesel engines which will meet the latest Euro Stage V emissions regulations with greatly improved fuel consumption.
cy-gb	O 2023, bydd y rhan fwyaf o wasanaethau pellter hir yn cael eu pweru gan injans diesel a fydd yn bodloni'r rheoliadau allyriadau Cam V Ewropeaidd diweddaraf, gan ddefnyddio tanwydd yn fwy effeithlon o lawer.

en-gb	Transport for Wales is committed to trialling future technology during their contract.
cy-gb	Mae Trafnidiaeth Cymru wedi ymrwymo i dreialu technoleg y dyfodol yn ystod eu contract.

en-gb	The rolling stock which has been ordered have adaptable power units, so the diesel engine could eventually be swapped for hydrogen (or other alternative) if trials are successful and funding is available.
cy-gb	Mae gan y cerbydau sydd wedi’u harchebu unedau pŵer hyblyg, felly gallai'r injan ddiesel gael ei chyfnewid am un hydrogen (neu ddewis arall) yn y pen draw os yw'r treialon yn llwyddiannus a bod cyllid ar gael.

en-gb	Ultra-low emission vehicles
cy-gb	Cerbydau allyriadau isel iawn

en-gb	Promoting a switch from petrol and diesel road vehicles to electric and other ultra-low emission power is an essential element of our approach to tackle transport CO2 emissions and reducing air pollutants.
cy-gb	Mae hyrwyddo newid o gerbydau ffordd petrol a diesel i rai trydan a mathau eraill o bŵer allyriadau isel iawn yn elfen hanfodol o'n dull o fynd i'r afael agallyriadau CO2 trafnidiaeth a lleihau llygryddion aer.

en-gb	Electric vehicles produce no exhaust emissions, reducing air pollutants such as NO2 and some particulates as well as CO2 emissions which contribute to global warming.
cy-gb	Nid yw cerbydau trydan yn cynhyrchu unrhyw allyriadau egsôst, gan leihau llygryddionaer fel NO2 a rhai gronynnau yn ogystal ag allyriadau CO2 sy'n cyfrannu at gynhesu byd-eang.

en-gb	However, electric vehicles still contribute some non-exhaust emissions from brake, tyre and road surface breakdown.
cy-gb	Fodd bynnag, mae cerbydau trydan yn dal i gyfrannu rhywfaint o allyriadau heblaw rhai egsôst o’r brêcs, y teiars a threulio wyneb y ffordd.

en-gb	Since 2009, EU legislation has set mandatory emission reduction targets for new cars.
cy-gb	Ers 2009, mae deddfwriaeth yr UE wedi gosod targedau lleihau allyriadau gorfodol ar gyfer ceir newydd.

en-gb	Targets for vans were introduced from 2011 and CO2 emission standards for heavyduty vehicles entered into force in August 2019.
cy-gb	Cyflwynwyd targedau ar gyfer faniau ers 2011 a daeth safonauallyriadau CO2 ar gyfer cerbydau trwm i rym ym mis Awst 2019.

en-gb	From 2021, phased in from 2020, the EU fleet-wide average emission target for new cars will be 95 g CO2/km.
cy-gb	O 2021, ar ôl cael ei gyflwyno’n raddol o 2020, targed allyriadau cyfartalog fflyd gyfan yr UE ar gyfer ceir newydd fydd 95g CO2/km.

en-gb	EU legislation, passed in April 2019, mandates that, by 2030, there will be a 37.5% cut in corporate average CO2 emissions which effectively means an average CO2 figure of about 60g/km.
cy-gb	Mae deddfwriaeth yr UE, a basiwyd ym mis Ebrill 2019, yn mandadu y bydd yna ostyngiad o 37.5% mewn allyriadau CO2 cyfartalog  corfforaethol erbyn 2030, sydd i bob pwrpas yn golygu ffigur CO2 cyfartalog o tua 60g/km.

en-gb	The UK Government has pledged to pursue a future approach that is at least as ambitious as the current arrangements for vehicle emissions regulation following an exit from the EU.
cy-gb	Mae Llywodraeth y DU wedi addo mynd ar drywydd dull yn y dyfodol sydd yr un mor uchelgeisiol o leiaf â'r trefniadau presennol ar gyfer rheoleiddio allyriadau cerbydau ar ôl ymadael yr UE.

en-gb	This has driven vehicle manufacturers to launch new battery electric models and hybrid vehicles in order to meet the CO2 regulations.
cy-gb	Mae hyn wedi sbarduno gwneuthurwyr cerbydau i lansio modelau trydan batri newydd a cherbydau hybrid er mwyn bodloni rheoliadau CO2.

en-gb	next steps to cleaner road transport.
cy-gb	next steps to cleaner road transport.

en-gb	This sets out UK plans to end the sale of new conventional petrol and diesel cars and vans by 2040.
cy-gb	Mae hwn yn amlinellu cynlluniau'r DU i roi terfyn ar werthu ceir a faniau petrol a diesel confensiynol newydd erbyn 2040.

en-gb	Welsh Government is committed to promoting the transition to ultra-low emission vehicles.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i hyrwyddo'r newid i gerbydau allyriadau isel iawn.

en-gb	We are working with UK Government, local authorities, the energy sector and business to plan for and implement the roll out of electric vehicle (EV) charging infrastructure.
cy-gb	Rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, awdurdodau lleol, y sector ynni a busnes i gynllunio ar gyfer cyflwyno seilwaith gwefru cerbydau trydan (EV) a'i rhoi ar waith.

en-gb	By investing £2m by 2020 we will help create a network of rapid charging points to enable longer distance travel by electric vehicles throughout Wales, and we are developing an electric vehicle charging strategy to inform wider investment.
cy-gb	Drwy fuddsoddi £2 miliwn erbyn 2020 byddwn yn helpu i greu rhwydwaith o bwyntiau gwefru cyflym er mwyn galluogi cerbydau trydan ledled Cymru i deithio ymhellach, ac rydym yn datblygu strategaeth gwefru cerbydau trydan i lywio buddsoddiad ehangach.

en-gb	We are also working on a proposal for all new cars and light goods vehicles in the Public Sector fleet to be ultra-low emission by 2025 and where practicably possible, all heavy goods to be ultra-low emission by 2030.
cy-gb	Rydym hefyd yn gweithio ar gynnig i bob car a cherbyd nwyddau ysgafn newydd yn y fflyd sector cyhoeddus fod yn rhai allyriadau isel iawn erbyn 2025 a lle y bo'n ymarferol bosibl, i’r holl gerbydau nwyddau trwm fod yn rhai allyriadau isel iawn erbyn 2030.

en-gb	Welsh Government will explore the potential to align the opportunities presented by Low Emission Zones and Clean Air Zones with wider transport policy initiatives in Wales.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn archwilio'r posibilrwydd o gysoni'r cyfleoedd a gyflwynir gan Barthau Allyriadau Isel a Pharthau Aer Glân â mentrau polisi trafnidiaeth ehangach yng Nghymru.

en-gb	Consideration of opportunities and measures includes the introduction of clean air zones with potential access restrictions for certain vehicles in urban areas, toll roads, reviewing the feasibility of schemes to incentivise the scrappage of the most polluting vehicles with credits for public transport, and a review of the effectiveness of anti-idling legislation to protect those most vulnerable from harmful transport emissions.
cy-gb	Mae ystyried cyfleoedd a mesurau yn cynnwys cyflwyno parthau aer glân gyda chyfyngiadau posibl ar fynediad i gerbydau penodol mewn ardaloedd trefol, tollffyrdd, adolygu dichonoldeb cynlluniau i gymell pobl i sgrapio'r cerbydau sy'n llygru fwyaf â chredydau ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus, ac adolygiad o effeithiolrwydd deddfwriaeth sy’n gwahardd gadael i injan droi’n segur i ddiogelu'r rheini sydd fwyaf agored i niwed rhag allyriadau trafnidiaeth niweidiol.

en-gb	Reducing concentrations of NO2 around roads where levels are above legal limits in Wales continues to be our most immediate air quality challenge.
cy-gb	Lleihau crynodiadau NO2 o amgylch ffyrdd lle mae lefelau uwchlaw terfynau cyfreithiol yng Nghymru yw ein her fwyaf dybryd o hyd o ran ansawdd aer.

en-gb	NO2 is another pollutant of concern for human health.
cy-gb	Mae NO2 yn llygrydd arall sy'n peri pryder o ran iechyd pobl.

en-gb	This has put emphasis on a relatively small number of hot-spot areas, almost entirely coinciding with road-side locations in heavy traffic.
cy-gb	Mae hyn wedi rhoi pwyslais ar nifer gymharol fach o ardaloedd â lefelau NO2 uchel, a bron pob un ohonynt yn lleoliadau wrth ymyl y ffordd mewn traffig trwm.

en-gb	However, there is also clear evidence of health effects from exposure to NO2 at lower concentrations, although there are difficulties in distinguishing these effects from simultaneous exposure to other pollutants including particulate matter.
cy-gb	Fodd bynnag, mae tystiolaeth glir hefyd bod cysylltiad â chrynodiadau is o NO2 yn effeithio ar iechyd, er ei bod yn anodd gwahaniaethu rhwng yr effeithiau hyn ac effeithiau dod i gysylltiad â llygryddion eraill, yn cynnwys gronynnau, ar yr un pryd.

en-gb	NO2 is much more dominated by local emissions than fine particulate matter (PM2.5), and higher concentrations are correlated with the more populated urban areas, and lower in remote rural areas.
cy-gb	Mae NO2 yn cael ei ddylanwadu mwy o lawer gan allyriadau lleol na deunydd gronynnol (PM2.5), ac mae crynodiadau’n uwch mewn ardaloedd trefol mwy poblog, ac yn is mewn ardaloedd gwledig diarffordd.

en-gb	We estimate the population weighted mean concentration of NO2 for 2016 is 10 (range 7 to 12) ug/m3.
cy-gb	Amcangyfrifwn fod crynodiad cymedrig NO2 wedi’i bwysoli ar sail y boblogaeth ar gyfer 2016 yn 10 (ystod 7 i 12) ug/m3.

en-gb	COMEAP (2018), Association of long-term average concentrations of nitrogen dioxide with mortality https://www.gov.uk/government/publications/nitrogen-dioxide-effects-on-mortality/associations-oflong-term-average-concentrations-of-nitrogen-dioxide-with-mortality-2018-comeap-summary
cy-gb	COMEAP (2018), Association of long-term average concentrations of nitrogen dioxide with mortality  https://www.gov.uk/government/publications/nitrogen-dioxide-effects-on-mortality/associations-oflong-term-average-concentrations-of-nitrogen-dioxide-with-mortality-2018-comeap-summary

en-gb	The chart below shows the proportion of Welsh emissions to NOx population weighted mean exposure in Wales in 2016.
cy-gb	Mae'r siart isod yn dangos cyfran yr allyriadau yng Nghymru i gysylltiad cymedrig â NOx wedi’i bwysoli ar sail y boblogaeth yng Nghymru yn 2016.

en-gb	This illustrates the dominance of road traffic emissions in Wales, and the relatively small contribution imported from sources outside Wales.
cy-gb	Mae hyn yn dangos pa mor sylweddol yw allyriadau traffig ffyrdd yng Nghymru, a'r cyfraniad cymharol fach a fewnforir o ffynonellau y tu allan i Gymru.

en-gb	Source apportionment of population weighted mean concentration of NOx in Wales in 2016
cy-gb	Dosraniad fesul ffynhonnell o grynodiad cymedrig NOx wedi’i bwysoli ar sail y boblogaeth yng Nghymru yn 2016

en-gb	In November 2018 Welsh Government published a plan entitled Tackling roadside nitrogen dioxide concentrations in Wales.
cy-gb	Ym mis Tachwedd 2018, cyhoeddodd Llywodraeth y DU gynllun o’r enw Mynd i’r afael â chrynodiadau o nitrogen deuocsid wrth ymyl y ffordd yng Nghymru.

en-gb	This plan focuses on actions necessary to reduce concentrations of NO2 around roads in Wales where levels are above legal limits within the shortest possible time, in a way which reduces exposure as quickly as possible and by taking steps which mean meeting the limit values is not just possible but likely.
cy-gb	Mae'r cynllun yn canolbwyntio ar y camau gweithredu sydd eu hangen i leihau crynodiadau NO2 o amgylch ffyrdd Cymru lle mae lefelau uwchlaw terfynau cyfreithiol, cyn gynted â phosibl, mewn ffordd sy’n lleihau cysylltiad cyn gynted â phosibl a thrwy gymryd camau sy'n golygu bod bodloni'r gwerthoedd terfyn nid yn unig yn bosibl ond yn debygol.

en-gb	Tackling roadside nitrogen dioxide concentrations in Wales:
cy-gb	Mynd i’r afael â chrynodiadau o nitrogen deuocsid wrth ymyl y ffordd yng Nghymru:

en-gb	Welsh Government supplemental plan to the UK plan for tackling roadside nitrogen dioxide concentrations November 2018 https://gweddill.gov.wales/docs/desh/policy/181129-final-supplemental-air-quality-plan-en.pdf(accessed 08/07/2019)
cy-gb	Cynllun atodol Llywodraeth Cymru i gynllun y DU ar gyfer mynd i’r afael â chrynodiadau o nitrogen deuocsid wrth ymyl y ffordd Tachwedd 2018https://llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-04/mynd-ir-afaela-chrynodiadau-o-nitrogen-deuocsid-wrth-ymyl-y-ffordd-yng-nghymru_0.pdf (fel ar 08/07/2019)

en-gb	Ambient Air Quality Directive and the Air Quality Standards (Wales) Regulations 2010
cy-gb	Cyfarwyddeb Aer yr Amgylchedd a Rheoliadau Safonau Ansawdd Aer (Cymru) 2010

en-gb	The plan focuses on action being taken by Welsh Government at five sites on the Welsh Government Managed Road Network and in two Welsh local authority areas (Cardiff and Caerphilly).
cy-gb	Mae’r cynllun yn canolbwyntio ar gamau gweithredu Llywodraeth Cymru mewn pum lleoliad ar Rwydwaith Ffyrdd a Reolir Llywodraeth Cymru a dau mewn ardaloedd awdurdod lleol yng Nghymru (Caerdydd a Chaerffili).

en-gb	The five locations are:
cy-gb	Y pum lleoliad yw:

en-gb	A494 Deeside
cy-gb	A494 Glannau Dyfrdwy

en-gb	A483 Wrexham
cy-gb	A483 Wrecsam

en-gb	A470 Upper Boat to Pontypridd
cy-gb	A470 Glan-bad i Bontypridd

en-gb	M4 J41 – J42, Port Talbot
cy-gb	M4 J41 – J42, Port Talbot

en-gb	M4 J25 – J26, Newport
cy-gb	M4 J25 – J26, Casnewydd

en-gb	Welsh Government has imposed speed limits on these sections of motorway and trunk roads in order to reduce concentrations of nitrogen dioxide.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi gosod terfynau cyflymder ar y darnau hyn o briffyrdd a chefnffyrdd er mwyn lleihau crynodiadau o nitrogen deuocsid.

en-gb	Monitoring data published in October 2019 indicating that NO2 levels have reduced following implementation of the 50mph speed limits on an initial trial basis in June 2018.
cy-gb	Mae data monitro a gyhoeddwyd yn Hydref 2019 yn dangos bod lefelau NO2 wedi gostwng ar ôl treialu terfynau cyflymder 50mya o fis Mehefin 2018.

en-gb	We are developing the further Precautionary Retained Measures included in the plan, as NO2 concentrations recorded at the roadside remain higher than those modelled nationally.
cy-gb	Rydym yn datblygu'r Mesurau Rhagofalus a Gadwyd a gaiff eu cynnwys yn y cynllun, gan fod y crynodiadau o NO2 a gofnodwyd wrth ymyl y ffordd yn parhau'n uwch na'r rhai a fodelwyd yn genedlaethol.

en-gb	https://gov.wales/interim-data-no2-concentrations-motorway-and-trunk-road
cy-gb	https://llyw.cymru/data-interim-ar-grynodiadau-o-no2-ar-gyfer-traffyrdd-chefnffyrdd?

en-gb	Ministerial Directions have been placed on Caerphilly and Cardiff Council to undertake feasibility studies to identify the options that will deliver compliance in the shortest possible time.
cy-gb	Rhoddwyd Cyfarwyddiadau Gweinidogol i Gynghorau Caerffili a Chaerdydd gynnal astudiaethau dichonoldeb i nodi'r opsiynau a fydd yn sicrhau cydymffurfiaeth yn y cyfnod byrraf posibl.

en-gb	Both authorities submitted final plans in June 2019 and further Directions were subsequently issued requiring additional action to be taken.
cy-gb	Cyflwynodd y ddau awdurdod gynlluniau terfynol ym mis Mehefin 2019 ac yna cyhoeddwyd Cyfarwyddiadau pellach yn gofyn am weithredu pellach.

en-gb	Welsh Government has allocated over £20 million for an Air Quality Fund through to 2021 to support this work and fund the necessary measures to achieve compliance with legal limits for nitrogen dioxide.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi dyrannu dros £20 miliwn ar gyfer Cronfa Ansawdd Aer hyd at 2021 i gefnogi’r gwaith hwn ac i ariannu’r mesurau angenrheidiol i sicrhau cydymffurfiaeth gyda therfynau cyfreithiol ar gyfer nitrogen deuocsid.

en-gb	We will ensure remedial measures to achieve compliance with EU limit values for nitrogen dioxide are based on sound evidence and are likely to ensure continued emissions reductions to achieve compliance in the soonest time possible.
cy-gb	Byddwn yn sicrhau bod mesurau adferol i gydymffurfio â gwerthoedd terfyn yr UE ar gyfer nitrogen deuocsid yn seiliedig ar dystiolaeth gadarn a'u bod yn debygol o sicrhau bod allyriadau’n parhau i ostwng er mwyn cyflawni cydymffurfiaeth yn y cyfnod byrraf posibl.

en-gb	To support this, we will expand the remit of our independent expert review panel to advise on activity to achieve and maintain compliance, including our work to develop further supporting measures on our strategic road network.
cy-gb	I gefnogi hyn, byddwn yn ehangu cylch gwaith ein panel adolygu arbenigol annibynnol i gynghori ar weithgarwch i gyflawni a chynnal cydymffurfiaeth, gan gynnwys ein gwaith i ddatblygu mesurau ategol pellach ar ein rhwydwaith ffyrdd strategol.

en-gb	Aviation
cy-gb	Hedfan

en-gb	We support international efforts and will be working to assess and develop measures to reduce emissions from aviation and shipping.
cy-gb	Rydym yn cefnogi ymdrechion rhyngwladol a byddwn yn gweithio i asesu a datblygu mesurau i leihau allyriadau o’r sectorau hedfan a morgludiant.

en-gb	Cardiff Airport introduced measures in 2016 which ensure operating aircraft use the shortest route to and along their final approach to the runway.
cy-gb	Cyflwynodd Maes Awyr Caerdydd fesurau yn 2016 sy'n sicrhau bod awyrennau gweithredol yn defnyddio'r llwybr byrraf i'r rhedfa.

en-gb	This significantly reduces track miles covered by the aircraft.
cy-gb	Mae hyn yn lleihau milltiroedd trac mae awyrennau’n eu teithio yn sylweddol.

en-gb	Cardiff Airport also encourages airlines to operate continuous descent approaches, which significantly reduce fuel usage, and require aircraft taxiing from stand to runway operate at minimum power to reduce noise and fuel use.
cy-gb	Mae Maes Awyr Caerdydd hefyd yn annog cwmnïau hedfan i weithredu dulliau gostwng parhaus, sy'n lleihau'r defnydd o danwydd yn sylweddol, ac yn ei gwneud yn ofynnol i awyrennau ddefnyddio cyn lleied â phosibl o bŵer wrth symud tuag at y rhedfa er mwyn lleihau sŵn a'r defnydd o danwydd.

en-gb	In September, Cardiff Airport launched its ‘Environmental Flight Path’, which provides a timeline of immediate and short-term environmental goals.
cy-gb	Ym mis Medi, lansiodd Maes Awyr Caerdydd ei Lwybr Hedfan Amgylcheddol  sy’n darparu amserlen o nodau amgylcheddol uniongyrchol a byrdymor.

en-gb	These milestones will be delivered in line with the organisation’s vision to become a ‘Carbon Neutral Airport’ and are key considerations for the Airport’s Masterplan development over the next two decades.
cy-gb	Bydd y cerrig milltir hyn yn cael eu cyflawni yn unol â gweledigaeth y sefydliad i fod yn ‘Faes Awyr Di-garbon’ ac maent yn ystyriaethau allweddol ar gyfer datblygu Uwchgynllun y Maes Awyr dros y ddau ddegawd diwethaf.

en-gb	Cardiff Airport Environmental Flight Path. https://www.cardiff-airport.com/news/2019/09/20/cardiffairport-unveils-its-environmental-flight-path/
cy-gb	Llwybr Hedfan Amgylcheddol Maes Awyr Caerdydd. https://www.cardiffairport.com/news/2019/09/20/cardiff-airport-unveils-its-environmental-flight-path/

en-gb	Welsh National Marine Plan
cy-gb	Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru

en-gb	The Welsh Government commitment to supporting the sustainable development of our seas and to supporting our coastal communities is presented in the Welsh National Marine Plan (WNMP) published in 2019.
cy-gb	Mae ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi datblygiad cynaliadwy mewn perthynas â’n moroedd a chefnogi ein cymunedau arfordirol yn cael ei gyflwyno yng Nghynllun Morol Cenedlaethol Cymru a gyhoeddwyd yn 2019.

en-gb	The plan includes policy on the cross-cutting issues of climate change, air and water quality.
cy-gb	Mae'r cynllun yn cynnwys polisi ar faterion trawsbynciol newid yn yr hinsawdd, ansawdd aer ac ansawdd dŵr.

en-gb	The vision of the WNMP is for clean, safe, productive and biologically diverse seas, with the Welsh marine area making a strong contribution to energy security and climate change emissions targets through the responsible deployment of low carbon technologies.
cy-gb	Gweledigaeth Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru yw sicrhau moroedd glân, diogel, cynhyrchiol a biolegol amrywiol, gydag ardal forol Cymru yn gwneud cyfraniad cryf at y targedau sicrwydd ynni ac allyriadau newid yn yr hinsawdd drwy ddefnyddio technolegau carbon isel mewn ffordd gyfrifol.

en-gb	We recognise our ports and shipping sector is critical to the effective movement of cargo and people, both as part of networks and supply chains within the UK and as part of the global economy.
cy-gb	Rydym yn cydnabod bod ein sector porthladdoedd a morgludiant yn hanfodol ar gyfer symud llwythi a phobl yn effeithiol o fewn rhwydweithiau a chadwynau cyflenwi yn y DU ac fel rhan o’r economi fyd-eang.

en-gb	The activities of the sector support a wide range of other sectors and depend upon and support a diverse range of associated activities.
cy-gb	Mae gweithgareddau'r sector yn cefnogi ystod eang o sectorau eraill ac yn dibynnu ar ystod amrywiol o weithgareddau cysylltiedig ac yn eu cefnogi.

en-gb	Many ports have become the location for industrial clusters of private companies that may compete with one another or complement each other as customers and suppliers in specialised areas of production and distribution.
cy-gb	Mae llawer o borthladdoedd wedi dod yn lleoliad ar gyfer clystyrau diwydiannol o gwmnïau preifat a all gystadlu â'i gilydd neu ategu ei gilydd fel cwsmeriaid a chyflenwyr mewn meysydd cynhyrchu a dosbarthu arbenigol.

en-gb	We believe the sector has significant potential for sustainable growth, and it has therefore been identified as a strategic priority within our Welsh National Marine Plan.
cy-gb	Credwn fod gan y sector botensial sylweddol o ran twf cynaliadwy, ac felly mae wedi'i nodi fel blaenoriaeth strategol yng Nghynllun Morol Cenedlaethol Cymru.

en-gb	However, we must recognise the impacts of shipping and related activities on both greenhouse gas emissions and air quality.
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid i ni gydnabod effeithiau morgludiant a gweithgareddau cysylltiedig ar allyriadau nwyon tŷ gwydr ac ansawdd aer.

en-gb	We have identified a number of measures which would significantly reduce the impact of shipping on GHG and air quality.
cy-gb	Rydym wedi nodi nifer o fesurau a fyddai'n lleihau effaith morgludiant ar nwyon tŷ gwydr ac ansawdd aer yn sylweddol.

en-gb	We will be engaging with the sector, including the Welsh Ports Group, to better understand the implications of these measures, how to incentivise the transition towards low-emission shipping, and to explore the role of alternative technological solutions in enabling more efficient and effective interventions.
cy-gb	Byddwn yn ymgysylltu â'r sector, gan gynnwys Grŵp Porthladdoedd Cymru, er mwyn deall goblygiadau'r mesurau hyn yn well, sut i gymell y newid tuag at forgludiant allyriadau isel, ac archwilio rôl atebion technolegol amgen o ran galluogi ymyriadau mwy effeithlon ac effeithiol.

en-gb	The WNMP contains policies to help guide marine management.
cy-gb	Mae'r Cynllun Morol Cenedlaethol yn cynnwys polisïau i helpu i lywio rheolaeth forol.

en-gb	Some policies are related to cross-cutting issues such as nature conservation, minimising emission of greenhouse gases, air and water quality.
cy-gb	Mae rhai polisïau'n ymwneud â materion trawsbynciol fel gwarchod natur, lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr, ansawdd aer a dŵr.

en-gb	Other policies are specifically related to the different sectors that operate in our seas, including shipping, renewable energy and fisheries.
cy-gb	Mae polisïau eraill yn ymwneud yn benodol â'r gwahanol sectorau sy'n gweithredu yn ein moroedd, gan gynnwys morgludiant, ynni adnewyddadwy a physgodfeydd.

en-gb	These policies combine to form an enabling framework for sustainable development, supporting those who wish to use the marine environment and providing confidence to do so in terms of what activity is likely to be appropriate, thereby ensuring the resilience of our marine ecosystems is protected and enhanced for future generations.
cy-gb	Mae'r polisïau hyn yn cyfuno i ffurfio fframwaith galluogi ar gyfer datblygu cynaliadwy, gan gefnogi'r rhai sy'n dymuno defnyddio'r amgylchedd morol a rhoi hyder iddynt wneud hynny o ran pa weithgaredd sy'n debygol o fod yn briodol, a thrwy hynny sicrhau bod cydnerthedd ein hecosystemau morol yn cael ei ddiogelu a'i wella ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

en-gb	We must also recognise shipping operates within local, regional and international regulatory frameworks, and therefore a consistent approach is needed to ensure movements towards zero-emissions shipping are financially sustainable.
cy-gb	Rhaid i ni hefyd gydnabod bod morgludiant yn gweithredu o fewn fframweithiau rheoleiddio lleol, rhanbarthol a rhyngwladol, ac felly mae angen dull cyson i sicrhau bod symudiadau tuag at forgludiant dim-allyriadau yn gynaliadwy yn ariannol.

en-gb	We will work closely with the UK Government to ensure that policy interventions are complementary and mutually supportive.
cy-gb	Byddwn yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod ymyriadau polisi yn cyflenwi ac yn cefnogi ei gilydd.

en-gb	The WNMP policies apply in addition to (and do not supersede or replace) legislative and regulatory provisions such as the merchant Shipping (Prevention of Air Pollution from Ships) regulations 2008, International Maritime organisation (IMO) regulations on low carbon shipping and air pollution controls.
cy-gb	Mae polisïau’r Cynllun Morol Cenedlaethol yn gymwys yn ogystal â darpariaethau deddfwriaethol a rheoleiddiol megis Rheoliadau Llongau Masnach (Atal Llygredd Aer ar Longau) 2008, Rheoliadau'r Sefydliad Morol Rhyngwladol (IMO) ar forgludiant carbon isel a rheolaethau llygredd aer, ac nid ydynt yn disodli'r rhain.

en-gb	The WNMP includes policy relating to ports and shipping.
cy-gb	Mae'r Cynllun Morol Cenedlaethol yn cynnwys polisi sy'n ymwneud â phorthladdoedd a morgludiant.

en-gb	These sectors are identified as an essential part of the UK economy, providing a major conduit for the country’s imports and exports and key transportation infrastructure between land and sea, with the sector being critical to the effective movement of cargo and people as part of networks or supply chains within the UK and as part of the global economy.
cy-gb	Nodir y sectorau hyn fel rhan hanfodol o economi'r DU, gan ddarparu sianel bwysig ar gyfer mewnforion ac allforion y wlad a seilwaith trafnidiaeth allweddol rhwng y tir a'r môr, gyda'r sector yn hanfodol i symud cargo a phobl yn effeithiol fel rhan o rwydweithiau neu gadwyni cyflenwi o fewn y DU ac fel rhan o'r economi fydeang.

en-gb	They are also identified as playing a crucial role in supporting other sectors, such as tourism and recreation and offshore marine renewable energy.
cy-gb	Nodir hefyd eu bod yn chwarae rhan hollbwysig yn y gwaith o gefnogi sectorau eraill, fel twristiaeth a hamdden ac ynni adnewyddadwy morol ar y môr.

en-gb	To minimise climate change, all proposals should demonstrate how they (in order of preference) avoid, minimise or mitigate emission of greenhouse gases.
cy-gb	Er mwyn lleihau newid yn yr hinsawdd dylai pob cynnig ddangos sut mae (yn nhrefn ffafriaeth) yn osgoi, yn lleihau neu’n lliniaru allyriadau nwyon tŷ gwydr.

en-gb	Where significant emission of greenhouse gases cannot be avoided, minimised or mitigated, proposals for regulating activities must present a clear and convincing case for proceeding.
cy-gb	Lle na ellir osgoi, lleihau neu liniaru allyriadau sylweddol o nwyon tŷ gwydr, dylai cynigion ar gyfer gweithgareddau rheoleiddio gyflwyno cyfiawnhad clir ac argyhoeddiadol dros fwrw ymlaen â nhw.

en-gb	We aim to ensure proposals consider all emissions directly related to the proposed development or activity (including greenhouse gases associated with construction and operation) as well as emissions indirectly related to the development or activity (such as increased journey lengths for vessels, arising from a development).
cy-gb	Ein nod yw sicrhau bod cynigion yn ystyried yr holl allyriadau sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r datblygiad neu'r gweithgarwch arfaethedig (gan gynnwys nwyon tŷ gwydr sy'n gysylltiedig ag adeiladu a gweithredu) yn ogystal ag allyriadau sy'n gysylltiedig yn anuniongyrchol â'r datblygiad neu'r gweithgarwch (fel siwrneiau hirach ar gyfer llongau o ganlyniad i ddatblygiad).

en-gb	All proposals should demonstrate how they have considered their potential air and water quality impacts and should (in order of preference) avoid, minimise or mitigate impacts.
cy-gb	Dylai pob cynnig ddangos sut mae wedi ystyried ei effeithiau posibl ar ansawdd aer a dŵr a dylai (yn nhrefn ffafriaeth) osgoi, lleihau neu liniaru effeithiau.

en-gb	Where significant adverse impacts cannot be avoided, minimised or mitigated, proposals must present a clear and convincing case for proceeding.
cy-gb	Pan na ellir osgoi, lleihau neu liniaru effeithiau niweidiol sylweddol, mae’n rhaid i’r cynigion gyflwyno cyfiawnhad clir ac argyhoeddiadol dros barhau.

en-gb	The WNMP recognises sources of air pollution include emissions, including particulate matter and gases, from shipping and fishing vessels and dust from construction activities, and that air pollution can have an adverse effect on people’s well-being, on biodiversity and also contribute to climate change.
cy-gb	Mae’r Cynllun Morol Cenedlaethol yn cydnabod bod ffynonellau llygredd aer yn cynnwys allyriadau, gan gynnwys deunydd gronynnol a nwyon, o forgludiant a chychod pysgota a llwch o weithgareddau adeiladu, a bod llygredd aer yn gallu cael effaith andwyol ar lesiant pobl, ar fioamrywiaeth a chyfrannu hefyd at newid yn yr hinsawdd.

en-gb	Are there other air quality matters relating to transport which Welsh Government should consider or review?
cy-gb	A oes materion ansawdd aer eraill yn ymwneud â thrafnidiaeth y dylai Llywodraeth Cymru eu hystyried neu eu hadolygu?

en-gb	Improving air quality to support sustainable places – commitments and actions
cy-gb	Gwella ansawdd aer i gefnogi mannau cynaliadwy – ymrwymiadau a chamau gweithredu

en-gb	Short term  (to 2021)
cy-gb	Tymor byr  (hyd at 2021)

en-gb	Longer Term  (post 2026)
cy-gb	Tymor hwy (ar ôl 2026)

en-gb	Welsh Government will produce further guidance and support for local planning authorities and developers in Wales, specifically on air quality and soundscape, to replace the existing TAN 11:
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynhyrchu canllawiau a chymorth pellach ar gyfer awdurdodau cynllunio lleol a datblygwyr yng Nghymru, yn benodol ar ansawdd aer a seinwedd, i gymryd lle'r TAN 11 presennol:

en-gb	Welsh Government will develop a new Wales Transport Strategy, which will set out our policy framework to achieve our decarbonisation targets and required air pollution reduction.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru’n datblygu Strategaeth Drafnidiaeth newydd i Gymru, a fydd yn nodi ein fframwaith polisi ar gyfer cyflawni ein targedau datgarboneiddio a’r lleihad gofynnol mewn llygredd aer.

en-gb	We will work with partners to ensure improved provision of public transport
cy-gb	Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid i sicrhau darpariaeth trafnidiaeth gyhoeddus well.

en-gb	We are funding cycle training for children and adults and child pedestrian training at a cost of around £1.5m annually.
cy-gb	Rydym yn ariannu hyfforddiant beicio i blant ac oedolion a hyfforddiant i blant ar fod yn gerddwyr cyfrifol ar gost o tua £1.5 miliwn bob blwyddyn.

en-gb	Bus and taxi
cy-gb	Bws a thacsi

en-gb	We have set out a bold ambition for all buses to have zero exhaust emissions by 2028.
cy-gb	Rydym wedi nodi uchelgais heriol y bydd pob bws yn rhedeg heb ryddhau unrhyw allyriadau pibell egsôst erbyn 2028, a bydd hyn yn arwain at welliannau sylweddol i ansawdd aer mewn ardaloedd trefol.

en-gb	We will consider the retrofit of buses with filters to allow the continued use of the existing (diesel) fleet while improving its environmental performance, whilst recognising any detrimental impact on fuel consumption and CO2 emissions.
cy-gb	Mae'n bosibl y bydd ailosod hidlwyr ar fysiau yn golygu bod modd parhau o ddefnyddio’r fflyd (diesel) bresennol ar yr un pryd â gwella'i pherfformiad amgylcheddol ond mae hyn yn cael effaith niweidiol ar y defnydd o danwydd ac allyriadau CO2.

en-gb	We will promote the transition to ultra-low emission vehicles.
cy-gb	Byddwn yn hyrwyddo'r newid i gerbydau allyriadau isel iawn.

en-gb	We will develop a proposal for all new cars and light goods vehicles in the Public Sector fleet to be ultra-low emission by 2025 and where practicably possible, all heavy goods to be ultralow emission by 2030.
cy-gb	Byddwn yn datblygu cynnig i bob car a cherbyd nwyddau ysgafn newydd yn y fflyd Sector Cyhoeddus fod yn rhai allyriadau isel iawn erbyn 2025 a lle y bo'n ymarferol bosibl, i'r holl gerbydau nwyddau trwm fod yn rhai allyriadau isel iawn erbyn 2030.

en-gb	We will explore the potential to align the opportunities presented by Low Emission Zones and Clean Air Zones with wider transport policy initiatives in Wales.
cy-gb	Byddwn yn archwilio'r posibilrwydd o gysoni'r cyfleoedd a gyflwynir gan Barthau Allyriadau Isel a Pharthau Aer Glân â mentrau polisi trafnidiaeth ehangach yng Nghymru.

en-gb	Do the proposed commitments and actions address the issues described in the Plan?
cy-gb	A yw'r ymrwymiadau a'r camau gweithredu arfaethedig yn mynd i'r afael â'r materion a ddisgrifir yn y Cynllun?

en-gb	Do you agree the actions will help to reduce the impact of air pollution to support sustainable places in Wales?
cy-gb	A ydych chi'n cytuno y bydd y camau gweithredu yn helpu i leihau effaith llygredd aer er mwyn cynnal mannau cynaliadwy yng Nghymru?

en-gb	The national air quality monitoring networks operating in Wales
cy-gb	Y rhwydweithiau monitro ansawdd aer cenedlaethol sy'n gweithredu yng Nghymru

en-gb	There are several national air quality monitoring networks operating across Wales.
cy-gb	Mae sawl rhwydwaith monitro ansawdd aer cenedlaethol yn gweithredu ledled Cymru.

en-gb	These report air pollution levels in Wales that can assessed against regulatory requirements and to provide information for air quality researchers, the medical community and members of the public.
cy-gb	Mae'r rhain yn adrodd lefelau llygredd aer yng Nghymru y gellir eu hasesu yn erbyn gofynion rheoliadol ac i ddarparu gwybodaeth i ymchwilwyr ansawdd aer, y gymuned feddygol ac aelodau'r cyhoedd.

en-gb	Air Pollution in Wales 2018; Ricardo Energy & Environment on behalf of the Welsh Government and WAQF.
cy-gb	Llygredd Aer yng Nghymru 2018; Ricardo Energy & Environment ar ran Llywodraeth Cymru a WAQF.

en-gb	Automatic Urban and Rural Network
cy-gb	Rhwydwaith Trefol a Gwledig Awtomatig

en-gb	There are 11 air quality monitoring sites in Wales that are part of the UK Automatic Urban and Rural Network (AURN).
cy-gb	Mae 11 o safleoedd monitro ansawdd aer yng Nghymru sy'n rhan o rwydwaith Trefol a Gwledig Awtomatig y DU (AURN).

en-gb	The techniques used for monitoring the gaseous pollutants in the AURN are the reference methods of measurement defined in the relevant EU directives.
cy-gb	Y technegau a ddefnyddir ar gyfer monitro'r llygryddion nwyol yn yr AURN yw'r dulliau mesur cyfeirio a ddiffinnir yng nghyfarwyddebau  perthnasol yr UE.

en-gb	For particulate matter, the AURN uses methods that have demonstrated equivalence to the reference method, but which (unlike the reference method) allow continuous monitoring and provision of this information in ‘real time’.
cy-gb	Ar gyfer deunydd gronynnol, mae'r AURN yn defnyddio dulliau sydd wedi dangos cywerthedd â'r dull cyfeirio, ond sydd (yn wahanol i'r dull cyfeirio) yn caniatáu monitro parhaus a darparu'r wybodaeth hon mewn 'amser real’.

en-gb	Heavy Metals Network
cy-gb	Rhwydwaith Metelau Trwm

en-gb	There are six monitoring site in Wales for heavy metals and they belongs to the UK Heavy Metals Network.
cy-gb	Mae chwe safle monitro yng Nghymru ar gyfer metelau trwm ac maent yn perthyn i Rwydwaith Metelau Trwm y DU.

en-gb	Airborne particulate matter is sampled and analysed for metals concentrations in PM10.
cy-gb	Caiff deunyddiau gronynnol yn yr aer eu samplu a'u dadansoddi ar gyfer crynodiadaumetelau mewn PM10.

en-gb	The metal concentration data are then combined with the local meteorological data (such as rainfall) to calculate values for wet deposition (from precipitation), dry deposition (such as dust settling) and cloud deposition (condensation of cloud droplets).
cy-gb	Yna caiff y data crynodiad metelau ei gyfuno â'r data meteorolegol lleol (megis glawiad) i gyfrifo gwerthoedd ar gyfer dyddodi gwlyb (o ddyodiad), dyddodiad sych (fel llwch yn setlo) a dyddodiad cwmwl (anwedd diferion cwmwl).

en-gb	PAH Network
cy-gb	Rhwydwaith PAH

en-gb	Wales has four polycyclic aromatic hydrocarbon (PAH) network sites.
cy-gb	Mae gan Gymru bedwar safle rhwydwaith hydrocarbon aromatig polysyclig (PAH).

en-gb	These monitor compliance with Directive 2005/107/EC (the 4th daughter directive), which includes a target value of 1ng m3 for the annual mean concentration of benzo[a]pyrene (C20H12) as a representative PAH, not to be exceeded after 31 December 2012.
cy-gb	Mae'r rhain yn monitro cydymffurfiaeth â Chyfarwyddeb 2005/107/EC (y 4ydd epil gyfarwyddeb), sy'n cynnwys gwerth targed o 1ng m3 ar gyfer crynodiad cymedrig blynyddol bensopyren (C20H12) fel PAH cynrychioliadol, ac ni ddylid mynd uwchlaw’r ffigur hwn ar ôl 31 Rhagfyr 2012.

en-gb	This network uses the PM10 ‘DigitelTM’ sampler.
cy-gb	Mae'r rhwydwaith hwn yndefnyddio’r samplwr PM10 ‘DigitelTM’.

en-gb	Ambient air is sampled through glass fibre filters and polyurethane foam pads, which capture the PAH compounds for later analysis in a laboratory.
cy-gb	Caiff aer yr amgylchedd ei samplu drwy hidlenni ffibr gwydr a phadiau sbwng polywrethan, sy'n dal y cyfansoddion PAH er mwyn eu dadansoddi maes o law mewn labordy.

en-gb	Black Carbon Network
cy-gb	Rhwydwaith Carbon Du

en-gb	Black carbon is fine, dark carbonaceous particulate matter produced from the incomplete combustion of materials containing carbon (for example coal, oil and biomass (such as wood)).
cy-gb	Deunydd gronynnol carbonaidd tywyll a mân sy’n cael ei gynhyrchu wrth hylosgi deunyddiau sy'n cynnwys carbon yn anghyflawn (er enghraifft glo, olew a biomas (megis pren) yw carbon du.

en-gb	It is of concern due to possible health impacts and as a suspected contributor to climate change.
cy-gb	Mae'n destun pryder yn sgil ei effeithiau posibl ar iechyd a’r amheuon ei fod yn cyfrannu at y newid yn yr hinsawdd.

en-gb	There is one monitoring site in Wales that measures this parameter.
cy-gb	Mae un safle monitro yng Nghymru sy'n mesur y paramedr hwn.

en-gb	The site, in Cardiff, is part of the Black Carbon Network.
cy-gb	Mae'r safle, yng Nghaerdydd, yn rhan o'r Rhwydwaith Carbon Du.

en-gb	This uses an automatic instrument called an aethalometer that measures black carbon directly using a real-time optical transmission technique.
cy-gb	Mae hwn yn defnyddio offeryn awtomatig o'r enw aethalomedr sy'n mesur carbon du yn uniongyrchol gan ddefnyddio techneg trosglwyddo optegol amser real.

en-gb	UK Eutrophying and Acidifying Pollutants Network
cy-gb	Rhwydwaith Llygryddion Ewtroffeiddio ac Asideiddio'r DU

en-gb	The UK Eutrophying and Acidifying Atmospheric Pollutants (UKEAP) network provides information on the deposition of eutrophying and acidifying compounds in the UK and assesses their potential impacts on ecosystems.
cy-gb	Mae Rhwydwaith Llygryddion Atmosfferig Ewtroffeiddio ac Asideiddio’r DU (UKEAP) yn darparu gwybodaeth am ddyddodi cyfansoddion sy’n ewtroffeiddio ac asideiddio yn y DU ac yn asesu eu heffeithiau posibl ar ecosystemau.

en-gb	There are 14 network sites across Wales.
cy-gb	Mae 14 o safleoedd rhwydwaith ledled Cymru.

en-gb	Other measurements – including acid gases and particulate composition – have also been made within the programme, to provide a more complete understanding of atmospheric chemistry in the UK.
cy-gb	Mae mesuriadau eraill – gan gynnwys nwyon asid a chyfansoddiad gronynnau – hefyd wedi'u gwneud o fewn y rhaglen, i roi dealltwriaeth fwy cyflawn o gemeg atmosfferig yn y DU.

en-gb	https://www.ceh.ac.uk/our-science/projects/uk-eutrophying-acidifying-atmospheric-pollutantsukeap(accessed 17/10/2019)
cy-gb	https://www.ceh.ac.uk/our-science/projects/uk-eutrophying-acidifying-atmosphericpollutants-ukeap(fel ar 17/10/2019)

en-gb	B:
cy-gb	B:

en-gb	Legislation, Policies and Guidance
cy-gb	Deddfwriaeth, Polisïau a Chanllawiau

en-gb	This plan integrates with and complements other Welsh Government policies including plans for planning, de-carbonisation, noise and soundscape management, environment, infrastructure, land use, transport and marine and fisheries.
cy-gb	Mae'r cynllun hwn yn integreiddio gyda pholisïau eraill Llywodraeth Cymru ac yn eu hategu. Yn eu plith mae cynlluniau ar gyfer cynllunio, datgarboneiddio, rheoli sŵn a seinwedd, yr amgylchedd, seilwaith, defnydd tir, trafnidiaeth a'r môr a physgodfeydd.

en-gb	Clean Air Act 1993
cy-gb	Deddf Aer Glân 1993

en-gb	Environment Act 1995
cy-gb	Deddf yr Amgylchedd 1995

en-gb	Pollution Prevention and Control Act 1999
cy-gb	Deddf Atal a Rheoli Llygredd 1999

en-gb	Well-being  of  Future  Generations (Wales) Act 2015
cy-gb	Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol 2015

en-gb	Secondary legislation
cy-gb	Is-ddeddfwriaeth

en-gb	Air Quality Standards (Wales) Regulations 2010
cy-gb	Rheoliadau  Safonau  Ansawdd  Aer (Cymru) 2010

en-gb	4th Air Quality Daughter Directive
cy-gb	4ydd Epil Gyfarwyddeb Ansawdd Aer

en-gb	2005/107/EC
cy-gb	2005/107/EC

en-gb	Ambient Air Quality Directive 2008/50/EC
cy-gb	Cyfarwyddeb  Ansawdd  Aer  yr Amgylchedd 2008/50/EC

en-gb	Habitats Directive 922/43/EEC
cy-gb	Y Gyfarwyddeb Cynefinoedd 922/43/EEC

en-gb	Industrial  Emissions  Directive 2010/75/EU
cy-gb	Y Gyfarwyddeb Allyriadau Diwydiannol 2010/75/EU

en-gb	The Nitrates Directive (91/676/EEC)
cy-gb	Y Gyfarwyddeb Nitradau (91/676/EEC)

en-gb	Landfill Directive 2018/850/EU
cy-gb	Cyfarwyddeb Tirlenwi 2018/850/EU

en-gb	National Emissions Ceiling Directive 2016/2284/EU
cy-gb	Cyfarwyddeb Uchafswm Allyriadau Cenedlaethol 2016/2284/UE

en-gb	Waste Framework Directive 2008/98/EC
cy-gb	Y Gyfarwyddeb Fframwaith Gwastraff 2008/98/EC

en-gb	Welsh supplemental plan to the ‘UK plan for tackling roadside nitrogen dioxide concentrations 2017':
cy-gb	Cynllun atodol Cymru i ‘Gynllun y DU ar gyfer mynd i’r afael â chrynodiadau o nitrogen deuocsid wrth ymyl y ffordd 2017’:

en-gb	Brexit and our land
cy-gb	Brexit a’n tir

en-gb	Children’s Rights in Wales
cy-gb	Hawliau Plant yng Nghymru

en-gb	Clean Air for Port Talbot:
cy-gb	Aer Glân i Bort Talbot:

en-gb	Short Term Action Plan 2012
cy-gb	Cynllun Gweithredu Tymor Byr 2012

en-gb	Creating an Active Wales
cy-gb	Creu Cymru Egnïol

en-gb	Curriculum for Wales 2022
cy-gb	Cwricwlwm i Gymru 2022

en-gb	Economic Growth Plan
cy-gb	Cynllun Twf Economaidd

en-gb	Energy Efficiency Strategy
cy-gb	Strategaeth Effeithlonrwydd Ynni

en-gb	Energy Wales:
cy-gb	Ynni Cymru:

en-gb	A Low Carbon Transition
cy-gb	Newid Carbon Isel

en-gb	Food Strategy for Wales 2010 to 2020
cy-gb	Strategaeth Fwyd Cymru 2010 i 2020

en-gb	Healthy Weight, Health Wales
cy-gb	Pwysau Iach, Cymru Iach

en-gb	Natural Resources Policy
cy-gb	Y Polisi Cenedlaethol ar Adnoddau Naturiol

en-gb	Nature Recovery Action Plan (NRAP)
cy-gb	Cynllun Gweithredu Adfer Natur (NRAP)

en-gb	Noise and Soundscape Action Plan
cy-gb	Cynllun Gweithredu Sŵn a Seinwedd

en-gb	North East Wales Metro:
cy-gb	Metro Gogledd-ddwyrain Cymru:

en-gb	Moving North Wales Forward
cy-gb	Symud Gogledd Cymru Ymlaen

en-gb	Physical Activity Action Plan:
cy-gb	Cynllun  Gweithredu  Gweithgarwch Corfforol:

en-gb	Creating an active Wales
cy-gb	Creu Cymru Egnïol

en-gb	Prosperity for All - Low Carbon Wales
cy-gb	Ffyniant i Bawb - Cymru Carbon Isel

en-gb	Resource Efficient Wales
cy-gb	Cymru Effeithlon

en-gb	South Wales Metro
cy-gb	Metro De Cymru

en-gb	Sport and physical activity strategy (Climbing Higher)
cy-gb	Strategaeth Chwaraeon a Gweithgarwch Corfforol (Dringo'n Uwch)

en-gb	Strategic Action Plan for the Welsh Dairy Industry
cy-gb	Cynllun Gweithredu Strategol ar gyfer y Diwydiant Llaeth yng Nghymru

en-gb	Tourism  Strategy  (Partnership  for Growth)
cy-gb	Strategaeth Twristiaeth (Partneriaeth ar gyfer Twf)

en-gb	UK National Air Pollution Control Programme (NAPCP)
cy-gb	Rhaglen Genedlaethol Rheoli Llygredd Aer (NAPCP)

en-gb	Welsh language strategy
cy-gb	Strategaeth y Gymraeg

en-gb	The Air Quality Strategy for England, Scotland, Wales and Northern Ireland
cy-gb	Y Strategaeth Ansawdd Aer ar gyfer Cymru, Lloegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon

en-gb	Clean Air Zone Framework for Wales
cy-gb	Fframwaith Parthau Aer Glân i Gymru

en-gb	Code of Good Agricultural Practice
cy-gb	Cod Ymarfer Amaethyddol Da

en-gb	Environment (Wales) Act 2016 Part 1 Section 6 – The Biodiversity and Resilience  of  Ecosystems  Duty:
cy-gb	Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 Rhan 1 Adran 6 - Dyletswydd Bioamrywiaeth a Chydnerthedd Ecosystemau:

en-gb	Reporting Guidance for public authorities
cy-gb	Canllawiau ar gyfer awdurdodau cyhoeddus

en-gb	Environmental  Permitting  Guidance:
cy-gb	Canllawiau Trwyddedu Amgylcheddol:

en-gb	Waste Incineration
cy-gb	Llosgi gwastraff

en-gb	Local Air Quality Management in Wales
cy-gb	Rheoli Ansawdd Aer Lleol yng Nghymru

en-gb	Natural Resources Wales Guidance https://naturalresources.wales/guidanceand-advice/?lang=en
cy-gb	Canllawiau Cyfoeth Naturiol Cymru https://naturalresources.wales/guidanceand-advice/?lang=cy

en-gb	Technical Advice Notes https://gov.wales/technical-advice-notes
cy-gb	Nodiadau Cyngor Technegol https://llyw.cymru/nodiadau-cyngortechnegol

en-gb	Transforming bus investment in Wales:
cy-gb	Trawsnewid y buddsoddiad mewn bysiau yng Nghymru:

en-gb	Interventions toolkit
cy-gb	Pecyn cymorth ymyriadau

en-gb	Welsh Transport Appraisal Guidance
cy-gb	Canllawiau Arfarnu Trafnidiaeth Cymru

en-gb	United Nations Convention on the Rights of the Child (1989)
cy-gb	Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn (1989)

en-gb	C:
cy-gb	C:

en-gb	Does the thematic approach in the Clean Air Plan bring together the key air quality issues in a way that is clear and helpful way?
cy-gb	A yw'r dull thematig yn y Cynllun Aer Glân yn dwyn ynghyd y prif faterion ansawdd aer mewn ffordd glir a defnyddiol?

en-gb	Do you agree enhancing monitoring and assessment capabilities will help to understand and inform action to reduce the impacts of air pollution on health and wellbeing in Wales?
cy-gb	A ydych chi'n cytuno y bydd gwella galluoedd monitro ac asesu yn helpu i ddeall a llywio camau gweithredu i leihau effeithiau llygredd aer ar iechyd a llesiant yng Nghymru?

en-gb	Area-specific policies and the designation of air quality improvement areas/zones.
cy-gb	Polisïau penodol i ardal a dynodi ardaloedd/parthau gwella ansawdd aer.

en-gb	Do you agree with the proposals for tackling air pollution from domestic combustion?
cy-gb	A ydych chi'n cytuno â'r cynigion i fynd i'r afael â llygredd aer o hylosgi domestig?

en-gb	Integration of area specific policies
cy-gb	Integreiddio polisïau penodol i ardal

en-gb	Indoor Air Pollution
cy-gb	Llygredd aer dan do

en-gb	Are there aspects of indoor air pollution which you would like Welsh Government to address?
cy-gb	A oes agweddau ar lygredd aer dan do yr hoffech i Lywodraeth Cymru fynd i'r afael â nhw?

en-gb	You may wish to consider what the Welsh Government’s top priorities should be for regulating chemicals in articles and products which may contribute to poor indoor air quality.
cy-gb	Efallai yr hoffech ystyried beth ddylai prif flaenoriaethau Llywodraeth Cymru fod ar gyfer rheoleiddio cemegau mewn eitemau a chynhyrchion a allai gyfrannu at ansawdd aer gwael dan do.

en-gb	Do you support the proposals for a Clean Air Act for Wales?
cy-gb	A ydych chi'n cefnogi'r cynigion ar gyfer Deddf Aer Glân newydd i Gymru?

en-gb	What other legislative or regulatory actions in relation to air quality should we consider to improve people’s lives and community wellbeing in a sustainable way?
cy-gb	Pa gamau deddfwriaethol neu reoliadol eraill mewn perthynas ag ansawdd aer y dylem eu hystyried i wella bywydau pobl a llesiant cymunedol mewn ffordd gynaliadwy?

en-gb	Are there features you would like as part of the Air Quality in Wales website?
cy-gb	A oes nodweddion yr hoffech eu gweld ar wefan Ansawdd Aer yng Nghymru?

en-gb	Improving air quality to protect the health and wellbeing of current and future generations - commitments and actions
cy-gb	Gwella ansawdd aer er mwyn diogelu iechyd a llesiant cenedlaethau'r presennol a'r dyfodol - ymrwymiadau a chamau gweithredu

en-gb	Do you agree the actions will help to reduce the impact of air pollution on health and wellbeing in Wales?
cy-gb	A ydych chi’n cytuno y bydd y camau gweithredu yn helpu i leihau effaith llygredd aer ar iechyd a llesiant yng Nghymru?

en-gb	Industrial Air Pollution
cy-gb	Llygredd aer diwydiannol

en-gb	Are there any specific actions or measures with which we can encourage investment by industry to reduce air pollution?
cy-gb	A oes unrhyw ddulliau newydd neu sy’n datblygu ar gyfer lleihau allyriadau i aer o ddiwydiant y dylem eu hystyried yn eich tyb chi?

en-gb	Improving air quality to support a prosperous Wales - commitments and actions
cy-gb	Gwella ansawdd aer i gefnogi Cymru lewyrchusymrwymiadau a chamau gweithredu

en-gb	Do the proposed commitments and actions address the issues described in the Prosperous Wales section of the Plan?
cy-gb	A yw’r ymrwymiadau a’r camau gweithredu arfaethedig yn mynd i’r afael â’r materion a ddisgrifiwyd yn adran Cymru lewyrchus y Cynllun?

en-gb	Are there other air quality matters relating to transport which Welsh Government should consider or review?
cy-gb	A oes materion ansawdd aer eraill yn ymwneud â thrafnidiaeth y dylai Llywodraeth Cymru eu hystyried neu eu hadolygu

en-gb	We would like to know your views on the effects the Clean Air Plan will have on the Welsh language, specifically on:
cy-gb	Hoffem gael eich barn ar yr effaith y bydd y Cynllun Aer Glân yn ei chael ar y Gymraeg, ac ar y canlynol yn benodol:

en-gb	opportunities for people to use Welsh; and
cy-gb	cyfleoedd i bobl ddefnyddio’r Gymraeg; a

en-gb	treating the Welsh language no less favourably than the English language.
cy-gb	peidio â thrin y Gymraeg yn llai ffafriol na'r Saesneg

en-gb	How could the positive effects be increased, or negative effects be mitigated?
cy-gb	Sut gellid cynyddu’r effeithiau cadarnhaol, neu liniaru effeithiau negyddol?

en-gb	Please also explain how you believe the proposed Plan could be formulated or changed so as to have:
cy-gb	Esboniwch hefyd sut gellid llunio neu newid y Cynllun arfaethedig yn eich barn chi fel:

en-gb	positive effects or increased positive effects on opportunities for people to use the Welsh language and on treating the Welsh language no less favourably than the English language
cy-gb	ei fod yn cael effaith gadarnhaol neu fwy o effaith gadarnhaol ar gyfleoedd i bobl ddefnyddio’r Gymraeg ac ar beidio â thrin y Gymraeg yn llai ffafriol na’r Saesneg

en-gb	no adverse effects on opportunities for people to use the Welsh language and on treating the Welsh language no less favourably than the English language.
cy-gb	nad yw’n cael effaith andwyol ar gyfleoedd i bobl ddefnyddio’r Gymraeg ac ar beidio â thrin y Gymraeg yn llai ffafriol na’r Saeseg.

en-gb	General question
cy-gb	Cwestiwn cyffredinol

en-gb	If you have any related issues that we have not specifically addressed, please use this space to report them.
cy-gb	Os gallwch feddwl am faterion cysylltiedig sydd heb gael sylw penodol, defnyddiwch y gofod hwn i’w nodi

en-gb	Please enter here:
cy-gb	Ysgrifennwch yma:

en-gb	JUSTICE IN WALES FOR THE PEOPLE OF WALES
cy-gb	CYFIAWNDER YNGNGHYMRU DROS BOBL CYMRU

en-gb	October 2019
cy-gb	Hydref 2019

en-gb	The Commission on Justice in Wales
cy-gb	Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru

en-gb	Published October 2019
cy-gb	Cyhoeddwyd Hydref 2019

en-gb	978-1-83876-822-5
cy-gb	978-1-83876-823-2

en-gb	You may re-use this information (not including logos and some
cy-gb	Gallwch ailddefnyddio’r wybodaeth hon (heb gynnwys logos

en-gb	images) free of charge in any format or medium, under the terms
cy-gb	a rhai delwedau) am ddim mewn unrhyw fformat neu gyfrwng,

en-gb	of the Open Government Licence (OGL).
cy-gb	dan delerau Trwydded Llywodraeth Agored (OGL).

en-gb	To view this licence, visit
cy-gb	I weld y drwydded hon, ewch i

en-gb	www.nationalarchives.gov.uk/doc/open-government-licence
cy-gb	www.nationalarchives.gov.uk/doc/open-government-licence/

en-gb	or write to the Information Policy Team, The National Archives,
cy-gb	neu ysgrifennwch i’r cyfeiriad canlynol: Information Policy Team, The National Archives,

en-gb	Kew, London TW9 4DU, or email:
cy-gb	Kew, London TW9 4DU, neu anfonwch e-bost i:

en-gb	psi@nationalarchives.gsi.gov.uk
cy-gb	psi@nationalarchives.gsi.gov.uk.

en-gb	Any enquiries regarding this publication should be sent to
cy-gb	Dylid anfon unrhyw ymholiadau mewn perthynas â’r cyhoeddiad

en-gb	andrew.felton@gov.wales
cy-gb	hwn at andrew.felton@gov.wales

en-gb	Report design and typesetting by:
cy-gb	Gwaith dylunio a chysodi'r adroddiad gan:

en-gb	www.waters-creative.co.uk
cy-gb	www.waters-creative.co.uk

en-gb	Welsh translation by:
cy-gb	Cyfieithiad gan:

en-gb	www.prysg.cymru
cy-gb	www.prysg.cymru

en-gb	ForeWorD FOREWORD
cy-gb	RhAGAiR RHAGAIR

en-gb	Our task was to review the operation of the justice system in Wales and to make recommendations for its long-term future.
cy-gb	Ein tasg oedd adolygu'r system gyfiawnder yng Nghymru a gwneud argymhellion ynghylch ei dyfodol hirdymor.

en-gb	This required us to examine a range of issues given that the provision of justice by the state is one of its basic duties.
cy-gb	Bu'n ofynnol i ni edrych ar amrywiaeth o faterion o ystyried bod y gwaith o ddarparu cyfiawnder yn  un o ddyletswyddau sylfaenol y wladwriaeth.

en-gb	Wales has a long and distinctive history of placing justice at the centre of its culture and society.
cy-gb	Mae gan Gymru hanes hir a nodedig o osod cyfiawnder wrth wraidd ei diwylliant a'i chymdeithas.

en-gb	Our enquiry therefore centred on whether it met the needs of the people of Wales, particularly those disadvantaged for reasons such as severe economic deprivation or being the victim of crime.
cy-gb	Felly, gwnaethom ganolbwyntio ar ystyried p'un a oedd yn diwallu anghenion pobl Cymru, yn enwedig y rhai sydd dan anfantais am resymau fel caledi economaidd difrifol neu'r ffaith eu bod wedi dioddef trosedd.

en-gb	Our aim was to assess whether the justice system as it currently operates in Wales is fair and just and makes a contribution to economic prosperity.
cy-gb	Ein nod oedd asesu p'un a yw'r system gyfiawnder sydd ar waith yng Nghymru ar hyn o bryd yn deg ac yn gyfiawn, ac yn cyfrannu at ffyniant economaidd.

en-gb	With this in mind our report sets out what we found and makes recommendations focused on this objective.
cy-gb	Gan gadw hyn mewn cof, mae ein hadroddiad yn nodi ein canfyddiadau ac yn gwneud argymhellion sy'n canolbwyntio ar yr amcan hwn.

en-gb	We have worked as a team, both as Commissioners and with our Secretariat.
cy-gb	Rydym wedi gweithio fel tîm, fel Comisiynwyr a chyda'n Hysgrifenyddiaeth.

en-gb	As Commissioners we all have different experiences of the justice system.
cy-gb	Fel Comisiynwyr mae gan bob un ohonom brofiadau gwahanol o'r system gyfiawnder.

en-gb	Those differences enabled each of us to examine the whole system in depth and question each others’ views on every aspect of it.
cy-gb	Yn sgil y gwahaniaethau hynny, bu modd i bob un ohonom archwilio'r system gyfan yn drylwyr a chwestiynu barn y naill a'r llall am bob agwedd arni.

en-gb	Working with the Secretariat, we subjected the evidence to careful analysis.
cy-gb	Gan weithio gyda'r Ysgrifenyddiaeth, cafodd y dystiolaeth ei dadansoddi'n ofalus.

en-gb	We reached unanimous conclusions on our findings and recommendations following thorough discussion and debate.
cy-gb	Daethom i gasgliadau unfrydol ynghylch ein canfyddiadau a'n hargymhellion yn dilyn cryn dipyn o drafod a dadlau.

en-gb	I would like to express my gratitude to each ForeWorD of the Commissioners for the dedication and time they have given, and to each of the members of the Secretariat for the way in which they have worked so hard and closely with us during the period of our enquiry.
cy-gb	Hoffwn ddiolch o galon i bob un o'r Comisiynwyr am eu hamser a'u hymroddiad, ac i bob aelod o'r Ysgrifenyddiaeth am ei waith caled a thrwyadl wrth i ni gyflawni'r dasg hon.

en-gb	We owe an immense debt of gratitude to the many people who provided detailed and penetrating submissions, to those who gave oral evidence and answered our detailed questions, and to a small number of individuals who provided us with expert help during the final stages of our work.
cy-gb	Mae ein dyled yn fawr i'r llu o bobl a wnaeth gyflwyniadau manwl a defnyddiol, y rheini a roddodd dystiolaeth lafar ac a atebodd ein cwestiynau manwl, a'r nifer bach o unigolion a roddodd gymorth arbenigol i ni ar gamau olaf ein gwaith.

en-gb	This has enabled us to write an evidence-based report informed solely by what we found and by what we consider is in the overwhelming interests of the people of Wales.
cy-gb	Mae hyn wedi ein galluogi i lunio adroddiad seiliedig ar dystiolaeth sydd wedi'i lywio'n gyfan gwbl gan yr hyn a nodwyd gennym, a'r hyn sydd er budd pennaf pobl Cymru yn ein barn ni.

en-gb	We address our report to the Welsh Government.
cy-gb	Cyflwynwn ein hadroddiad i Lywodraeth Cymru.

en-gb	It has been our privilege to be given the opportunity by the Welsh Government to undertake this task.
cy-gb	Mae wedi bod yn fraint cael y cyfle i gyflawni'r dasg hon gan Lywodraeth Cymru.

en-gb	We hope that we have discharged the heavy responsibility placed on us.
cy-gb	Gobeithio ein bod wedi llwyddo i fodloni'r gofynion.

en-gb	The evidence we obtained about the current justice system in Wales is presented in an unvarnished manner.
cy-gb	Mae'r dystiolaeth a gawsom am y system gyfiawnder bresennol yng Nghymru wedi'i chyflwyno yn ddiflewyn ar dafod.

en-gb	Our recommendations, radical though some need to be, will give the people of Wales a better means of achieving a system which provides access to justice, can be trusted to deliver justice and puts justice again at the heart of their nation and its prosperity.
cy-gb	Bydd ein hargymhellion, er mor radical y mae angen i rai ohonynt fod, yn cynnig gwell ffordd i bobl Cymru gael system sy'n darparu mynediad at gyfiawnder, y gellir dibynnu arni i sicrhau cyfiawnder, ac sydd, unwaith eto, yn rhoi cyfiawnder wrth wraidd y genedl a'i ffyniant.

en-gb	exeCutIve summAry
cy-gb	CRynoDEB GwEithREDoL

en-gb	EXECUTIVE SUMMARY
cy-gb	CRYNODEB GWEITHREDOL

en-gb	our overall conclusions
cy-gb	Ein casgliadau cyffredinol

en-gb	The Commission’s task has been to review for the first time in over 200 years the operation of the justice system in Wales and set a long-term vision for its future.
cy-gb	Tasg y Comisiwn fu adolygu am y tro cyntaf mewn mwy na 200 mlynedd y ffordd mae'r system gyfiawnder yng Nghymru yn gweithredu, a phennu gweledigaeth hirdymor ar gyfer ei dyfodol.

en-gb	We have unanimously concluded that the people of Wales are being let down by the system in its current state.
cy-gb	Rydym wedi dod i'r casgliad unfrydol nad yw'r system bresennol yn diwallu anghenion pobl Cymru.

en-gb	Major reform is needed to the justice system and to the current scheme of devolution.
cy-gb	Mae angen i'r system gyfiawnder, a'r drefn ddatganoli bresennol, gael eu diwygio'n sylweddol.

en-gb	We have reached a unanimous set of conclusions and recommendations which when implemented would deliver justice in Wales for the people of Wales.
cy-gb	Rydym wedi llunio cyfres unfrydol o gasgliadau ac argymhellion a fydd, o'u gweithredu, yn sicrhau cyfiawnder yng Nghymru i bobl Cymru.

en-gb	Justice should be at the heart of government.
cy-gb	Dylai cyfiawnder fod wrth wraidd y llywodraeth.

en-gb	Policy and spending on justice should be aligned with other policies, particularly those which are devolved to Wales, such as health, education and social welfare.
cy-gb	Dylai polisi cyfiawnder, a gwariant ar gyfiawnder, fod yn gyson â pholisïau eraill, yn enwedig y rhai sydd wedi'u datganoli i Gymru, fel iechyd, addysg a lles cymdeithasol.

en-gb	Under the current scheme of devolution there is no properly joined up or integrated approach, as justice remains controlled by the Westminster Government.
cy-gb	O dan y drefn ddatganoli bresennol nid oes dull gweithredu unedig nac integredig, gan mai Llywodraeth San Steffan sy'n dal i reoli cyfiawnder.

en-gb	Consequently, the people of Wales do not have the benefit which the people of Scotland, Northern Ireland and England enjoy by justice being an integral part of overall policy making.
cy-gb	O ganlyniad i hyn, nid yw pobl Cymru yn cael yr un budd â phobl yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr, lle mae cyfiawnder yn rhan annatod o'r gwaith cyffredinol o lunio polisïau.

en-gb	There is no rational basis for Wales to be treated differently, particularly as Wales has its own long legal tradition.
cy-gb	Nid oes sail resymegol dros drin Cymru yn wahanol, yn enwedig o ystyried bod gan Gymru ei thraddodiad cyfreithiol hir ei hun.

en-gb	The reductions in the justice budget made by the Westminster Government since 2010 have been amongst the most severe of all departmental budget cuts.
cy-gb	Mae'r gostyngiadau yn y gyllideb cyfiawnder a wnaed gan Lywodraeth San Steffan ers 2010 wedi bod ymhlith y mwyaf difrifol o'r holl doriadau cyllidebol adrannol a wnaed.

en-gb	The impact on Wales has been significant as the interests of Wales have not been at the forefront of the Westminster Government’s policy decisions.
cy-gb	Cafwyd effaith sylweddol ar Gymru, am nad yw buddiannau Cymru wedi bod wrth wraidd penderfyniadau polisi Llywodraeth San Steffan.

en-gb	The Welsh Government has used its own money, in addition to permitting rises in council tax, to try and mitigate the damaging effects of these policies.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi defnyddio ei harian ei hun, yn ogystal â chaniatáu cynnydd yn y dreth gyngor, er mwyn ceisio lliniaru effeithiau niweidiol y polisïau hyn.

en-gb	The result is that almost 40% of the total funding is actually contributed in Wales.
cy-gb	O'r herwydd, caiff bron 40% o'r holl gyllid ei gyfrannu yng Nghymru mewn gwirionedd.

en-gb	This is above other tax revenue that is raised from Wales and then allocated by the Westminster Government to Wales.
cy-gb	Mae hyn uwchlaw refeniw treth arall a godir o Gymru ac a ddyrennir wedyn gan Lywodraeth San Steffan i Gymru.

en-gb	This position is unsustainable when the Welsh Government has so little say in justice policy and overall spending.
cy-gb	Ni all y sefyllfa hon barhau, pan na chaiff Llywodraeth Cymru fawr ddim dylanwad ar bolisi cyfiawnder na gwariant yn gyffredinol.

en-gb	Justice should be determined and delivered in Wales so that it aligns with its distinct and developing social, health and education policy and services and the growing body of Welsh law.
cy-gb	Dylai cyfiawnder gael ei bennu a'i gyflwyno yng Nghymru, er mwyn iddo fod yn gyson â'i pholisïau a'i gwasanaethau cymdeithasol, iechyd ac addysg nodedig, sy'n datblygu, a'r swm cynyddol o gyfraith Cymru.

en-gb	Policy would be developed and funding allocated to meet the needs of and provide greater benefit for the people of Wales.
cy-gb	Byddai gwaith polisi yn cael ei ddatblygu a byddai cyllid yn cael ei ddyrannu i ddiwallu anghenion pobl Cymru, a sicrhau eu bod yn cael mwy o fudd.

en-gb	Our conclusions were reached after consideration of over 200 written submissions from individuals, institutions and organisations; oral evidence from 150 witnesses from across the whole spectrum of the justice system – from those representing victims of crime to those making laws; previous justice reports specific to Wales and reports on the justice system in England and Wales as a whole; and further research commissioned to coincide with our work.
cy-gb	Lluniwyd ein casgliadau ar ôl ystyried dros 200 o gyflwyniadau ysgrifenedig gan unigolion a sefydliadau; tystiolaeth lafar gan 150 o dystion o bob rhan o'r system gyfiawnder – o'r rhai sy'n cynrychioli dioddefwyr troseddau i'r rhai sy'n gwneud cyfreithiau; adroddiadau blaenorol ar gyfiawnder sy'n benodol i Gymru ac adroddiadau ar y system gyfiawnder yng Nghymru a Lloegr yn gyffredinol; ac ymchwil bellach a gomisiynwyd i gyd-fynd â'n gwaith.

en-gb	The experiences of members of the public from a diverse range of backgrounds in over 80 meetings and events reinforced these conclusions.
cy-gb	Gwnaeth profiadau aelodau o'r cyhoedd o ystod eang o gefndiroedd mewn mwy nag 80 o gyfarfodydd a digwyddiadau ategu'r casgliadau hyn.

en-gb	To set our review in context, we looked beyond Wales, visiting Scotland, Northern Ireland and major English cities.
cy-gb	Er mwyn gosod ein hadolygiad mewn cyd-destun, gwnaethom edrych y tu hwnt i Gymru, gan ymweld â'r Alban, Gogledd Iwerddon a dinasoedd mawr yn Lloegr.

en-gb	We learnt from policy and practice in several European and overseas countries.
cy-gb	Gwnaethom edrych ar bolisïau ac ymarfer sawl gwlad yn Ewrop a thu hwnt er mwyn meithrin ein dealltwriaeth.

en-gb	We are satisfied that the determination of justice policy and its delivery in Wales would, with good leadership and proper accountability, provide a much better system of justice focused on the needs of the people of Wales.
cy-gb	Rydym yn fodlon y byddai'r gwaith o bennu polisi cyfiawnder a'i gyflwyno yng Nghymru, ar sail arweinyddiaeth dda ac atebolrwydd priodol, yn darparu system gyfiawnder lawer gwell sy'n canolbwyntio ar anghenion pobl Cymru.

en-gb	This would make a significant contribution to a more just, fair and prosperous Wales.
cy-gb	Byddai hyn yn gwneud cyfraniad sylweddol at Gymru fwy cyfiawn, teg a ffyniannus.

en-gb	our findings about the current system
cy-gb	Ein canfyddiadau ynghylch y system bresennol

en-gb	We summarise below our detailed findings on the current state of the justice system.
cy-gb	Isod, crynhown ein canfyddiadau manwl ynghylch cyflwr presennol  y system gyfiawnder.

en-gb	Access to justice
cy-gb	Mynediad at gyfiawnder

en-gb	The significant cuts to legal aid made in 2012 have hit Wales hard.
cy-gb	Mae'r toriadau sylweddol a wnaed i gymorth cyfreithiol yn 2012 wedi cael effaith andwyol ar Gymru.

en-gb	Proper access to justice is not available with the consequent threat to the Rule of Law.
cy-gb	Ni ellir cael mynediad priodol at gyfiawnder, sydd wedyn yn bygwth Rheolaeth y Gyfraith.

en-gb	This has resulted in:
cy-gb	Mae hyn wedi arwain at y canlynol:

en-gb	‘advice deserts’ in rural and post-industrial areas where people struggle to receive legal advice;
cy-gb	'ardaloedd dim cyngor' mewn ardaloedd gwledig ac  ôl-ddiwydiannol lle mae pobl yn ei chael hi'n anodd cael  cyngor cyfreithiol;

en-gb	a serious risk to the sustainability of legal practice elsewhere, especially in traditional ‘high street’ legal services; and
cy-gb	risg ddifrifol i gynaliadwyedd ymarfer cyfreithiol mewn  mannau eraill, yn enwedig mewn gwasanaethau cyfreithiol  'stryd fawr' traddodiadol;

en-gb	increasing numbers of people representing themselves in courts and tribunals with a consequential adverse impact on outcomes and the efficient use of court resources.
cy-gb	niferoedd cynyddol o bobl yn cynrychioli eu hunain mewn llysoedd a thribiwnlysoedd, gan gael effaith andwyol ar ganlyniadau a'r defnydd effeithlon o adnoddau'r llys.

en-gb	The Westminster Government is responsible for the policy and delivery of legal aid.
cy-gb	Llywodraeth San Steffan sy'n gyfrifol am bolisi cymorth cyfreithiol, a'i gyflwyno.

en-gb	However, its policies have not been designed to meet the needs of the people of Wales.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw ei pholisïau wedi'u cynllunio i ddiwallu anghenion pobl Cymru.

en-gb	The Welsh Government has had to spend its own funds on advice services but this has not succeeded in bridging the gap caused by the cuts to legal aid.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru wedi gorfod gwario ei harian ei hun ar wasanaethau cynghori, ond nid yw hyn wedi llwyddo i gau'r bwlch a achoswyd gan y toriadau i gymorth cyfreithiol.

en-gb	Whilst lawyers and others have provided pro bono help and advice, these efforts are insufficient to offset the impact of the significant reductions in legal aid.
cy-gb	Er bod cyfreithwyr ac eraill wedi darparu cymorth a chyngor pro bono, nid yw hyn yn ddigonol i wrthbwyso effaith y gostyngiadau sylweddol mewn cymorth cyfreithiol.

en-gb	If, on the other hand, policy were determined and delivered in Wales, there would be overall coordination of the provision of legal aid and advice services to meet the identified needs of people in Wales.
cy-gb	Fodd bynnag, petai polisi yn cael ei bennu a'i gyflwyno yng Nghymru, byddai modd cydgysylltu'r gwaith o ddarparu cymorth cyfreithiol a gwasanaethau cynghori yn gyffredinol er mwyn diwallu anghenion pobl Cymru.

en-gb	Criminal Justice
cy-gb	Cyfiawnder troseddol

en-gb	In criminal justice there is no overall alignment of policy and spending which is essential if the criminal justice system is to be effective in reducing crime and promoting rehabilitation.
cy-gb	Ym maes cyfiawnder troseddol, nid eir ati i gysoni polisi a gwariant yn gyffredinol sy'n hanfodol er mwyn i'r system cyfiawnder troseddol ostwng troseddu ac adsefydlu troseddwyr yn effeithiol.

en-gb	Instead the arrangements for coordination between devolved and non-devolved bodies are overly complex, are expensive and do not provide transparent accountability for effective performance.
cy-gb	Yn hytrach, mae'r trefniadau cydgysylltu rhwng cyrff datganoledig ac annatganoledig yn rhy gymhleth, yn ddrud, ac nid ydynt yn cynnig atebolrwydd tryloyw o ran perfformiad effeithiol.

en-gb	The evidence we received showed that:
cy-gb	Dangosodd y dystiolaeth a gawsom y canlynol:

en-gb	despite improvement to the way in which victims are  treated, much more needs to be done to include them in  the justice system;
cy-gb	er gwaethaf y gwelliannau a wnaed i'r ffordd y caiff dioddefwyr eu trin, mae angen gwneud llawer mwy i'w cynnwys yn y  system gyfiawnder;

en-gb	unlike in England, the number of police officers in Wales has not reduced because the Welsh Government has provided further funds and allowed council tax rises to provide extra funds;
cy-gb	yn wahanol i Loegr, ni fu lleihad yn nifer swyddogion yr heddlu yng Nghymru am fod Llywodraeth Cymru wedi darparu arian ychwanegol ac wedi caniatáu cynnydd yn y dreth gyngor er mwyn darparu arian ychwanegol;

en-gb	the approach to those with mental health issues is not properly addressed within the criminal justice system;
cy-gb	nid eir i'r afael yn briodol â'r sefyllfa mewn perthynas â phobl â phroblemau iechyd meddwl yn y system cyfiawnder troseddol;

en-gb	a significantly greater proportion of the spending on justice is now on prisons rather than crime reduction.
cy-gb	mae cyfran sylweddol uwch o'r gwariant ar gyfiawnder bellach ar garchardai, yn hytrach nag ar ostwng troseddu.

en-gb	Wales has one of the highest, if not the highest, prison populations per head in Western Europe, even though the evidence is that robust community sentences achieve better outcomes in many cases;
cy-gb	Mae Cymru yn un o'r gwledydd sydd â'r niferoedd uchaf o garcharorion y pen yng ngorllewin Ewrop, os nad y niferoedd uchaf, er bod y dystiolaeth yn dangos bod dedfrydau cymunedol cadarn yn cyflawni gwell canlyniadau mewn sawl achos;

en-gb	for a series of complex reasons, the number of criminal cases prosecuted has fallen since 2013;
cy-gb	am amrywiaeth o resymau cymhleth, mae nifer yr achosion troseddol a gaiff eu herlyn wedi lleihau ers 2013;

en-gb	there is a lack of facilities for women offenders in Wales;
cy-gb	nid oes cyfleusterau i droseddwyr sy'n fenywod yng Nghymru

en-gb	Black, Asian and Minority Ethnic people are over represented as offenders within the criminal justice system;
cy-gb	gorgynrychiolir pobl Dduon ac Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig fel troseddwyr yn y system cyfiawnder troseddol;

en-gb	in common with England, there are high levels of self-harm and serious assaults in Welsh prisons; and
cy-gb	fel yn Lloegr, mae lefelau uchel o hunan-niwed ac ymosodiadau difrifol yng ngharchardai Cymru;

en-gb	the current devolution scheme has created problems in terms  of providing health services for prisoners, as well as other services such as housing which are necessary for rehabilitation on release.
cy-gb	mae'r drefn ddatganoli bresennol wedi creu problemau o ran darparu gwasanaethau iechyd i garcharorion, yn ogystal â gwasanaethau eraill fel tai sydd eu hangen at ddibenion adsefydlu troseddwyr pan gânt eu rhyddhau.

en-gb	A positive development, but one which would be more effective and sustainable if there were policy and delivery alignment, is the joint working between the police and Public Health Wales to address the consequences of Adverse Childhood Experiences.
cy-gb	Datblygiad cadarnhaol, ond un a fyddai'n fwy effeithiol a chynaliadwy petai cysondeb o ran cyflwyno a chyflawni polisïau, yw'r cydweithio rhwng yr heddlu ac Iechyd Cyhoeddus Cymru er mwyn mynd i'r afael â chanlyniadau Profiadau Niweidiol yn ystod Plentyndod.

en-gb	An approach focused on the experiences of children and young people has also informed work to reduce the numbers of first-time entrants into the youth justice system.
cy-gb	Mae dull gweithredu sy'n canolbwyntio ar brofiadau plant a phobl ifanc hefyd wedi llywio gwaith i leihau nifer yr unigolion sy'n dod yn rhan o'r system cyfiawnder ieuenctid am y tro cyntaf.

en-gb	Family justice
cy-gb	Cyfiawnder teuluol

en-gb	Family justice is another area where there is a complex division between the responsibilities of the Welsh Government and the Westminster Government.
cy-gb	Mae cyfiawnder teuluol yn faes arall lle mae rhaniad cymhleth rhwng cyfrifoldebau Llywodraeth Cymru a Llywodraeth San Steffan.

en-gb	There has been an unsustainably high increase in the number of children being taken into care in Wales, with significant variations between local authorities.
cy-gb	Bu cynnydd uchel, nad yw'n gynaliadwy, yn nifer y plant sy'n cael eu rhoi mewn gofal yng Nghymru, gyda chryn wahaniaeth rhwng awdurdodau lleol.

en-gb	Often it is not in the best interests of the child to be taken into care as the consequences to the child and society can be disadvantageous.
cy-gb	Yn aml, nid yw er budd pennaf y plentyn i ddod yn rhan o'r  system ofal, oherwydd gall canlyniadau hynny i'r plentyn a chymdeithas  beri anfantais.

en-gb	The costs to local authorities and the justice system are also significant.
cy-gb	Mae'r costau i awdurdodau lleol a'r system gyfiawnder hefyd yn sylweddol.

en-gb	Funds would be much better spent on support for children and their families to prevent problems arising.
cy-gb	Byddai'n well o lawer gwario arian ar gynorthwyo plant a'u teuluoedd er mwyn atal problemau rhag codi.

en-gb	We welcome the Welsh Government’s recent initiative to hold local authorities to account for reducing the number of children in care, those placed out of county and those removed from parents with a learning disability.
cy-gb	Croesawn fenter ddiweddar Llywodraeth Cymru i ddwyn awdurdodau lleol i gyfrif am leihau nifer y plant mewn gofal, y rhai a leolir y tu allan i'r sir y maent yn byw ynddi a'r rhai a gymerir oddi wrth rieni ag anabledd dysgu.

en-gb	However, significant further action to tackle this issue is essential in both the short and longer term.
cy-gb	Fodd bynnag, rhaid cymryd camau pellach sylweddol i fynd i'r afael â'r mater hwn yn y byrdymor a'r tymor hwy.

en-gb	Civil and administrative justice
cy-gb	Cyfiawnder sifil a gweinyddol

en-gb	Justice should be delivered efficiently, effectively and at a proportionate cost.
cy-gb	Dylai cyfiawnder gael ei sicrhau mewn modd effeithlon ac effeithiol, ac am gost gymesur.

en-gb	This is not the current position in civil and administrative justice.
cy-gb	Nid dyma'r sefyllfa bresennol o ran cyfiawnder sifil na gweinyddol.

en-gb	In addition to a lack of legal aid, people with civil disputes are faced with high fees which deter many from pursuing a court case.
cy-gb	Yn ogystal â diffyg cymorth cyfreithiol, bydd pobl ag anghydfodau sifil yn wynebu ffioedd uchel sy'n rhwystro llawer rhag mynd ar drywydd achos llys.

en-gb	Resolving a dispute is complex for many reasons, including the lack of coordination between the courts, tribunals and different forms of alternative dispute resolution.
cy-gb	Mae datrys anghydfod yn gymhleth  am sawl rheswm, gan gynnwys y diffyg cydgysylltu rhwng y  llysoedd, tribiwnlysoedd, a'r mathau gwahanol o ffyrdd amgen  o ddatrys anghydfodau.

en-gb	The proportion of challenges to decisions made by Welsh public authorities that are heard in Wales is low.
cy-gb	Cyfran isel o heriau a wrandewir i benderfyniadau awdurdodau cyhoeddus yng Nghymru.

en-gb	The one element of justice administration which is devolved – the Welsh tribunals – needs to be seen to be fully independent from the Welsh Government and also needs a closer relationship with other bodies that review administrative decisions in Wales.
cy-gb	Mae angen i'r un agwedd ar weinyddu cyfiawnder sydd wedi'i datganoli - tribiwnlysoedd Cymru - gael ei gweld yn gwbl annibynnol ar Lywodraeth Cymru, ac mae hefyd angen meithrin cydberthynas agosach rhyngddi a chyrff eraill sy'n adolygu penderfyniadau gweinyddol yng Nghymru.

en-gb	The Welsh tribunals have been under-used as a means of enforcing Welsh legislation.
cy-gb	Ni wnaed digon  o ddefnydd o dribiwnlysoedd Cymru i orfodi deddfwriaeth Gymreig.

en-gb	Court and tribunal closures have left people in many parts of rural and post-industrial Wales facing long and difficult journeys to their nearest court.
cy-gb	Mae'r penderfyniad i gau llysoedd a thribiwnlysoedd wedi gadael llawer o bobl mewn sawl rhan o gefn gwlad ac ardaloedd ôl-ddiwydiannol Cymru yn wynebu teithiau hir ac anodd i'w llys agosaf.

en-gb	This is compounded by the low use of remote access facilities.
cy-gb	Gwaethygir y sefyllfa hon gan y defnydd isel o gyfleusterau mynediad o bell.

en-gb	The advantages of digital technology have not yet been fully realised  in Wales.
cy-gb	Ni  wneir defnydd llawn o dechnoleg ddigidol yng Nghymru eto.

en-gb	Knowledge and innovation
cy-gb	Gwybodaeth ac arloesi

en-gb	Although parts of the legal professions in Wales are strong and competitive, opportunities to strengthen the legal sector more broadly have been missed.
cy-gb	Er bod rhannau o'r proffesiynau cyfreithiol yng Nghymru yn gryf ac yn gystadleuol, collwyd cyfleoedd i atgyfnerthu'r sector cyfreithiol yn ehangach.

en-gb	There is a need for a stronger focus from the Welsh Government and better coordination within the professions.
cy-gb	Mae angen ffocws cryfach ar ran Llywodraeth Cymru a gwell cydgysylltu o fewn y proffesiynau.

en-gb	South Wales should be promoted as a legal centre and the needs of rural and post industrial areas of Wales should be approached by a clear strategy.
cy-gb	Dylai De Cymru gael ei hyrwyddo fel canolfan gyfreithiol a dylai anghenion ardaloedd cefn gwlad ac  ôl-ddiwydiannol Cymru gael eu hystyried fel rhan o strategaeth glir.

en-gb	Greater focus is needed in law schools on ‘law tech’, which is crucial for the success of the legal professions in Wales.
cy-gb	Mae angen i ysgolion y gyfraith roi mwy o bwyslais ar 'dechnoleg gyfreithiol', sy'n hanfodol er mwyn sicrhau llwyddiant y proffesiynau cyfreithiol yng Nghymru.

en-gb	A Law Council should be established to promote the interests of legal education and the awareness of Welsh law.
cy-gb	Dylid sefydlu Cyngor y Gyfraith er mwyn hyrwyddo buddiannau addysg gyfreithiol ac ymwybyddiaeth o  gyfraith Cymru.

en-gb	Welsh language
cy-gb	y Gymraeg

en-gb	The current justice system does not consistently treat the Welsh language on a basis of equality with the English language.
cy-gb	Nid yw'r system gyfiawnder bresennol yn trin y Gymraeg yn gyfartal â'r Saesneg.

en-gb	There are too many gaps in the provision and too much dependence on the goodwill of individuals rather than establishing bilingual systems.
cy-gb	Mae gormod o fylchau mewn darpariaeth a gormod o ddibyniaeth ar ewyllys da unigolion yn hytrach na sefydlu systemau dwyieithog.

en-gb	Coroners in Wales cannot issue documents in Welsh.
cy-gb	Ni all crwneriaid yng Nghymru gyhoeddi dogfennau yn Gymraeg.

en-gb	There is a lack of teaching materials on Welsh law and in the medium of Welsh.
cy-gb	Mae prinder deunyddiau addysgu ar gyfraith Cymru a thrwy gyfrwng y Gymraeg.

en-gb	Immediate action to be taken
cy-gb	Camau i'w cymryd ar unwaith

en-gb	Whilst there are areas of good practice across the justice system which can be built on, serious failings must be addressed.
cy-gb	Er bod meysydd o arfer da o fewn y system gyfiawnder y gellir adeiladu arnynt, rhaid ymdrin â'r methiannau difrifol.

en-gb	Some significant steps can be taken immediately to achieve the long-term vision we have identified.
cy-gb	Gellir cymryd rhai camau arwyddocaol ar unwaith er mwyn cyflawni'r weledigaeth hirdymor rydym wedi'i nodi.

en-gb	In the first instance, a clearer focus on justice in the Welsh Government is needed, including:
cy-gb	Yn y lle cyntaf, mae angen ffocws cliriach ar gyfiawnder o fewn Llywodraeth Cymru, gan gynnwys:

en-gb	coordinated leadership, through a single Minister or Deputy Minister in the Welsh Government with oversight of all  justice matters;
cy-gb	arweinyddiaeth gydgysylltiedig, drwy un Gweinidog neu Ddirprwy Weinidog o fewn Llywodraeth Cymru sy'n goruchwylio cyfiawnder yn ei gyfanrwydd;

en-gb	closer liaison between the Welsh Government and the judiciary on proposed legislation, as well as on work to improve outcomes for children at risk of being taken into care; and
cy-gb	cydweithio agosach rhwng Llywodraeth Cymru a'r farnwriaeth ar ddeddfwriaeth arfaethedig, yn ogystal ag ar waith i wella canlyniadau i blant sydd mewn perygl o gael eu rhoi mewn gofal;

en-gb	given the importance of the legal sector to the Welsh  economy and the potentially greater economic contribution  the sector could make, a collective drive to promote the  sector in Wales and to attract new businesses offering technology-based services.
cy-gb	o ystyried pwysigrwydd y sector cyfreithiol i economi Cymru a chyfraniad economaidd mwy o bosibl y sector, ymgyrch ar y cyd i hyrwyddo'r sector yng Nghymru a denu busnesau newydd gan gynnig gwasanaethau sy'n seiliedig ar dechnoleg.

en-gb	Further changes should be taken forward without delay to improve both access to justice and outcomes, including:
cy-gb	Dylid cyflwyno newidiadau pellach yn ddi-oed er mwyn gwella mynediad at gyfiawnder a chanlyniadau, gan gynnwys:

en-gb	establishing problem-solving criminal courts and Family Drug and Alcohol Courts in Wales;
cy-gb	sefydlu system o lysoedd troseddol datrys problemau a Llysoedd Cyffuriau ac Alcohol i Deuluoedd yng Nghymru;

en-gb	improving access to digital court services;
cy-gb	gwella mynediad at wasanaethau llys digidol;

en-gb	proceeding urgently to establish alternatives to custody for women across Wales; and
cy-gb	cymryd camau dybryd i gyflwyno dewisiadau amgen i'r carchar  i fenywod ledled Cymru;

en-gb	providing specific justice data for Wales, including at local authority level.
cy-gb	darparu data penodol ar gyfiawnder i Gymru, gan gynnwys ar lefel awdurdod lleol.

en-gb	Such changes would need the support of the Ministry of Justice.
cy-gb	Byddai angen i newidiadau o'r fath gael cefnogaeth y Weinyddiaeth Gyfiawnder.

en-gb	We hope that this would be forthcoming for the benefit of the people  of Wales.
cy-gb	Gobeithiwn y byddai'n barod i wneud hyn er budd  pobl Cymru.

en-gb	The current arrangements for oversight and coordination of justice in Wales are overly complex and should be streamlined and improved.
cy-gb	Mae'r trefniadau presennol ar gyfer goruchwylio a chydgysylltu cyfiawnder yng Nghymru yn rhy gymhleth a dylent gael eu symleiddio a'u gwella.

en-gb	We recommend that:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol:

en-gb	the large All Wales Criminal Justice Board should be replaced with a streamlined and strategic Wales Criminal Justice Board, and that it should report on progress to the Assembly;
cy-gb	dylai Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru Gyfan sy'n fawr gael ei ddisodli gan Fwrdd Cyfiawnder Troseddol syml a strategol i Gymru, a dylai adrodd ar ei hynt i'r Cynulliad;

en-gb	the role of the Family Justice Network for Wales should be strengthened;
cy-gb	dylai rôl Rhwydwaith Cyfiawnder Teuluol Cymru gael  ei hatgyfnerthu;

en-gb	an independent board should be established to give strategic direction for funding both legal aid and third sector advice; and
cy-gb	dylid sefydlu bwrdd annibynnol i bennu cyfeiriad strategol ariannu cymorth cyfreithiol a chyngor gan y trydydd sector;

en-gb	there should be an independent board to oversee developments in civil and administrative justice and to promote greater coordination between the work of ombudsmen, those providing alternative forms of dispute resolution, and courts  and tribunals.
cy-gb	dylid sefydlu bwrdd annibynnol i oruchwylio datblygiadau mewn cyfiawnder sifil a gweinyddol a hyrwyddo mwy o gydgysylltu rhwng gwaith ombwdsmyn, y rheini sy'n darparu ffyrdd amgen o ddatrys anghydfodau, a'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd.

en-gb	The judiciary should:
cy-gb	Dylai'r farnwriaeth:

en-gb	provide a consistent leadership role in Wales and closer interaction with the Assembly and the Welsh Government; and
cy-gb	chwarae rôl arwain gyson yng Nghymru a rhyngweithio'n agosach â'r Cynulliad a Llywodraeth Cymru;

en-gb	consider greater use of intensive alternatives to custody and  of a problem-solving approach in criminal and family justice  when appropriate.
cy-gb	ystyried mwy o ddefnydd o ddewisiadau amgen dwys i'r carchar a dull datrys problemau o weithredu ym meysydd cyfiawnder troseddol a chyfiawnder teuluol lle y bo'n briodol.

en-gb	Wales should be put in a similar position to Scotland and Northern Ireland regarding the appointment of a judge to the Supreme Court.
cy-gb	Dylai Cymru fod mewn sefyllfa debyg i'r Alban a Gogledd Iwerddon o ran penodi barnwr i'r Goruchaf Lys.

en-gb	the long-term vision for the future of justice in Wales
cy-gb	Gweledigaeth hirdymor ar gyfer dyfodol cyfiawnder yng nghymru

en-gb	Although essential for the immediate future, the steps outlined above will not amount to a sustainable medium or long-term solution.
cy-gb	Er eu bod yn hanfodol yn y dyfodol agos, ni fydd y camau a amlinellir uchod yn cynnig ateb tymor canolig na hirdymor cynaliadwy.

en-gb	The fundamental problem lies in the split between two governments and two legislatures of responsibilities for justice on the one hand and social, health, education and economic development policies on the other.
cy-gb	Gwraidd y broblem yw'r rhaniad rhwng dwy lywodraeth a dwy ddeddfwrfa â chyfrifoldebau am gyfiawnder ar un llaw, a pholisïau cymdeithasol, iechyd, addysg a datblygu economaidd ar y llaw arall.

en-gb	This results in:
cy-gb	Mae hyn yn arwain at y canlynol:

en-gb	an inability to allocate spending in a coordinated manner;
cy-gb	anallu i ddyrannu gwariant mewn modd cydgysylltiedig;

en-gb	a lack of accountability;
cy-gb	diffyg atebolrwydd;

en-gb	a level of complexity which is wasteful of resources;
cy-gb	lefel cymhlethdod sy'n gwastraffu adnoddau;

en-gb	failure to develop and implement a coherent set of  overall policies;
cy-gb	methiant i ddatblygu a gweithredu set gydlynol o bolisïau cyffredinol;

en-gb	a lack of innovation directed to the needs of the people  of Wales; and
cy-gb	diffyg arloesedd sy'n diwallu anghenion pobl Cymru

en-gb	serious disadvantages to the people of Wales which people in England, Scotland and Northern Ireland do not experience.
cy-gb	anfanteision difrifol i bobl Cymru nad yw pobl yn Lloegr, yr  Alban na Gogledd Iwerddon yn eu profi.

en-gb	We considered whether executive devolution, giving executive powers to the Welsh Government while leaving primary legislative powers with the Westminster Parliament, would provide a solution.
cy-gb	Gwnaethom ystyried p'un a fyddai datganoli gweithredol, gan roi pwerau gweithredol i Lywodraeth Cymru ond gadael pwerau deddfwriaethol sylfaenol yn nwylo Senedd San Steffan, yn cynnig ateb.

en-gb	We concluded it would not.
cy-gb	Daethom i'r casgliad na fyddai.

en-gb	Coherent policies cannot be devised, delivered, reviewed and amended without control over policy, the allocation of resources and legislation.
cy-gb	Ni ellir llunio, cyflwyno, adolygu na diwygio polisïau cydlynol heb reoli meysydd polisi, dyrannu adnoddau  a deddfwriaeth.

en-gb	Only full legislative devolution, combined with executive powers, will overcome the obstacles of the current devolution scheme.
cy-gb	Dim ond datganoli deddfwriaethol llawn, ar y cyd â phwerau gweithredol, fydd yn goresgyn rhwystrau'r drefn ddatganoli bresennol.

en-gb	It will:
cy-gb	Bydd yn:

en-gb	enable the proper alignment of justice policy and spending with social, health, education and economic development policies in Wales, to underpin practical long-term solutions;
cy-gb	ei gwneud yn bosibl i gysoni polisi cyfiawnder a gwariant ar gyfiawnder yn briodol â pholisïau cymdeithasol, iechyd, addysg a datblygu economaidd yng Nghymru, er mwyn ategu atebion  hirdymor ymarferol;

en-gb	place justice at the heart of government;
cy-gb	sicrhau bod cyfiawnder wrth wraidd y llywodraeth;

en-gb	enable clearer and improved accountability;
cy-gb	galluogi atebolrwydd cliriach a gwell;

en-gb	enable advantage to be taken of Wales’ size and ability to innovate, for example by integrating legal aid and third sector advice, bringing health and justice resources together to tackle drug abuse, and providing better means of dispute resolution through ombudsmen services; and
cy-gb	modd i fanteisio ar faint Cymru a'i gallu i arloesi, er enghraifft drwy integreiddio cymorth cyfreithiol a chyngor gan y trydydd sector, dwyn ynghyd adnoddau iechyd a chyfiawnder er mwyn ymdrin â chamddefnyddio cyffuriau, a darparu gwell ffordd o ddatrys anghydfodau drwy wasanaethau ombwdsmyn;

en-gb	strengthen the constitution of the UK.
cy-gb	atgyfnerthu cyfansoddiad y DU.

en-gb	For full legislative devolution to succeed, it will require a full transfer of the funding for the justice system and must be accompanied by the development in Wales of capacity, capability and leadership.
cy-gb	Er mwyn i ddatganoli deddfwriaethol llawn lwyddo, bydd angen i gyllid y system gyfiawnder gael ei drosglwyddo'n llawn, a rhaid datblygu gallu ac adnoddau, ac arweinyddiaeth, yng Nghymru ar y cyd â hynny.

en-gb	The law applicable in Wales should be formally identified as the law of Wales, distinct from the law of England, for the following reasons:
cy-gb	Dylai'r gyfraith sy'n gymwys yng Nghymru gael ei nodi'n ffurfiol fel cyfraith Cymru, sy'n wahanol i gyfraith Lloegr, am y rhesymau canlynol:

en-gb	the Assembly has passed distinctive legislation which has incorporated international principles of human rights and sustainable development and established new public roles to promote those rights, including the rights of children, older people and future generations;
cy-gb	mae'r Cynulliad wedi pasio deddfwriaeth nodedig sydd wedi corffori egwyddorion rhyngwladol hawliau dynol a datblygu cynaliadwy, a sefydlu rolau cyhoeddus newydd i hyrwyddo'r hawliau hynny, gan gynnwys hawliau plant, pobl hŷn a chenedlaethau'r dyfodol;

en-gb	further divergence between Welsh law and English law is inevitable as the Assembly passes further laws; and
cy-gb	mae ymrannu pellach rhwng cyfraith Cymru a chyfraith Lloegr yn anochel wrth i'r Cynulliad basio mwy o gyfreithiau;

en-gb	it is confusing that Welsh law and English law are held to be part of a single legal system, in contrast with Scottish law and Northern Irish law.
cy-gb	Mae'n ddryslyd bod cyfraith Cymru a Lloegr yn rhan o un  system gyfreithiol, yn wahanol i gyfraith yr Alban a chyfraith Gogledd Iwerddon.

en-gb	The present system under which the legal professions practise and are regulated should continue on an England and Wales basis as this is consistent with an open, competitive and innovative approach to the provision of legal services.
cy-gb	Dylai'r system bresennol sy'n sail i'r ffordd mae'r proffesiynau cyfreithiol yn ymarfer ac yn cael eu rheoleiddio barhau ar sail Cymru a Lloegr am fod hyn yn gyson â dull agored, cystadleuol ac arloesol o ddarparu gwasanaethau cyfreithiol.

en-gb	Specifically, we recommend that:
cy-gb	Yn benodol, argymhellwn y canlynol:

en-gb	the Assembly should be empowered to establish a separate judiciary up to the level of the Court of Appeal;
cy-gb	dylai'r Cynulliad gael ei rymuso i sefydlu barnwriaeth ar wahân hyd at lefel y Llys Apêl;

en-gb	the administration of justice in Wales should be unified and organised on the same basis as courts and tribunals in Scotland;
cy-gb	dylai'r broses o weinyddu cyfiawnder yng Nghymru fod yn unedig a chael ei threfnu ar yr un sail â'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd yn yr Alban;

en-gb	the Welsh Government and the Assembly should determine a  court, tribunal and overall dispute resolution system which  enables access to justice at an affordable cost and at suitable  locations; and
cy-gb	dylai Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad greu system llysoedd, tribiwnlysoedd, a datrys anghydfodau cyffredinol, sy'n darparu mynediad at gyfiawnder am gost fforddiadwy ac mewn lleoliadau addas;

en-gb	matters of governance and inspection of police, prisons and probation, along with other aspects of the justice infrastructure, should be determined in Wales.
cy-gb	dylai materion llywodraethu ac arolygu heddluoedd a'r gwasanaeth carchardai a phrawf, ynghyd ag agweddau eraill  ar y seilwaith cyfiawnder, gael eu pennu yng Nghymru.

en-gb	The independence of the institutions of justice must be maintained.
cy-gb	Rhaid cynnal annibyniaeth sefydliadau cyfiawnder.

en-gb	This would apply to the judiciary, the prosecution authorities and the police.
cy-gb	Byddai hyn yn gymwys i'r farnwriaeth, yr awdurdodau erlyn a'r heddlu.

en-gb	The Welsh Government should begin the process of reform immediately.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru ddechrau mynd ati i ddiwygio ar unwaith.

en-gb	The Assembly should monitor and review progress.
cy-gb	Dylai'r Cynulliad fonitro ac adolygu hynt y gwaith.

en-gb	The cooperation of the Westminster Government will be needed and, subsequently, legislation by the Westminster Parliament.
cy-gb	Bydd angen cydweithrediad Llywodraeth San Steffan ac, yn dilyn hynny, ddeddfwriaeth gan Senedd San Steffan.

en-gb	Justice in Wales for the people of Wales
cy-gb	Cyfiawnder yng nghymru dros bobl Cymru

en-gb	The people of Wales both need and deserve a better system.
cy-gb	Mae angen gwell system ar bobl Cymru, ac maent yn haeddu hynny.

en-gb	Justice is not an island and should be truly integrated into policies for a just, fair and prosperous Wales.
cy-gb	Nid yw cyfiawnder yn bodoli ar ei ben ei hun a dylai gael ei integreiddio â pholisïau sy'n creu Cymru gyfiawn, deg a ffyniannus.

en-gb	LIST OF RECOMMENDATIONS
cy-gb	RHESTR O ARGYMHELLION

en-gb	Information, advice and assistance
cy-gb	Gwybodaeth, cyngor a chynhorthwy

en-gb	The funding for legal aid and for the third sector providing advice and assistance should be brought together in Wales to form a single fund under the strategic direction of an independent body1.
cy-gb	Dylai'r cyllid ar gyfer cymorth cyfreithiol a'r trydydd sector sy'n rhoi cyngor a chynhorthwy gael ei ddwyn ynghyd yn Nghymru i ffurfio un gronfa o dan gyfeiriad strategol corff annibynnol1.

en-gb	Support Through Court should be expanded so that there is availability at courts and tribunals across Wales2.
cy-gb	Dylid ehangu Support Through Court, er mwyn sicrhau ei bod ar gael mewn llysoedd a thribiwnlysoedd ledled Cymru2.

en-gb	Criminal legal aid policy and delivery should be designed in Wales to meet needs across Wales and based on the approaches to public defender schemes adopted by the Nordic nations3.
cy-gb	Dylai polisi cymorth cyfreithiol troseddol a'r broses o'i roi ar waith gael eu llunio yng Nghymru er mwyn diwallu anghenion ledled Cymru a bod yn seiliedig ar y ffordd y rhoddir cynlluniau amddiffynwyr cyhoeddus ar waith yn y gwledydd Nordig3.

en-gb	Criminal justice: reducing crime and  promoting rehabilitation
cy-gb	Cyfiawnder troseddol, gostwng troseddu a  hyrwyddo adsefydlu

en-gb	A new Wales Criminal Justice Board should be created.
cy-gb	Dylid creu Bwrdd Cyfiawnder Troseddol newydd i Gymru.

en-gb	It should set  an overall criminal justice strategy for Wales and provide the means  for accountability within Wales for the delivery of that overall  strategic approach4.
cy-gb	Dylai bennu strategaeth cyfiawnder troseddol gyffredinol i Gymru a darparu'r modd i sicrhau atebolrwydd yng Nghymru am gyflawni'r dull gweithredu strategol cyffredinol hwnnw4.

en-gb	The Wales Criminal Justice Board should have responsibility for ensuring the rights of victims are respected and there is proper delivery of services to victims5.
cy-gb	Dylai Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru fod yn gyfrifol am sicrhau bod hawliau dioddefwyr yn cael eu parchu a bod gwasanaethau i ddioddefwyr yn cael eu darparu'n briodol5.

en-gb	Each of the police, Crown Prosecution Service, the judiciary and HM Prison and Probation Service should publish a strategy in respect of Black, Asian and Minority Ethnic people in Wales and report annually on the strategy to the Assembly6.
cy-gb	Dylai pob un o blith yr heddlu, Gwasanaeth Erlyn y Goron, y farnwriaeth a Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EM gyhoeddi strategaeth mewn perthynas â phobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru a chyflwyno adroddiad blynyddol ar y strategaeth i'r Cynulliad6.

en-gb	Para 3.66.
cy-gb	Para 3.66.

en-gb	Para 3.84.2.
cy-gb	Para 3.84.2.

en-gb	The Welsh Government and the Home Office should agree long-term arrangements for police apprenticeship funding which do not disadvantage Welsh police forces compared to their English counterparts.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru a'r Swyddfa Gartref gytuno ar drefniadau hirdymor ar gyfer cyllid prentisiaethau i'r heddlu fel na fydd heddluoedd yng Nghymru o dan anfantais o'u cymharu â heddluoedd yn Lloegr.

en-gb	Policing and crime reduction policy, including drug abuse and mental health related issues, should be determined in Wales so that it is aligned and integrated with Welsh health, education and social policy.
cy-gb	Dylai polisi plismona a gostwng troseddu, gan gynnwys camddefnyddio cyffuriau a materion sy'n ymwneud ag iechyd meddwl, gael ei bennu yng Nghymru fel ei fod yn gyson ac wedi'i integreiddio â pholisi iechyd, addysg a chymdeithasol Cymru.

en-gb	Problem-solving courts should be established in Wales along the Northern Ireland model.
cy-gb	Dylai llysoedd datrys problemau gael eu sefydlu yng Nghymru yn debyg i fodel Gogledd Iwerddon.

en-gb	1082 Para 12.133.
cy-gb	1082 Para 12.133.

en-gb	Building on the reducing numbers of children and young people in custody and those entering the criminal justice system, youth justice policy should be determined and delivered in Wales10.
cy-gb	Gan adeiladu ar y gwaith o leihau nifer y plant a phobl ifanc sy'n destun trefniadau cystodaeth a'r rhai sy'n dod yn rhan o'r system cyfiawnder troseddol, dylai polisi cyfiawnder ieuenctid gael ei bennu a'i gyflwyno yng Nghymru10.

en-gb	The age of criminal responsibility should be raised to at least 12 years old in Wales.
cy-gb	Dylid codi oedran cyfrifoldeb troseddol i 12 oed o leiaf yng Nghymru.

en-gb	The basic design principles for probation set out in the 2018 annual report of the then Chief Inspector of Probation should be applied to  the design of the new integrated National Probation Service of Wales  and the outcomes should be strictly measured on a regular basis and  be made public.
cy-gb	Dylai'r egwyddorion dylunio sylfaenol a nodir yn adroddiad blynyddol 2018 Prif Arolygydd y Gwasanaeth Prawf ar y pryd gael eu cymhwyso at y broses o ddylunio'r Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol integredig newydd i Gymru a dylai'r canlyniadau gael eu mesur yn fanwl yn rheolaidd a dylent gael eu cyhoeddi.

en-gb	The comprehensive network of services and centres as alternatives to custody for women in Wales must be established rapidly and sustained over time.
cy-gb	Rhaid i'r rhwydwaith cynhwysfawr o wasanaethau a chanolfannau fel dewisiadau amgen i garcharu menywod yng Nghymru gael ei sefydlu'n gyflym a'i gynnal dros amser.

en-gb	Sentencing policy and the delivery of integrated offender management and rehabilitation should be determined in Wales so that it is an integral part of and aligned with Welsh health, education and social policy.
cy-gb	Dylai polisi dedfrydu a darpariaeth gwasanaethau integredig ar gyfer rheoli ac adsefydlu troseddwyr gael eu pennu yng Nghymru er mwyn iddynt fod yn rhan annatod o bolisi iechyd, addysg a chymdeithasol Cymru, ac yn gyson â hynny.

en-gb	An integrated and whole system approach to offender management should be established with a single rehabilitative strategy in Wales that is underpinned by a strong evidence base, accurate data, clear governance and accountability arrangements, coherent action plans, a realistic timetable and resources realigned accordingly15.
cy-gb	Dylid sefydlu dull system gyfan ac integredig o ymdrin â rheoli troseddwyr sydd ag un strategaeth adsefydlu yng Nghymru sydd wedi'i hategu gan sylfaen dystiolaeth gadarn, data cywir, trefniadau llywodraethu ac atebolrwydd clir, cynlluniau gweithredu cydlynol, amserlen realistig ac adnoddau sydd wedi'u hailalinio yn unol â hynny15.

en-gb	Intensive alternatives to custody should be developed as soon as possible in Wales.
cy-gb	Dylai atebion amgen dwys yn lle'r carchar gael eu datblygu mor fuan â phosibl yng Nghymru.

en-gb	They should have judicial oversight and be formally evaluated16.
cy-gb	Dylent fod o dan oruchwyliaeth farnwrol a chael eu gwerthuso'n ffurfiol16.

en-gb	Needs assessments of Welsh offenders should be conducted and collated to identify by volume and character the range of interventions required in both prisons and the community and to ensure that they are sequenced properly for optimal effect17.
cy-gb	Dylid coladu asesiadau o anghenion troseddwyr o Gymru er mwyn nodi'r amrywiaeth o ymyriadau, yn ôl nifer a chymeriad, sydd ei hangen yn y carchar ac yn y gymuned a sicrhau bod dilyniant priodol er mwyn cael yr effaith orau bosibl17.

en-gb	Administering the sentences of the court should be the responsibility  of a single public sector body in Wales and the core function of that  body should be managing offenders and promoting rehabilitation to reduce reoffending18.
cy-gb	Dylai un corff yn y sector cyhoeddus yng Nghymru fod yn gyfrifol am weinyddu dedfrydau'r llys, ac iddo swyddogaeth graidd rheoli troseddwyr a hyrwyddo eu hadsefydlu er mwyn gostwng aildroseddu18.

en-gb	There should be an integrated approach in Wales to improve leadership and provision of mental health services including support  for front line services to enable them to respond better to individuals with mental health needs19.
cy-gb	Dylai fod dull integredig o wella arweinyddiaeth a darpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru, gan gynnwys cymorth i wasanaethau rheng flaen i'w galluogi i ymateb yn well i unigolion sydd ag anghenion iechyd meddwl19.

en-gb	Civil justice
cy-gb	Cyfiawnder sifil

en-gb	Digital court services and other dispute resolution services that are being developed and introduced must be fully accessible to people throughout Wales and free assistance must be available to help individuals use them20.
cy-gb	Mae'n rhaid i wasanaethau llys digidol a gwasanaethau datrys anghydfodau eraill sy'n cael eu datblygu a'u cyflwyno fod yn gwbl hygyrch i bobl ledled Cymru ac mae'n rhaid i gynhorthwy am ddim fod ar gael i helpu unigolion i'w defnyddio20.

en-gb	Dispute resolution before courts, tribunals, alternative dispute resolution and ombudsmen, as well as dispute resolution in respect of administrative law, should be promoted and coordinated in Wales through a body chaired by a senior judge21.
cy-gb	Dylai prosesau datrys anghydfodau gerbron llysoedd a thribiwnlysoedd, ffyrdd amgen o ddatrys anghydfodau ac ombwdsmyn, yn ogystal â datrys anghydfodau mewn perthynas â chyfraith weinyddol, gael eu hyrwyddo a'u cydgysylltu yng Nghymru drwy gorff a gadeirir gan uwch-farnwr21.

en-gb	LIst oF reCommenDAtIons
cy-gb	RhEstR o ARGyMhELLion

en-gb	Courts and tribunals which determine disputes in both civil and administrative law should be under one unified system in Wales22.
cy-gb	Dylai'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd sy'n dyfarnu ar anghydfodau ym meysydd cyfraith sifil a chyfraith weinyddol fod yn rhan o un system unedig yng Nghymru22.

en-gb	The feasibility of a low cost and effective resolution method for civil disputes through the use of a comprehensive ombudsmen scheme, taking into account the online court, should be examined in Wales23.
cy-gb	Dylid ystyried dichonolrwydd dull cost isel ac effeithiol o ddatrys anghydfodau sifil drwy ddefnyddio cynllun ombwdsmyn cynhwysfawr, gan ystyried y llys ar-lein, yng Nghymru23.

en-gb	Administrative justice and coroners
cy-gb	Cyfiawnder gweinyddol a chrwneriaid

en-gb	It should be compulsory under the Civil Procedure Rules for cases against Welsh public bodies which challenge the lawfulness of their decisions to be issued and heard in Wales24.
cy-gb	O dan y Rheolau Trefniadaeth Sifil dylai fod yn orfodol i achosion yn erbyn cyrff cyhoeddus yng Nghymru sy'n herio cyfreithlondeb eu penderfyniadau gael eu cyflwyno a'u gwrando yng Nghymru24.

en-gb	All public bodies, ombudsmen and other tribunals which have been established under Welsh law or by the Welsh Government, which make judicial or quasi-judicial decisions, and are not currently subject to the supervision of the President of Welsh Tribunals, should be brought under the supervision of the President25.
cy-gb	Dylai pob corff cyhoeddus, ombwdsmon a thribiwnlys arall a sefydlwyd o dan gyfraith Cymru neu gan Lywodraeth Cymru sy'n gwneud penderfyniadau barnwrol neu led-farnwrol, ac nad yw'n cael ei oruchwylio gan Lywydd Tribiwnlysoedd Cymru ar hyn o bryd, gael ei ddwyn o dan oruchwyliaeth y Llywydd25.

en-gb	The Administrative Court should have the power to stay court proceedings whilst the Public Services Ombudsman for Wales investigates a complaint.
cy-gb	Dylai fod gan y Llys Gweinyddol y pŵer i ohirio achosion llys tra bydd Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru yn ymchwilio i gŵyn.

en-gb	The Ombudsman should have the power to refer a point of law to the Court26.
cy-gb	Dylai fod gan yr Ombwdsmon y pŵer i gyfeirio pwynt cyfreithiol at  y Llys26.

en-gb	The Welsh Tribunals Unit should have structural independence and the Welsh tribunals should be used for dispute resolution relating to future Welsh legislation27.
cy-gb	Dylai Uned Tribiwnlysoedd Cymru fod yn annibynnol yn strwythurol a dylid defnyddio tribiwnlysoedd Cymru i ddatrys anghydfodau ynglŷn â deddfwriaeth Gymreig yn y dyfodol27.

en-gb	The recommendations for coordinating and rationalisation made for civil justice should also be applied to administrative justice28.
cy-gb	Dylai'r argymhellion ar gyfer cydgysylltu a rhesymoli cyfiawnder sifil hefyd gael eu cymhwyso at gyfiawnder gweinyddol28.

en-gb	Challenges relating to inquests into all deaths in Wales should be issued and heard in Wales29.
cy-gb	Dylai heriau sy'n ymwneud â chwestau i bob marwolaeth yng Nghymru gael eu cyflwyno a'u gwrando yng Nghymru29.

en-gb	There should be a distinct organisation for coroner services in Wales with funding available on an all Wales basis to ensure that uniform standards and services are applied30.
cy-gb	Dylai fod sefydliad penodol ar gyfer gwasanaethau Crwneriaid yng Nghymru, gyda chyllid ar gael ar sail Cymru gyfan er mwyn sicrhau y caiff safonau a gwasanaethau unffurf eu cymhwyso30.

en-gb	Family justice: children
cy-gb	Cyfiawnder teuluol

en-gb	The law relating to children and family justice in Wales should be brought together in one coherent legal system aligned with functions in relation to health, education and welfare31.
cy-gb	Dylai'r gyfraith sy'n ymwneud â chyfiawnder plant a chyfiawnder teuluol yng Nghymru gael ei dwyn ynghyd yn un system gyfreithiol gydlynol sy'n gyson â swyddogaethau mewn perthynas ag iechyd, addysg a lles31.

en-gb	Pending further research and the development of a long-term  strategy, an all Wales approach to family justice should be developed and led in Wales through the Family Justice Network for Wales and the Local Family Justice Boards.
cy-gb	Wrth aros am fwy o ymchwil a datblygu strategaeth hirdymor, dylai dull Cymru gyfan o ymdrin â chyfiawnder teuluol gael ei ddatblygu a'i arwain yng Nghymru drwy Rwydwaith Cyfiawnder Teuluol Cymru a'r Byrddau Cyfiawnder Teuluol Lleol.

en-gb	The approach should be followed by all  local authorities for dealing with child protection referrals with the objective of avoiding care proceedings when family support would  be more appropriate32.
cy-gb	Dylai hyn gael ei wneud gan bob awdurdod lleol wrth ymdrin ag atgyfeiriadau amddiffyn plant, gyda'r nod o osgoi achosion gofal pan fyddai cymorth i'r teulu yn fwy priodol32.

en-gb	It should be a matter of routine practice prior to the first hearing in care proceedings to examine the feasibility of problem-solving and the form it might take, with a view to finding what steps short of taking a child into care can be put in place33.
cy-gb	Dylai fod yn arferol cyn y gwrandawiad cyntaf mewn achos gofal ystyried dichonolrwydd datrys problemau ac ar ba ffurf, gyda'r nod o gadarnhau pa gamau y gellir eu cymryd heblaw rhoi plentyn  mewn gofal33.

en-gb	The voice of the child should be heard at every stage of  the proceedings34.
cy-gb	Dylai llais y plentyn gael ei glywed ar bob cam o'r achos34.

en-gb	Family Drug and Alcohol Courts should be established in Wales35.
cy-gb	Dylai Llysoedd Cyffuriau ac Alcohol i Deuluoedd gael eu sefydlu  yng Nghymru35.

en-gb	There should be vigorous support for a programme of research to underpin reform of Welsh family justice and associated preventative services.
cy-gb	Dylai fod cefnogaeth fawr i raglen ymchwil sy'n ategu'r gwaith o ddiwygio cyfiawnder teuluol a gwasanaethau ataliol cysylltiedig yng Nghymru.

en-gb	The overarching aim should be the reduction in the numbers of children taken into care and the provision of far better evidence of the impacts of intervention on family life36.
cy-gb	Dylid sicrhau mai'r prif nod yw lleihau nifer y plant a roddir mewn gofal a darparu tystiolaeth lawer gwell o effeithiau ymyrryd ar fywyd teuluol36.

en-gb	36  Para 7.111.
cy-gb	Para 7.111.

en-gb	A carefully thought through long-term policy for reducing the numbers of children taken into care should be developed after the conclusions of the research and then implemented37.
cy-gb	Dylid llunio polisi hirdymor a ystyrir yn ofalus ar gyfer lleihau nifer y plant a roddir mewn gofal ar ôl cwblhau'r ymchwil ac yna ei weithredu37.

en-gb	Legal advice should be available to each parent in private family law disputes prior to the commencement of proceedings up to a maximum fixed amount in each case38.
cy-gb	Dylai cyngor cyfreithiol fod ar gael i bob rhiant mewn anghydfodau preifat ynglŷn â chyfraith teulu cyn cychwyn achos hyd at uchafswm penodedig ym mhob achos38.

en-gb	Delivering justice:
cy-gb	sicrhau cyfiawnder:

en-gb	locality and structure
cy-gb	lleoliad a strwythur

en-gb	The Welsh Government should, in close consultation with the legal professions, provide fully funded legal apprenticeships to enable people to qualify as legal professionals in Wales40.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru, mewn ymgynghoriad agos â'r proffesiynau cyfreithiol, gynnig prentisiaethau cyfreithiol wedi'u hariannu'n llawn er mwyn galluogi pobl i gymhwyso fel gweithwyr cyfreithiol proffesiynol yng Nghymru40.

en-gb	There should be greater transparency about the level and distribution of expenditure on external legal services by the Welsh Government, each Welsh local authority and all other public bodies in Wales.
cy-gb	Dylai fod mwy o dryloywder ynglŷn â lefel a dosbarthiad gwariant ar wasanaethau cyfreithiol allanol gan Lywodraeth Cymru, pob awdurdod lleol yng Nghymru a phob corff cyhoeddus arall yng Nghymru.

en-gb	The procurement of barristers’ services should be reformed to help build the capacity of the Bar in Wales41.
cy-gb	Dylai'r broses o gaffael gwasanaethau bargyfreithwyr gael ei diwygio er mwyn helpu i feithrin gallu ac adnoddau'r Bar yng Nghymru41.

en-gb	The Welsh Government should develop and implement as soon as possible our proposed strategy to reinvigorate the rural and postindustrial legal sector in Wales42.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru ddatblygu'r strategaeth arfaethedig i adfywio'r sector cyfreithiol gwledig ac ôl-ddiwydiannol yng Nghymru, a'i rhoi ar waith mor fuan â phosibl42.

en-gb	The Welsh Government should provide strong support for investment  in technology, especially in post-industrial and rural Wales43.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru roi cefnogaeth gref i fuddsoddi mewn technoleg, yn enwedig yn y Gymru ôl-ddiwydiannol a gwledig43.

en-gb	The Welsh Government must provide clear leadership and support for the legal services sector.
cy-gb	Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru roi arweinyddiaeth a chefnogaeth glir i'r sector gwasanaethau cyfreithiol.

en-gb	This should be targeted, user-friendly, flexible and attractive to potential inward investors especially with establishing a technology-based nearshoring centre as an objective44.
cy-gb	Dylai hyn gael ei dargedu, bod yn hawdd ei ddefnyddio, a bod yn hyblyg ac yn atyniadol i ddarpar fewnfuddsoddwyr, yn enwedig o ran sefydlu canolfan yn seiliedig ar dechnoleg i drosglwyddo busnes iddi o agos ('nearshoring') fel amcan44.

en-gb	The Welsh Government, legal professionals in Wales, the Law Society, the Bar Council, other professional bodies and academia should work in partnership.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru, gweithwyr cyfreithiol proffesiynol yng Nghymru, Cymdeithas y Cyfreithwyr, Cyngor y Bar, cyrff proffesiynol eraill a'r byd academaidd weithio mewn partneriaeth.

en-gb	They should develop and promote the capabilities of the legal sector, promote South Wales as a legal centre and increase the export of legal services45.
cy-gb	Dylent ddatblygu a hyrwyddo gallu'r sector cyfreithiol, hyrwyddo De Cymru fel canolfan gyfreithiol a chynyddu faint o wasanaethau cyfreithiol a allforir45.

en-gb	Knowledge, skills and innovation
cy-gb	Gwybodaeth, sgiliau ac arloesi

en-gb	Welsh law schools must reassess their undergraduate programmes  to take advantage of the scope for comparative studies and  transferable qualifications46.
cy-gb	Mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith yng Nghymru ailasesu eu rhaglenni i israddedigion er mwyn manteisio ar y cyfle ar gyfer astudiaethau cymharol a chymwysterau trosglwyddadwy46.

en-gb	Law tech must be taught to all students and the professions  across Wales47.
cy-gb	Mae'n rhaid i dechnoleg y gyfraith gael ei haddysgu i bob myfyriwr a phob proffesiwn ledled Cymru47.

en-gb	All university and college education providers in Wales should teach Welsh law as part of the ordinary undergraduate syllabus and work together to produce the necessary materials48.
cy-gb	Dylai pob darparwr addysg prifysgol a choleg yng Nghymru addysgu 'cyfraith Cymru' fel rhan o faes llafur arferol israddedigion a chydweithio i baratoi'r deunyddiau angenrheidiol48.

en-gb	The place of Welsh law and the distinctiveness of the law in Wales should be properly reflected in professional and continuing legal education and training49.
cy-gb	Dylai lle cyfraith Cymru a nodweddion unigryw'r gyfraith yng Nghymru gael eu hadlewyrchu'n briodol mewn addysg a hyfforddiant cyfreithiol proffesiynol a pharhaus49.

en-gb	Wales specific data should be collected and published on a sufficient scale to enable disaggregation, with a view to proper evidence-based policy development and as a basis for research50.
cy-gb	Dylai data penodol ar Gymru gael eu casglu a'u cyhoeddi ar raddfa ddigonol i'w gwneud yn bosibl i'w datgrynhoi, gyda'r nod o ddatblygu polisïau ar sail dystiolaeth briodol ac fel sail i ymchwil50.

en-gb	The Welsh Government should lead the development and implementation of an action plan to promote and support public legal education, particularly for children and young people51.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru arwain y gwaith o ddatblygu cynllun gweithredu i hyrwyddo a chefnogi addysg gyfreithiol gyhoeddus, yn enwedig i blant a phobl ifanc, a'i roi ar waith51.

en-gb	the Welsh language
cy-gb	y Gymraeg

en-gb	All justice bodies should be subject to the Welsh Language  Measure 2011.
cy-gb	Dylai pob corff cyfiawnder fod yn ddarostyngedig i Fesur y  Gymraeg 2011.

en-gb	The Bar, CILEx and the Law Society should provide courses on using Welsh in the workplace, similar to those used by the Judicial College.
cy-gb	Dylai'r Bar, CILEx a Chymdeithas y Cyfreithwyr ddarparu cyrsiau ar ddefnyddio'r Gymraeg yn y gweithle, yn debyg i'r rhai a ddefnyddir gan y Coleg Barnwrol.

en-gb	Digital services that are being introduced must be accessible, free help must be available and all must be available in Welsh at the same time as the English version.
cy-gb	Mae'n rhaid i wasanaethau digidol sy'n cael eu cyflwyno fod yn hygyrch, mae'n rhaid bod cymorth am ddim ar gael ac mae'n rhaid i hyn oll fod ar gael yn Gymraeg ar yr un pryd â'r fersiwn Saesneg.

en-gb	Professional legal education for those wishing to practise in Wales must be available in the Welsh language with the phased introduction of the availability of all professional examinations in Welsh.
cy-gb	Mae'n rhaid bod addysg gyfreithiol broffesiynol i'r rhai sydd am ymarfer yng Nghymru ar gael yn Gymraeg, gan sicrhau'n raddol y bydd pob arholiad proffesiynol ar gael yn Gymraeg.

en-gb	Welsh law schools must collaborate on Welsh medium legal education, especially as regards the provision of teaching materials.
cy-gb	Mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith yng Nghymru gydweithio ar addysg gyfreithiol cyfrwng Cymraeg, yn enwedig o ran darparu deunyddiau addysgu.

en-gb	All coroner services should be available in the Welsh language.
cy-gb	Dylai holl wasanaethau crwneriaid fod ar gael yn Gymraeg.

en-gb	Chapter 12:
cy-gb	Para 11.38.

en-gb	Governance, the law of Wales and the judiciary
cy-gb	Pennod 12:

en-gb	Para 11.38.
cy-gb	Llywodraethu, cyfraith Cymru a'r farnwriaeth

en-gb	recommendations on devolution of justice
cy-gb	Argymhellion ar ddatganoli cyfiawnder

en-gb	There should be legislative devolution of justice.
cy-gb	Dylai cyfiawnder gael ei ddatganoli'n ddeddfwriaethol.

en-gb	Restrictions and reservations governing the Assembly’s power to legislate on all forms of justice, including policing and offender management and rehabilitation, should be removed, so that it corresponds more closely with the position of the Northern Ireland Assembly and the Scottish Parliament.
cy-gb	Dylid tynnu'r cyfyngiadau a'r darpariaethau cadw sy'n llywodraethu pŵer y Cynulliad i ddeddfu ar bob math o gyfiawnder, gan gynnwys plismona, a rheoli ac adsefydlu troseddwyr, er mwyn cyfateb yn agosach i sefyllfa Cynulliad Gogledd Iwerddon a Senedd yr Alban.

en-gb	In tandem with the removal of reservations and restrictions on the Assembly’s powers, responsibility for executive functions in relation to justice in Wales should be transferred to the Welsh Government.
cy-gb	Ar y cyd â thynnu darpariaethau cadw a chyfyngiadau ar bwerau'r Cynulliad, dylai'r cyfrifoldeb am swyddogaethau gweithredol mewn perthynas â chyfiawnder yng Nghymru gael ei drosglwyddo i Lywodraeth Cymru.

en-gb	Devolution of justice must be accompanied by a full transfer of financial resources, including all identifiable administrative and capital resources relating to Wales.
cy-gb	Wrth i gyfiawnder gael ei ddatganoli, mae'n rhaid i adnoddau ariannol, gan gynnwys adnoddau gweinyddol a chyfalaf sy'n ymwneud â Chymru y gellir eu nodi, gael eu trosglwyddo'n llawn.

en-gb	recommendations to be implemented under the current scheme  of devolution
cy-gb	Argymhellion i'w gweithredu o dan y drefn ddatganoli bresennol

en-gb	Clear and accountable leadership on justice in the Welsh Government must be established under the current scheme of devolution.
cy-gb	Mae'n rhaid i arweinyddiaeth glir ac atebol ar gyfiawnder yn Llywodraeth Cymru gael ei sefydlu o dan y drefn ddatganoli bresennol.

en-gb	The Assembly should take a more proactive role in appropriate scrutiny of the operation of the justice system.
cy-gb	Dylai'r Cynulliad chwarae rôl fwy rhagweithiol wrth graffu'n briodol ar weithrediad y system gyfiawnder.

en-gb	The Welsh Government should address policy issues relating to justice by using external experts who can report jointly with civil servants  to Ministers.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru fynd i'r afael â materion polisi sy'n ymwneud â chyfiawnder drwy ddefnyddio arbenigwyr allanol a all adrodd ar y cyd â gweision sifil i Weinidogion.

en-gb	The Welsh Government and the legal sector should develop a joint leadership programme.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru a'r sector cyfreithiol ddatblygu rhaglen arwain ar y cyd.

en-gb	A Law Council of Wales should be established to promote the interests of legal education and the awareness of Welsh law, to ensure proper provision of teaching the law in Welsh, and to assist students in their education and training as future practitioners.
cy-gb	Dylai Cyngor Cyfraith Cymru gael ei sefydlu er mwyn hyrwyddo buddiannau addysg gyfreithiol, ac ymwybyddiaeth o gyfraith Cymru  er mwyn sicrhau bod y gyfraith yn cael ei haddysgu'n briodol yn Gymraeg, a helpu myfyrwyr gyda'u haddysg a'u hyfforddiant fel ymarferwyr y dyfodol.

en-gb	The organisation of the senior judiciary in Wales should be changed to provide the necessary working relationships and leadership  within Wales.
cy-gb	Dylai cyfundrefn yr uwch-farnwriaeth yng Nghymru gael ei newid i ddarparu'r cydberthnasau gwaith a'r arweinyddiaeth angenrheidiol yng Nghymru.

en-gb	Wales should be put in a similar position to Scotland and Northern Ireland in the Supreme Court as regards the appointment of judges to the Supreme Court.
cy-gb	Dylai Cymru fod mewn sefyllfa debyg i'r Alban a Gogledd Iwerddon yn y Goruchaf Lys o ran penodi barnwyr i'r Goruchaf Lys.

en-gb	recommendations for implementation with legislative devolution
cy-gb	Argymhellion i'w gweithredu o ran datganoli deddfwriaethol

en-gb	With legislative devolution, there must be a new Justice Department  in the Welsh Government led by a Cabinet Minister.
cy-gb	Yn sgil datganoli deddfwriaethol, rhaid sefydlu Adran Gyfiawnder newydd yn Llywodraeth Cymru a arweinir gan un o Weinidogion  y Cabinet.

en-gb	The office of Counsel General should continue as an office that provides independent legal advice to the Welsh Government and heads the Government Legal Service in Wales.
cy-gb	Dylai swydd y Cwnsler Cyffredinol barhau fel swydd sy'n rhoi cyngor cyfreithiol annibynnol i Lywodraeth Cymru ac sy'n bennaeth ar Wasanaeth Cyfreithiol y Llywodraeth yng Nghymru.

en-gb	Legislative devolution will require the establishment of a Justice Committee in the Assembly.
cy-gb	Bydd datganoli deddfwriaethol yn gofyn am sefydlu Pwyllgor Cyfiawnder yn y Cynulliad.

en-gb	Where there is overlap between the roles of local, regional and national boards, committees and partnerships, they should be merged.
cy-gb	Lle y bo gorgyffwrdd rhwng rolau byrddau, pwyllgorau a phartneriaethau lleol, rhanbarthol a chenedlaethol, dylent gael  eu huno.

en-gb	With legislative devolution, the governance arrangements for the police should be re-examined.
cy-gb	Yn sgil datganoli deddfwriaethol, dylid ailystyried y trefniadau llywodraethu ar gyfer yr heddlu.

en-gb	The law applicable in Wales should be formally identified as the law of Wales, distinct from the law of England.
cy-gb	Dylai'r gyfraith sy'n gymwys yng Nghymru gael ei nodi'n ffurfiol fel cyfraith Cymru, sy'n wahanol i gyfraith Lloegr.

en-gb	The present system where legal practitioners can practise in  England and Wales and the legal professions are jointly regulated should be continued.
cy-gb	Dylai'r system bresennol lle y gall ymarferwyr cyfreitihol ymarfer yng Nghymru a Lloegr a lle mae'r proffesiynau cyfreithiol yn cael eu rheoleiddio ar y cyd barhau.

en-gb	Legislation should provide for a High Court and a Court of Appeal of Wales to be established by the Assembly.
cy-gb	Dylai deddfwriaeth ddarparu ar gyfer sefydlu Uchel Lys a Llys Apêl i Gymru gan y Cynulliad.

en-gb	With legislative devolution, a Welsh Courts and Tribunals Service should be developed from the base of a Welsh Tribunals Unit reformed on the model of the Scottish Courts and Tribunals Service.
cy-gb	Yn sgil datganoli deddfwriaethol, dylid datblygu Gwasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd i Gymru o sylfaen Uned Tribiwnlysoedd i Gymru wedi'i diwygio yn unol â model Gwasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd  yr Alban.

en-gb	With legislative devolution, the Welsh Government will need to review, and keep under continuing review, the justice infrastructure for Wales.
cy-gb	Yn sgil datganoli deddfwriaethol, bydd angen i Lywodraeth Cymru adolygu a pharhau i adolygu seilwaith cyfiawnder Cymru.

en-gb	Action to be taken now by the Welsh Government and the Assembly
cy-gb	Camau i'w cymryd nawr gan Lywodraeth Cymru a'r Cynulliad

en-gb	The Welsh Government should begin the process of reform by listing the recommendations it will seek to implement whilst the current scheme of devolution continues.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru ddechrau'r broses o ddiwygio drwy restru'r argymhellion y bydd yn ceisio eu rhoi ar waith tra bydd y drefn ddatganoli bresennol yn parhau.

en-gb	The Assembly should make arrangements to monitor and review the process of reform.
cy-gb	Dylai'r Cynulliad wneud trefniadau i fonitro ac adolygu'r broses ddiwygio.

en-gb	CHAPTER 1
cy-gb	PENNOD 1:

en-gb	Our approach:
cy-gb	Ein Dull Gweithredu:

en-gb	a more just, fair
cy-gb	Cymru fwy Cyfiawn,

en-gb	and prosperous Wales
cy-gb	Teg a Ffyniannus

en-gb	our terms of reference
cy-gb	Ein cylch gorchwyl

en-gb	The Commission on Justice in Wales is an independent commission appointed by the Welsh Government in December 2017, with the following terms of reference:
cy-gb	Mae’r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru yn gomisiwn annibynnol a benodwyd gan Lywodraeth Cymru ym mis Rhagfyr 2017, gyda’r cylch gorchwyl canlynol:

en-gb	The Commission on Justice in Wales (2018) Terms of reference.
cy-gb	Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru (2018) Cylch gorchwyl.

en-gb	To review the operation of the justice system in Wales and set a  long-term vision for its future, with a view to:
cy-gb	Adolygu gweithrediad y system gyfiawnder yng Nghymru a gosod gweledigaeth hirdymor ar gyfer y dyfodol, gyda’r nod o:

en-gb	promoting better outcomes in terms of access to justice, reducing crime and promoting rehabilitation;
cy-gb	hyrwyddo gwell canlyniadau o ran mynediad at  gyfiawnder, gostwng nifer yr achosion o droseddu a  hybu’r broses adsefydlu;

en-gb	ensuring that the jurisdictional arrangements and legal education address and reflect the role of justice in the governance and prosperity of Wales as well as the distinct issues that arise in Wales; and
cy-gb	sicrhau bod y trefniadau awdurdodaethol ac addysg gyfreithiol yn adlewyrchu ac yn edrych ar swyddogaeth cyfiawnder yn llywodraethiant a ffyniant Cymru yn ogystal â materion neilltuol sy’n codi yng nghymru;

en-gb	promoting the strength and sustainability of the Welsh legal services sector and maximising its contribution to the prosperity of Wales.
cy-gb	hyrwyddo cadernid a chynaliadwyedd sector gwasanaethau cyfreithiol Cymru a sicrhau’r cyfraniad mwyaf posibl i ffyniant Cymru.

en-gb	Our review under these terms of reference is the first review of the operation of the justice system in Wales for at least 200 years.
cy-gb	Ein hadolygiad o dan y cylch gorchwyl hwn yw'r adolygiad cyntaf o weithrediad y system gyfiawnder yng Nghymru ers o leiaf 200 mlynedd.

en-gb	Since 1997, when the people of Wales voted for a National Assembly for Wales (the Assembly), there has been a succession of reforms and reviews of governance and powers in Wales.
cy-gb	Ers 1997, pan bleidleisiodd pobl Cymru o blaid Cynulliad Cenedlaethol i Gymru (y Cynulliad), bu cyfres o ddiwygiadau ac adolygiadau o drefniadau llywodraethu a phwerau yng Nghymru.

en-gb	Independent commissions have played a significant part in informing and shaping these reforms.
cy-gb	Mae comisiynau annibynnol wedi chwarae rhan arwyddocaol yn y gwaith o lywio’r diwygiadau hyn.

en-gb	Notably, in 2004, the  Commission conducted a broad and deep analysis of the then devolution scheme in Wales.
cy-gb	Yn benodol, yn 2004, cynhaliodd Comisiwn  ddadansoddiad eang a dwfn o’r drefn ddatganoli ar y pryd yng Nghymru.

en-gb	It led to the formal separation of the Assembly, which was constituted as a single corporate body by the Government of Wales Act 1998, into an executive and a legislature and paved the way for an extension of the Assembly’s legislative powers.
cy-gb	Arweiniodd at rannu’r Cynulliad, a sefydlwyd fel un corff corfforaethol gan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, yn ffurfiol yn weithrediaeth ac yn ddeddfwrfa, gan baratoi’r ffordd i ymestyn pwerau deddfwriaethol y Cynulliad.

en-gb	However, although it dealt with the legislature and the executive, it did not deal with the third branch of government usually found in any democratically governed nation – the judiciary.
cy-gb	Fodd bynnag, er iddo ymdrin â’r ddeddfwrfa a’r weithrediaeth, nid oedd yn ymdrin â thrydedd gangen y llywodraeth a welir fel arfer mewn unrhyw wlad a lywodraethir yn ddemocrataidd – y farnwriaeth.

en-gb	In 2011, the Silk Commission, established by the UK Government, reviewed the financial and constitutional arrangements in Wales.
cy-gb	Yn 2011, adolygodd Comisiwn Silk, a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU, y trefniadau ariannol a chyfansoddiadol yng Nghymru.

en-gb	Its the second part of its report, published in March 2014, made recommendations on the extent of the Assembly’s legislative powers, including in relation to policing and justice; we consider this at paragraph 2.24.
cy-gb	Yn ei ail adroddiad, a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2014, gwnaeth argymhellion ar gwmpas pwerau deddfwriaethol y Cynulliad, gan gynnwys argymhellion mewn perthynas â phlismona a chyfiawnder; Ystyriwn hyn ym mharagraff 2.24.

en-gb	Commission (2004) Final Report.
cy-gb	Comisiwn  (2004) Adroddiad Terfynol.

en-gb	Silk Commission (2011) Empowerment and Responsibility:
cy-gb	Comisiwn Silk (2011) Grymuso a Chyfrifoldeb:

en-gb	Financial Powers to Strengthen Wales
cy-gb	pwerau deddfwriaethol i gryfhau Cymru.

en-gb	Guiding principles to our approach
cy-gb	Egwyddorion arweiniol ein dull    gweithredu

en-gb	1.3  In our call for evidence, we identified principles as the basis for our recommendations.
cy-gb	1.3  Yn ein cais am dystiolaeth, nodwyd yr egwyddorion a fyddai’n sail i’n hargymhellion.

en-gb	They are listed in Appendix C.
cy-gb	Fe’u rhestrir yn Atodiad C.

en-gb	Commission for Justice in Wales (2017) Call for Evidence.
cy-gb	Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru (2017) Cais am Dystiolaeth.

en-gb	1.4  Consistently with our call for evidence, our approach to the evaluation of the evidence did not commence by examining constitutional principles.
cy-gb	1.4  Yn gyson â’n cais am dystiolaeth, ni wnaeth ein gwerthusiad o’r dystiolaeth ddechrau drwy ystyried egwyddorion cyfansoddiadol.

en-gb	Rather our approach has been to address the following principal factors, which are set out fully in paragraph 12.3:
cy-gb	Yn hytrach, aethom ati i ymdrin â’r prif ffactorau canlynol, a nodir yn llawn ym mharagraff 12.3:

en-gb	Justice is at the heart of any system of democratic  government of a nation.
cy-gb	Mae cyfiawnder wrth wraidd unrhyw system llywodraeth ddemocrataidd sydd gan wlad.

en-gb	The needs of the people of Wales must be met.
cy-gb	Mae’n rhaid i anghenion pobl Cymru gael eu diwallu.

en-gb	A whole system approach with alignment of justice with  other policies should be adopted.
cy-gb	Dylid mabwysiadu dull system gyfan o weithredu, gan  wneud cyfiawnder yn gydnaws â pholisïau eraill.

en-gb	Funding and resources must be related to the whole  system approach.
cy-gb	Mae’n rhaid i gyllid ac adnoddau fod yn gysylltiedig â’r dull system gyfan o weithredu.

en-gb	Leadership, capacity, capability and confidence are essential  to delivering justice.
cy-gb	Mae arweinyddiaeth, gallu ac adnoddau a hyder yn hanfodol i sicrhau cyfiawnder.

en-gb	Advantage must be taken of Wales’ relatively small size.
cy-gb	Mae’n rhaid manteisio ar faint Cymru sy’n gymharol fach.

en-gb	There must be clear and easy to understand accountability.
cy-gb	Mae’n rhaid bod atebolrwydd clir a hawdd ei ddeall.

en-gb	A long-term and sustainable approach must be taken.
cy-gb	Mae’n rhaid gweithredu mewn dull hirdymor a chynaliadwy.

en-gb	Governance and devolution schemes must strengthen the constitution of the UK.
cy-gb	Mae’n rhaid i’r drefn lywodraethu a’r drefn ddatganoli atgyfnerthu cyfansoddiad y DU.

en-gb	1.5  Throughout, we have sought to have regard to how the justice system impacts differently on people depending on their characteristics and circumstances, and whether these differences in outcomes are fair.
cy-gb	1.5  Drwy'r cyfan, rydym wedi ceisio rhoi sylw i'r ffordd y mae'r system gyfiawnder yn effeithio ar bobl yn wahanol, yn dibynnu ar eu nodweddion a'u hamgylchiadau, a ph'un a yw'r gwahaniaethau hyn mewn canlyniadau yn deg.

en-gb	1.6  By far the greater part of our report considers justice in Wales within its wider social, economic, geographic and cultural context and the particular legislative and constitutional context of Wales.
cy-gb	1.6  Mae'r rhan helaeth o'n hadroddiad yn ystyried cyfiawnder yng Nghymru yn ei gyd-destun cymdeithasol, economaidd, daearyddol a diwylliannol ehangach a chyd-destun deddfwriaethol a chyfansoddiadol Cymru yn benodol.

en-gb	We seek to identify where the people of Wales are not well served by the current system and to map out the changes required to arrive at better, sustainable solutions.
cy-gb	Rydym yn ceisio nodi lle nad yw'r system bresennol yn gwasanaethu pobl Cymru yn dda a mapio'r newidiadau sydd eu hangen i ddod o hyd i atebion gwell a chynaliadwy.

en-gb	1.7  Following our examination of the changes that we recommend be made in respect of each aspect of justice, we examined governance, devolution and constitutional principles to see what we should recommend as to the scheme of devolution.
cy-gb	1.7  Ar ôl ystyried y newidiadau rydym yn argymell y dylid eu gwneud mewn perthynas â phob agwedd ar gyfiawnder, ystyriwyd y drefn lywodraethu, datganoli ac egwyddorion cyfansoddiadol er mwyn gweld yr hyn y dylem ei argymell o ran y drefn ddatganoli.

en-gb	We tested our views primarily by asking what will best deliver the changes needed for the benefit of the people of Wales and how the responsibility for justice policy and delivery can be made clear to enable the public to understand who is responsible and hold them to account.
cy-gb	Gwnaethom brofi ein safbwyntiau yn bennaf drwy ofyn beth fydd y ffordd orau o sicrhau'r newidiadau sydd eu hangen er budd pobl Cymru a sut y gellir gwneud y cyfrifoldeb am bolisi cyfiawnder a'i gyflwyno yn glir er mwyn i'r cyhoedd ddeall pwy sy'n gyfrifol a'u dwyn i gyfrif.

en-gb	1.8  The conclusions and the recommendations we have reached  are unanimous.
cy-gb	1.8  Mae'r casgliadau a'r argymhellion a luniwyd gennym yn unfrydol.

en-gb	3. the rule of Law
cy-gb	3. Rheolaeth y Gyfraith

en-gb	1.9  The justice system underpins the Rule of Law, a term most often used by lawyers and those interested in the constitution.
cy-gb	1.9  Seilir Rheolaeth y Gyfraith, sef term a ddefnyddir amlaf gan gyfreithwyr a'r rhai sydd â diddordeb yn y cyfansoddiad, ar y system gyfiawnder.

en-gb	Its meaning, importance and relevance may not be readily apparent to the overwhelming majority of citizens, who may see the Rule of Law as something remote from their day to day lives.
cy-gb	Efallai na fydd ei hystyr, ei phwysigrwydd na'i pherthnasedd yn amlwg iawn i'r mwyafrif llethol o ddinasyddion, a all ystyried bod Rheolaeth y Gyfraith yn rhywbeth amherthnasol i'w bywydau beunyddiol.

en-gb	Our aim underlying the entire report is to make the Rule of Law through access to justice relevant to everyone as the means by which the right to just, equal and fair treatment in all aspects of life is realised and Wales as a nation is just, fair and prosperous.
cy-gb	Ein nod, sy'n sail i'r adroddiad cyfan, yw sicrhau bod Rheolaeth y Gyfraith drwy fynediad at gyfiawnder yn berthnasol i bawb fel y modd i wireddu'r hawl i gael triniaeth gyfiawn, gyfartal a theg ym mhob agwedd ar fywyd ac fel bod Cymru fel gwlad yn gyfiawn, yn deg ac yn ffyniannus.

en-gb	R (on the application of Unison) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51, para 66, Lord Reed.
cy-gb	R (ar gais Unsain) v yr Arglwydd Ganghellor [2017] UKSC 51, para 66, yr Arglwydd Reed.

en-gb	84  Cornhill in the Welsh county of Radnor 85  Bingham, T.
cy-gb	Cornhill yn sir Faesyfed. Bingham, T.

en-gb	(2011) The Rule of Law.
cy-gb	(2011) The Rule of Law.

en-gb	1.10  The Rule of Law has never been better explained than by Lord Bingham of Cornhill84, the former Lord Chief Justice and Senior Law Lord, in his last book.
cy-gb	1.10  Nid oes neb erioed wedi esbonio Rheolaeth y Gyfraith yn well na'r Arglwydd Bingham o Cornhill, y cyn-Arglwydd Brif Ustus ac un o  Uwch-Arglwyddi'r Gyfraith, yn ei lyfr olaf.

en-gb	He analysed its key principles85:
cy-gb	Dadansoddodd ei  phrif egwyddorion:

en-gb	The law must be accessible and so far as possible intelligible, clear and predictable.
cy-gb	Mae'n rhaid i'r gyfraith fod yn hygyrch a, hyd y gellir, yn ddealladwy, yn glir ac yn rhagweladwy.

en-gb	Questions of legal right and liability should be resolved by application of the law and not the exercise of discretion.
cy-gb	Dylai cwestiynau ynghylch hawl gyfreithiol ac atebolrwydd  gael eu datrys drwy gymhwyso'r gyfraith yn hytrach nag  arfer disgresiwn.

en-gb	The laws of the land should apply equally to all, except  where objective differences justify differentiation.
cy-gb	Dylai cyfraith gwlad fod yn gymwys yn yr un modd i  bawb, oni fydd gwahaniaethau gwrthrychol sy'n  cyfiawnhau gwahaniaethu.

en-gb	Ministers and public officers at all levels must exercise the powers conferred on them in good faith, fairly, for the  purpose for which the powers were conferred, without exceeding the limits of such powers and not acting unreasonably or arbitrarily.
cy-gb	Mae'n rhaid i weinidogion a swyddogion cyhoeddus ar bob lefel arfer y pwerau a roddwyd iddynt yn ddidwyll, yn deg, at y diben y rhoddwyd y pwerau, heb fynd y tu hwnt i derfynau pwerau o'r fath a heb weithredu'n afresymol nac yn fympwyol.

en-gb	The law must afford adequate protection of fundamental human rights.
cy-gb	Mae'n rhaid i'r gyfraith ddiogelu hawliau dynol sylfaenol  yn ddigonol.

en-gb	The law should provide access to justice, especially where people cannot resolve inter-personal disputes themselves.
cy-gb	Dylai'r gyfraith ddarparu mynediad at gyfiawnder, yn enwedig lle na all pobl ddatrys anghydfodau rhyngddynt hwy eu hunain.

en-gb	Courts and tribunal processes should be fair.
cy-gb	Dylai prosesau'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd fod yn deg.

en-gb	The state should comply with international law.
cy-gb	Dylai'r wladwriaeth gydymffurfio â chyfraith ryngwladol.

en-gb	1.11  These principles also underlie our approach and recommendations.
cy-gb	1.11  Mae'r egwyddorion hyn hefyd yn sail i'n dull gweithredu  a'n hargymhellion.

en-gb	4. the provisions of Welsh law relating    to sustainability, future generations   and international standards on    fundamental rights
cy-gb	Darpariaethau cyfraith Cymru sy'n   ymwneud â chynaliadwyedd,   cenedlaethau'r dyfodol a safonau   rhyngwladol ar hawliau sylfaenol

en-gb	1.12  We have clearly had to take into account the divergence of some aspects of law between Wales and England in areas such as children.
cy-gb	1.12  Yn amlwg, bu'n rhaid i ni ystyried gwahaniaethau mewn rhai agweddau ar y gyfraith rhwng Cymru a Lloegr mewn meysydd megis plant.

en-gb	However, it had not been widely appreciated outside Wales until  2019 that there is a very different approach in Wales to embedding in the making of policy and its delivery and decisions on particular matters (a) principles relating to long-term considerations such as sustainability and the environment and (b) the adoption of rights based in international conventions.
cy-gb	Fodd bynnag, ni fu'n hysbys iawn y tu allan i Gymru tan 2019 fod ffordd wahanol iawn yng Nghymru o ymgorffori (a) egwyddorion sy'n ymwneud ag ystyriaethau hirdymor megis cynaliadwyedd a'r amgylchedd a (b) mabwysiadu hawliau sy'n seiliedig ar gonfensiynau rhyngwladol, wrth lunio polisïau a'u cyflwyno ac mewn penderfyniadau ar  faterion penodol.

en-gb	For exception, see Lord Young’s answers of 20 and 26June in House of Lords which show acknowledgement of the divergent policy direction.
cy-gb	Fel eithriad, gweler atebion yr Arglwydd Young ar 20 a 26 Mehefin yn Nh ˆy'r Arglwyddi sy'n cydnabod y cyfeiriad polisi gwahanol.

en-gb	87  Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015.Para 4.126, 6.8 et seq, 7.80, 10.50, 11.40, and 12.61 et seq.
cy-gb	87  Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 Para 4.126, 6.8 et seq, 7.80, 10.50, 11.40, 12.61 et seq.

en-gb	88  Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011.
cy-gb	88  Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011.

en-gb	1.13  The provisions of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 201587 (the Future Generations Act) is the prime example of Wales setting its own course for the benefit of its people by establishing a long term vision and shared goals and ways of working for public bodies in Wales.
cy-gb	1.13  Yn narpariaethau Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 201587 (Deddf Cenedlaethau'r Dyfodol) y gwelir y brif enghraifft o Gymru yn pennu ei chyfeiriad ei hun er budd ei phobl drwy nodi gweledigaeth hirdymor a nodau a rennir a ffyrdd o weithio i gyrff cyhoeddus yng Nghymru.

en-gb	We consider this in greater detail in our chapter on administrative justice at paragraphs 6.8 and following.
cy-gb	Ystyriwn hyn yn fanylach yn ein pennod ar gyfiawnder Gweinyddol ym mharagraffau 6.8 ac wedi hynny.

en-gb	1.14  The different approach adopted by Wales to standards in international conventions embodying basic rights is illustrated by the recognition of the rights of the child88.
cy-gb	1.14  Dangosir ymagwedd wahanol Cymru tuag at safonau mewn confensiynau rhyngwladol sy'n ymgorffori hawliau sylfaenol gan ei phenderfyniad i gydnabod hawliau'r plentyn88.

en-gb	This approach embodies one of the principles of the Rule of Law identified by Lord Bingham that the law should adequately protect fundamental human rights; it also aligns with our view that fundamental rights should be seen as putting justice at the heart of society and access to justice is essential to the safeguarding of those rights.
cy-gb	Mae'r ymagwedd hon yn ymgorffori un o egwyddorion Rheolaeth y Gyfraith a nodwyd gan yr Arglwydd Bingham y dylai'r gyfraith ddiogelu hawliau dynol sylfaenol yn ddigonol; mae hefyd yn gyson â'n barn y dylid ystyried bod hawliau sylfaenol yn rhoi cyfiawnder wrth wraidd cymdeithas a bod mynediad at gyfiawnder yn hanfodol i ddiogelu'r hawliau hynny.

en-gb	Welsh legislation creating Commissioners for children, older people and the Welsh language, as well as a Future  Generations Commissioner, further illustrates the distinct emphasis  in Wales on promoting rights as part of a fair and just system of  public administration.
cy-gb	Mae deddfwriaeth Gymreig sy'n creu Comisiynwyr i blant, pobl hŷn a'r Gymraeg, yn ogystal â Chomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol, yn dangos ymhellach y pwyslais gwahanol yng Nghymru ar hyrwyddo hawliau fel rhan o system gweinyddu cyhoeddus deg a chyfiawn.

en-gb	5. the evidence we obtained
cy-gb	5. y dystiolaeth a gafwyd gennym

en-gb	1.15  We approached our work with a commitment to base our recommendations on the evidence.
cy-gb	1.15  Aethom ati gan ymrwymo i seilio ein hargymhellion ar y dystiolaeth.

en-gb	We began our work in December 2017.
cy-gb	Dechreuwyd ar ein gwaith ym mis Rhagfyr 2017.

en-gb	We were greatly assisted in formulating our approach by a round table of experts on 26 January 2018 at the Wales Centre for Public Policy, Cardiff.
cy-gb	Cawsom gryn gymorth i bennu ein dull gweithredu gan ford gron o arbenigwyr ar 26 Ionawr 2018 yng Nghanolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, Caerdydd.

en-gb	Wales Centre for Public Policy.
cy-gb	Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru.

en-gb	1.16  In summary:
cy-gb	1.16  Yn gryno:

en-gb	1.16.1  We issued a call for evidence in February 2018 and received 205 written submissions from individuals, institutions and organisations.
cy-gb	1.16.1  Gwnaethom gais am dystiolaeth ym mis Chwefror 2018 a daeth 205 o gyflwyniadau ysgrifenedig gan unigolion a sefydliadau  i law.

en-gb	Appendix D.
cy-gb	Atodiad D

en-gb	1.16.2  We followed this with a series of oral evidence sessions from
cy-gb	1.16.2  Wedyn, cynhaliwyd cyfres o sesiynau tystiolaeth lafar rhwng mis Tachwedd 2018 a mis Mehefin 2019.

en-gb	November 2018 to June 2019, during which we heard from 150 people with experience and expertise from across the whole spectrum of the justice system and beyond – from those representing victims of crime to those making laws.
cy-gb	Yn ystod hyn, clywsom gan 150 o bobl a oedd yn meddu ar brofiad ac arbenigedd ym mhob rhan o'r system gyfiawnder a thu hwnt – o'r rhai sy'n cynrychioli dioddefwyr troseddau i'r rhai sy'n  llunio cyfreithiau.

en-gb	1.16.3  We had meetings with leaders and professionals in the justice and legal systems, in academia in each of the Welsh universities (including visits to Bangor, Wrexham Glyndŵr, Aberystwyth and the Treforest campus of the University of South Wales), in the third sector and in politics.
cy-gb	1.16.3  Cawsom gyfarfodydd ag arweinwyr a gweithwyr proffesiynol yn y system gyfiawnder a'r system gyfreithiol, yn y byd academaidd ym mhob prifysgol yng Nghymru (gan gynnwys ymweliadau â Bangor, Glyndŵr Wrecsam, Aberystwyth a champws Trefforest Prifysgol De Cymru), yn y trydydd sector ac ym myd gwleidyddiaeth.

en-gb	1.16.4  We received no evidence from UK Government Ministers, though we met informally with them.
cy-gb	1.16.4  Ni chawsom unrhyw dystiolaeth gan Weinidogion Llywodraeth y DU, ond cyfarfuom â hwy yn anffurfiol.

en-gb	The Secretary of State for Wales wrote to us in May 2019 to say that he “did not think it would be appropriate for UK Government Ministers or officials to give evidence on reserved policy to a Commission established by a devolved administration.” He explained that “The Government of Wales Act 2017 provides a lasting devolution settlement and followed a cross-party process and political mandates under which justice remains a reserved matter.
cy-gb	Ysgrifennodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru atom ym mis Mai 2019 i ddweud nad oedd o'r farn“it would be appropriate for UK Government Ministers or officials to give evidence on reserved policy to a Commission established by a devolved administration.” Esboniodd “The Government of Wales Act 2017 provides a lasting devolution settlement and followed a cross-party process and political mandates under which justice remains a reserved matter.

en-gb	The single legal jurisdiction between England and Wales has been a key part of our constitution and the shared history of our nations for centuries.
cy-gb	The single legal jurisdiction between England and Wales has been a key part of our constitution and the shared history of our nations for centuries.

en-gb	Sharing a jurisdiction has allowed both nations to enjoy a flourishing, dynamic, and internationally renowned legal system.
cy-gb	Sharing a jurisdiction has allowed both nations to enjoy a flourishing, dynamic, and internationally renowned legal system.

en-gb	It is also a key part of the local economy where legal firms based in Wales attract a significant portion of work from the City and elsewhere.”
cy-gb	It is also a key part of the local economy where legal firms based in Wales attract a significant portion of work from the City  and elsewhere.”

en-gb	1.16.5  We engaged with members of the public to hear their experiences of the justice system in Wales and what they think a better system would look like.
cy-gb	1.16.5  Ymgysylltwyd ag aelodau o'r cyhoedd er mwyn clywed eu profiadau o'r system gyfiawnder yng Nghymru a sut beth fyddai system well yn eu barn hwy.

en-gb	By holding events in Butetown, Pontypridd and Rhyl and attending others, such as Cymorth Cymru’s May 2019 conference in Cardiff, we met people who represent the diverse range of voices and experiences in Wales.
cy-gb	Drwy gynnal digwyddiadau yn Butetown, Pontypridd a'r Rhyl a mynd i eraill, megis cynhadledd Cymorth Cymru yng Nghaerdydd ym mis Mai 2019, cyfarfuom â phobl sy'n cynrychioli'r amrywiaeth o leisiau a phrofiadau yng Nghymru.

en-gb	We listened to prisoners at Berwyn and Cardiff prisons.
cy-gb	Gwnaethom wrando ar garcharorion yng ngharchar Berwyn a charchar Caerdydd.

en-gb	We met students at Bangor University, Wrexham Glyndŵr and the University of South Wales at Treforest.
cy-gb	Cyfarfuom â myfyrwyr ym Mhrifysgol Bangor, Glyndŵr Wrecsam a Phrifysgol De Cymru yn Nhrefforest.

en-gb	We met also a group of people with disabilities convened by Disability Wales, representatives of women’s groups and a group of young people who had been in care convened by Voices from Care.
cy-gb	Cyfarfuom hefyd â grŵp o bobl ag anableddau a drefnwyd gan Anabledd Cymru, cynrychiolwyr grwpiau merched a grŵp o bobl ifanc a oedd wedi derbyn gofal a drefnwyd gan Voices from Care Cymru.

en-gb	1.16.6  The evidence we received at these sessions was vital as it informed us of the experience of diverse people ‘at the sharp end’ of the justice system.
cy-gb	1.16.6  Roedd y dystiolaeth a gafwyd yn y sesiynau hyn yn hollbwysig am i ni gael clywed am brofiad pobl amrywiol ʻsydd wedi gorfod ymgiprysʼ â'r system gyfiawnder.

en-gb	1.16.7  We met David Lammy MP to discuss his review92 of the treatment of and outcomes for Black, Asian and Minority  Ethnic (BAME) individuals in the criminal justice system.
cy-gb	1.16.7  Cyfarfuom â David Lammy AS i drafod ei adolygiad o'r ffordd y mae unigolion o gefndiroedd Pobl Dduon ac Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig (BAME) yn cael eu trin yn y system cyfiawnder troseddol, a'u canlyniadau.

en-gb	1.16.8  Alongside this engagement, we ran an online survey from  20 August 2018 to 12 April 2019, asking for people’s views.
cy-gb	1.16.8  Ochr yn ochr ag ymgysylltu o'r fath, cynhaliwyd arolwg ar-lein rhwng 20 Awst 2018 a 12 Ebrill 2019, er mwyn ceisio barn pobl.

en-gb	We received responses from a wide range of locations  and backgrounds93.
cy-gb	Cawsom ymatebion gan amrywiaeth eang o leoliadau  a chefndiroedd.

en-gb	1.16.9  We have also used social media channels; Twitter, Facebook and LinkedIn, in particular to engage with people not directly involved in the justice system.
cy-gb	1.16.9  Rydym hefyd wedi defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol; Twitter, Facebook a LinkedIn, yn benodol er mwyn ymgysylltu â phobl nad ydynt yn ymwneud yn uniongyrchol â'r system gyfiawnder.

en-gb	1.17  We wish to acknowledge the contribution of independent research programmes which have coincided with our work.
cy-gb	1.17  Hoffem gydnabod cyfraniad rhaglenni ymchwil annibynnol sydd wedi cyd-daro â'n gwaith.

en-gb	1.17.1  Research by the Wales Governance Centre at Cardiff University into Justice and Jurisdiction, which was jointly funded by the Economic and Social Research Council, the Welsh Government and Cardiff University.
cy-gb	1.17.1  Ymchwil gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd i Gyfiawnder ac Awdurdodaeth, a ariannwyd ar y cyd gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol, Llywodraeth Cymru a Phrifysgol Caerdydd.

en-gb	We have benefitted from reports on (1) Justice at the jagged edge in Wales, (2) International evidence on driving down imprisonment rates:
cy-gb	Rydym wedi cael budd o adroddiadau ar (1) Justice at the jagged edge in Wales, (2) International evidence on driving down imprisonment rates:

en-gb	What Wales could be?
cy-gb	What Wales could be?

en-gb	(3) Public spending on the justice system in Wales (4) The legal economy in Wales and (5) Fiscal implications of devolving justice.
cy-gb	(3) Gwariant Cyhoeddus ar y System Gyfiawnder i Gymru (4) The  legal economy in Wales a (5) Fiscal implications of  devolving justice.

en-gb	The jagged edge is the complex and sometimes interwoven issues at the interface between devolved and non devolved matters.
cy-gb	Y ffin amrwd yw'r materion cymhleth sydd weithiau wedi'u cyd-blethu â'i gilydd ar y rhyngwyneb rhwng materion datganoledig a materion nad ydynt wedi'u datganoli.

en-gb	See Jones, R and Jones R W (2019) Justice at the Jagged Edge in Wales:11.
cy-gb	Gweler Jones, R a Jones R W (2019) Justice at the Jagged Edge in Wales:

en-gb	Wales Governance Centre (2019) International evidence on driving down imprisonment rates:What wales could be?
cy-gb	Canolfan Llywodraethiant Cymru (2019) International evidence on driving down imprisonment rates:What Wales could be?

en-gb	Wales Governance Centre (2019) (2019) Public spending on the justice system in Wales.
cy-gb	Canolfan Llywodraethiant Cymru (2019) (2019) Gwariant cyhoeddus ar y system gyfiawnder i Gymru.

en-gb	Wales Governance Centre (2019) The legal economy in Wales.
cy-gb	Canolfan Llywodraethiant Cymru (2019) The legal economy in Wales.

en-gb	Wales Governance Centre (2019) Fiscal implications of devolving justice.
cy-gb	Canolfan Llywodraethiant Cymru (2019) Fiscal implications of devolving justice.

en-gb	1.17.2  The Institute for Criminal Policy Research at Birkbeck, University of London, conducted research funded by the Nuffield Foundation entitled ‘Achieving Accessible Justice:
cy-gb	1.17.2  Cynhaliodd y Sefydliad Ymchwil Polisi Troseddol yn Birkbeck, Prifysgol Llundain, ymchwil a ariannwyd gan Sefydliad Nuffield yn dwyn y teitl ‘Achieving Accessible Justice:

en-gb	A study of the implications of vulnerability and the meaning of participation in courts and tribunals’.
cy-gb	A study of the implications of vulnerability and the meaning of participation in courts and tribunals’.

en-gb	As part of its research over 60 observations of various court and tribunal hearings in Cardiff and Newport were taken.
cy-gb	Fel rhan o'i ymchwil cynhaliwyd dros 60 o ymarferion arsylwi mewn gwrandawiadau gwahanol mewn llysoedd a thribiwnlysoedd yng Nghaerdydd a Chasnewydd.

en-gb	1.17.3  Ongoing collaborative research at Aberystwyth, Bangor Cardiff and Cardiff Metropolitan Universities funded by the Nuffield Foundation into the accessibility of administrative justice in Wales, which is scheduled to run until February 2020.
cy-gb	1.17.3  Ymchwil gydweithredol sy'n mynd yn ei blaen ym Mhrifysgol Aberystwyth, Prifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Metropolitan Caerdydd a ariennir gan Sefydliad Nuffield i hygyrchedd cyfiawnder gweinyddol yng Nghymru, y bwriedir iddi barhau tan fis Chwefror 2020.

en-gb	We refer to this work at paragraph 10.45.
cy-gb	Cyfeiriwn at y gwaith hwn ym mharagraff 10.45.

en-gb	1.18  We visited Scotland in May 2018 and Belfast in September 2018 and April 2019 to examine the ways in which justice policy is made and justice is delivered.
cy-gb	1.18  Ymwelwyd â'r Alban ym mis Mai 2018 a Belfast ym mis Medi 2018 ac ym mis Ebrill 2019 er mwyn ystyried sut y caiff eu polisi cyfiawnder ei lunio a sut y caiff cyfiawnder ei sicrhau.

en-gb	We heard from the most senior judiciary in both countries, the Cabinet Secretary for Justice in Scotland and representatives from the Justice Committees of the Scottish Parliament and Northern Ireland Assembly, Scottish Ministers, senior government officials in both administrations and those heading police, probation, courts and prison services, as well as academics, third sector organisations, barristers and law firms.
cy-gb	Clywsom gan yr aelodau uchaf o'r farnwriaeth yn y naill wlad a'r llall, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder yn yr Alban a chynrychiolwyr o Bwyllgorau Cyfiawnder Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon, Gweinidogion yr Alban, uwch-swyddogion y llywodraeth yn y ddwy weinyddiaeth a'r rhai sy'n arwain yr heddlu, y gwasanaeth prawf, y llysoedd a'r gwasanaeth carchardai, yn ogystal ag academyddion, sefydliadau o'r trydydd sector, bargyfreithwyr a chwmnïau cyfreithwyr.

en-gb	1.19  We visited London and Manchester to examine executive devolution of policing, and Leeds, Manchester and Bristol to understand the approach to legal services in those cities.
cy-gb	1.19  Ymwelwyd â Llundain a Manceinion i ystyried trefniadau datganoli plismona yn weithredol a Leeds, Manceinion a Bryste i ddeall sut mae gwasanaethau cyfreithiol yn gweithredu yn y dinasoedd hynny.

en-gb	1.20  We had the benefit of an international seminar arranged by the Institute for Criminal Policy Research.
cy-gb	1.20  Cawsom fudd o seminar ryngwladol a drefnwyd gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Troseddol.

en-gb	We were told of the changes made to penal policy in Catalonia, Finland, Ireland, Latvia, the Netherlands, Norway and Portugal with the benefit of evidence from experts from those nations.
cy-gb	Dywedwyd wrthym am y newidiadau a wnaed i bolisi cosbi yng Nghatalonia, y Ffindir, Iwerddon, Latfia, yr Iseldiroedd, Norwy a Phortiwgal gyda thystiolaeth gan arbenigwyr yn y gwledydd hynny.

en-gb	Institute for Criminal Policy Research.
cy-gb	Sefydliad Ymchwil Polisi Troseddol.

en-gb	Birkbeck, University of London.
cy-gb	Birkbeck, Prifysgol Llundain.

en-gb	1.21  We have found it difficult to obtain disaggregated data for Wales.
cy-gb	1.21  Rydym wedi ei chael hi'n anodd cael data sydd wedi'u datgrynhoi i Gymru.

en-gb	Information is usually provided on an England and Wales basis.
cy-gb	Darperir gwybodaeth ar sail Cymru a Lloegr fel arfer.

en-gb	We are grateful to the Home Office and the Ministry of Justice for all they have done to disaggregate data (one example is Figure 4 at paragraph 3.11).
cy-gb	Rydym yn ddiolchgar i'r Swyddfa Gartref a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder am bopeth a wnaed ganddynt i ddatgrynhoi data (mae Ffigur 4 ym mharagraff 3.11 yn un enghraifft o hynny).

en-gb	As we explain at paragraph 10.45 and following much more is required by way of study and also as we say at paragraph 12.44 by way of disaggregated data.
cy-gb	Fel yr esboniwn ym mharagraff 10.45 ac wedi hynny bydd angen llawer mwy o astudio a hefyd, fel y dywedwn ym mharagraff 12.44, lawer mwy o ddata wedi'u datgrynhoi.

en-gb	The Welsh Government and the Ministry of Justice have agreed to establish a small working group to consider the user needs for Welsh justice data and how they could be met.
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder wedi cytuno i sefydlu gweithgor bach i ystyried anghenion defnyddwyr data cyfiawnder i Gymru a sut y gellid eu diwallu.

en-gb	No timescale has been provided.
cy-gb	Ni chynigiwyd amserlen.

en-gb	1.22  We are also grateful to the Home Office for the very considerable amount of evidence they provided to us.
cy-gb	1.22  Rydym hefyd yn ddiolchgar i'r Swyddfa Gartref am y swm helaeth iawn o dystiolaeth a roddwyd i ni.

en-gb	We were told in April 2019 that all requests to UK Government Ministries and entities needed to go through the Secretary of State for Wales.
cy-gb	Dywedwyd wrthym ym mis Ebrill 2019 fod angen i bob cais i Weinyddiaethau ac endidau Llywodraeth y DU fynd drwy Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

en-gb	This caused significant delay in our receiving the further evidence we sought.
cy-gb	Achosodd hyn gryn oedi i ni o ran cael y dystiolaeth ychwanegol y gofynnwyd amdani.

en-gb	1.23  We used video links, including Skype and Telepresence, to conduct many of the oral evidence sessions and engagement events.
cy-gb	1.23  Defnyddiwyd cysylltiadau fideo, gan gynnwys Skype a Telepresence, i gynnal llawer o'r sesiynau tystiolaeth lafar a'r digwyddiadau ymgysylltu.

en-gb	We have no doubt from our extensive experience that this is an effective method of taking evidence and engaging with people, providing it is properly supported and the equipment, bandwidth and connections are robust.
cy-gb	Nid oes gennym unrhyw amheuaeth o'n profiad helaeth fod hon yn ffordd effeithiol o gymryd tystiolaeth ac ymgysylltu â phobl, ar yr amod y caiff ei chefnogi'n briodol a bod y cyfarpar, y lled band a'r cysylltiadau yn gadarn.

en-gb	1.24  We are immensely grateful to all those who contributed their knowledge, insights and evidence.
cy-gb	1.24  Rydym yn hynod ddiolchgar i bawb a rannodd eu gwybodaeth, eu dirnadaeth a'u tystiolaeth.

en-gb	6. other reports
cy-gb	6. Adroddiadau eraill

en-gb	1.25  As we mentioned at paragraph 1.2, issues relating to justice and devolution were considered briefly by the  Commission and in somewhat greater depth by the Silk Commission.
cy-gb	1.25  Fel y soniwn ym mharagraff 1.2, cafodd materion a oedd yn ymwneud â chyfiawnder a datganoli eu hystyried yn gryno gan Gomisiwn  ac ychydig yn ddyfnach gan Gomisiwn Silk.

en-gb	There have been other reports pertinent to our work which we have considered.
cy-gb	Cyhoeddwyd adroddiadau eraill sy'n berthnasol i'n gwaith, a ystyriwyd gennym.

en-gb	other reports relating to the justice system in Wales
cy-gb	Adroddiadau eraill ar y system gyfiawnder yng nghymru

en-gb	The Advice Services Review March 2013, commissioned by the Welsh Government.
cy-gb	Yr Adolygiad o Wasanaethau Cynghori Mawrth 2013, a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru.

en-gb	Welsh Government (2013) Advice Services Review.
cy-gb	Llywodraeth Cymru (2013) Adolygiad o Wasanaethau Cynghori.Para 3.40.

en-gb	Commission on Public Service Governance and Delivery (Williams Commission), January 2014.
cy-gb	Y Comisiwn ar Lywodraethu a Darparu Gwasanaethau Cyhoeddus (Comisiwn Williams), Ionawr 2014.

en-gb	Williams Commission (2014) Public Service Governance and Delivery.
cy-gb	Comisiwn Williams (2014) Llywodraethu a Darparu Gwasanaethau Cyhoeddus.

en-gb	David Hanson MP’s review of offender education in Wales published in March 2019.
cy-gb	Adolygiad David Hanson AS o addysg troseddwyr yng Nghymru a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2019.

en-gb	Hanson, D (2019) Reforming Outcomes:
cy-gb	Hanson, D (2019) Diwygio Canlyniadau:

en-gb	Prisoner Education in Wales.
cy-gb	Adolygiad o Addysg Troseddwyr yng Nghymru.Para 2.31.3 ac 11.21.

en-gb	Wales Centre for Public Policy report on family justice in Wales dated March 2019 and published in May 2019.
cy-gb	Adroddiad Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru ar gyfiawnder i deuluoedd yng Nghymru Mawrth 2019 a gyhoeddwyd ym mis  Mai 2019.

en-gb	Wales Centre for Public Policy (2019) Analysis of Factors Contributing to High Rates of CarePara 7.26.
cy-gb	Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (2019) Dadansoddiad o’r Ffactorau sy’n Cyfrannu at y Cyfraddau Uchel o Ofal yng Nghymru.Para 7.26.

en-gb	The legal sector in Wales – a rapid review by Jomati Consultants LLP, July 2019.
cy-gb	Y sector cyfreithiol yng Nghymru – adolygiad cyflym gan Jomati Consultants LLP, Gorffennaf 2019.

en-gb	The Independent Expert Advisory Group on Justice in Wales first reported in July 2019.
cy-gb	Adroddiad cyntaf y Grŵp Cynghori Arbenigol Annibynnol ar Gyfiawnder yng Nghymru ym mis Gorffennaf 2019

en-gb	1.26  There are independent reports relating to the justice system in England and Wales as a whole which have informed our work, including in particular those set out below.
cy-gb	1.26  Mae adroddiadau annibynnol ar y system gyfiawnder yng Nghymru a Lloegr yn ei chyfanrwydd sydd wedi llywio ein gwaith, gan gynnwys yn benodol y rhai a nodir isod.

en-gb	Independent reports relating to the justice system in    england and Wales
cy-gb	Adroddiadau annibynnol ar y system gyfiawnder yng    nghymru a Lloegr

en-gb	The Corston Report on vulnerable women in the criminal justice system, published in March 2007.
cy-gb	Adroddiad Corston ar fenywod sy'n agored i niwed yn y system cyfiawnder troseddol, a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2007.

en-gb	Corston, J (2007) A review of women with particular vulnerabilities in the Criminal Justice system.Para 4.260.
cy-gb	•  Adolygiad Lammy ar y ffordd y mae unigolion o gefndiroedd Pobl Dduon ac Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig (BAME) yn cael eu trin yn y system cyfiawnder troseddol, a'u canlyniadau, a gyhoeddwyd ym mis Medi 2017.

en-gb	The Lammy Review into the treatment of, and outcomes for Black, Asian and Minority Ethnic individuals in the criminal justice system, published in September 2017.
cy-gb	Corston, J (2007) A review of women with particular vulnerabilities in the Criminal Justice system.Para 4.260.

en-gb	op cit n.
cy-gb	op cit n.

en-gb	The Care Crisis Review, led by the Family Rights Group,  June 2018.
cy-gb	Yr Adolygiad o'r Argyfwng mewn Gofal, a arweiniwyd gan Grŵp Hawliau'r Teulu, Mehefin 2018.

en-gb	Family Rights Group (2018) Care Crisis Review.
cy-gb	Grw p Hawliau'r Teulu (2018) Care Crisis Reviewˆ.

en-gb	The Report by the Prison Reform Trust on domestic abuse  as a driver to women’s offending, There’s a reason we’re in trouble, 2017”.
cy-gb	Adroddiad gan yr Ymddiriedolaeth Diwygio Carchardai “There’s a reason we’re in trouble” Domestic abuse as a driver to women's offending, 2017.

en-gb	http://www.prisonreformtrust.org.uk/Portals/0/Documents/Domestic_abuse_report_final_lo.pdf.
cy-gb	http://www.prisonreformtrust.org.uk/Portals/0/Documents/Domestic_abuse_report_final_lo.pdf.

en-gb	The Taylor review of the Youth Justice system, December 2018.
cy-gb	Adolygiad Taylor o'r system Cyfiawnder Ieuenctid, Rhagfyr 2018.

en-gb	Taylor, C (2016) Review of the Youth Justice System in England and Wales.
cy-gb	Taylor, C (2016) Adolygiad o'r System Cyfiawnder Ieuenctid yng Nghymru a Lloegr.

en-gb	The Leveson Review of efficiency in criminal proceedings, January 2015.
cy-gb	Adolygiad Leveson o effeithlonrwydd mewn achosion troseddol, Ionawr 2015.

en-gb	Leveson Review (2015) Review of Efficiency in Criminal Proceedings.
cy-gb	Adolygiad Leveson (2015) Review of Efficiency in Criminal Proceedings.

en-gb	Para 4.83 et seq.
cy-gb	Para 4.83 et seq.

en-gb	The Report of the Commission on Access to Justice chaired  by Lord Bach, September 2017 (established by the  Fabian Society).
cy-gb	Adroddiad y Comisiwn ar Fynediad at Gyfiawnder a gadeiriwyd gan yr Arglwydd Bach, Medi 2017 (a sefydlwyd gan Gymdeithas y Ffabiaid).

en-gb	Bach Commission (2017) The Right to Justice:
cy-gb	Comisiwn Bach (2017) The Right to Justice:

en-gb	The Report of the Commission chaired by Lord Low CBE on the Future of Advice and Legal Support, December 2012 (established by the Legal Action Group).
cy-gb	Adroddiad y Comisiwn a gadeiriwyd gan yr Arglwydd Low CBE ar Ddyfodol Cyngor a Chymorth Cyfreithiol, Rhagfyr 2012 (a sefydlwyd gan y Grŵp Gweithredu Cyfreithiol).

en-gb	Low Commission (2012) Future of Advice and Legal Support.
cy-gb	Comisiwn Low (2012) Future of Advice and Legal Support.Para 5.50.

en-gb	The report of the Farmer Review, Importance of strengthening prisoners’ family ties to prevent reoffending and reduce intergenerational crime, August 2017.
cy-gb	Adroddiad Adolygiad Farmer Importance of strengthening prisoners’ family ties to prevent reoffending and reduce intergenerational crime, Awst 2017.

en-gb	Farmer Review (2017) Importance of strengthening prisoners’ family ties to prevent reoffending and reduce intergenerational crime.
cy-gb	Adolygiad Farmer (2017) Importance of strengthening prisoners’ family ties to prevent reoffending and reduce intergenerational crime.

en-gb	Report by Lord Laming for the Prison Reform Trust, 2016.
cy-gb	Adroddiad gan yr Arglwydd Laming ar ran yr Ymddiriedolaeth Diwygio Carchardai, 2016.

en-gb	In Care, Out of Trouble.
cy-gb	In Care, Out of Trouble

en-gb	Lord Laming (2016) In Care, Out of Trouble.
cy-gb	Yr Arglwydd Laming (2016) Mewn Gofal, Allan o Drwbwl.

en-gb	National Audit Office Report, 2018, Early progress in transforming courts and tribunals.
cy-gb	Adroddiad y Swyddfa Archwilio Genedlaethol, 2018, Early progress in transforming courts and tribunals

en-gb	National Audit Office (2018) Early progress in transforming courts and tribunals.
cy-gb	Y Swyddfa Archwilio Genedlaethol (2018) Early progress in transforming courts and tribunals.

en-gb	1.27  Parliamentary Select Committees and Assembly Committees have made important contributions which we also considered.
cy-gb	1.27  Mae Pwyllgorau Dethol Seneddol a Phwyllgorau'r Cynulliad wedi gwneud cyfraniadau pwysig a ystyriwyd gennym hefyd.

en-gb	Some are set out below.
cy-gb	Nodir rhai ohonynt isod.

en-gb	Parliamentary and Assembly Committees
cy-gb	Pwyllgorau seneddol a Phwyllgorau'r Cynulliad

en-gb	The Welsh Affairs Committee reported on prison provision in Wales, in May 2019.
cy-gb	1Cyhoeddodd y Pwyllgor Materion Cymreig adroddiad ar ddarpariaeth carchardai yng Nghymru, ym mis Mai 2019.

en-gb	Welsh Affairs Committee (2019) Prison provision in Wales.
cy-gb	Y Pwyllgor Materion Cymreig (2019) Darpariaeth carchardai yng Nghymru.

en-gb	The Justice Committee has conducted a number of inquiries relevant to our work, including reports on access to justice issues following courts and tribunals reforms;
cy-gb	Mae'r Pwyllgor Cyfiawnder wedi cynnal nifer o ymchwiliadau sy'n berthnasol i'n gwaith, gan gynnwys adroddiadau ar faterion sy'n ymwneud â mynediad at gyfiawnder yn sgil diwygio llysoedd a thribiwnlysoedd;

en-gb	Prison Population 2022:
cy-gb	Prison Population 2022:

en-gb	Planning for the Future; Transforming Rehabilitation; Criminal Legal Aid; and Young Adults in the Criminal  Justice system.
cy-gb	Planning for the Future; Transforming Rehabilitation; Criminal Legal Aid; a Young Adults in the Criminal Justice system.

en-gb	Justice Committee inquiries. Para 4.194, 4.253, 4.195, and 4.228 et seq.
cy-gb	Ymchwiliadau'r Pwyllgor Cyfiawnder.Para 4.194, 4.253, 4.195, a 4.228 et seq.

en-gb	Ministry of Justice (2013) Transforming Rehabilitation:
cy-gb	Y Weinyddiaeth Gyfiawnder (2013)  Transforming Rehabilitation:

en-gb	A Strategy for Reform.Young adults in the criminal justice system; and youth custodial estate inquiry.
cy-gb	A Strategy for Reform.Young adults in the criminal justice system; and youth custodial estate inquiry.

en-gb	Justice Committee, 2009.
cy-gb	Y Pwyllgor Cyfiawnder, 2009.

en-gb	Cutting crime:
cy-gb	Cutting crime:

en-gb	the case for justice reinvestment report.
cy-gb	the case for justice reinvestment.

en-gb	Justice Committee (2009) Cutting crime:
cy-gb	Y Pwyllgor Cyfiawnder (2009) Cutting crime:

en-gb	the case for justice reinvestment.
cy-gb	the case for justice reinvestment.

en-gb	The Home Affairs Committee reported on Policing for the Future (10th report, October 2018).
cy-gb	Adroddiad y Pwyllgor Materion Cartref ar Blismona ar gyfer y Dyfodol (10fed adroddiad, Hydref 2018).

en-gb	Home Affairs Committee (2018) Policing for the future.
cy-gb	Y Pwyllgor Materion Cartref (2018) Policing for the future.

en-gb	The Public Accounts Committee has reported in the last two years on mental health in prisons; on offender monitoring tags; contracts for Community Rehabilitation Companies; reducing modern slavery; transforming courts and tribunals; the financial sustainability of police forces; transforming children’s services; and Transforming Rehabilitation.
cy-gb	Mae'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi adrodd yn ystod y ddwy flynedd diwethaf ar iechyd meddwl mewn carchardai, tagiau monitro troseddwyr, contractau ar gyfer Cwmnïau Adsefydlu Cymunedol, lleihau caethwasiaeth fodern, trawsnewid llysoedd a thribiwnlysoedd, sefydlogrwydd ariannol heddluoedd, trawsnewid gwasanaethau plant a Thrawsnewid Adsefydlu.

en-gb	It reported on implementing reforms to civil legal aid in 2015.
cy-gb	Cyhoeddodd adroddiad ar roi diwygiadau i gymorth cyfreithiol sifil ar waith yn 2015.

en-gb	Implementing reforms to civil legal aidPara 4.228.
cy-gb	Implementing reforms to civil legal aid. Para 4.228.

en-gb	The Health, Social Care and Sport Committee of the current Assembly has undertaken inquiries into mental health in policing and police custody; and the provision of health and social care in the adult prison system.
cy-gb	Mae Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon y Cynulliad presennol wedi cynnal ymchwiliadau i iechyd meddwl ym maes plismona a dalfeydd yr heddlu, a darpariaeth iechyd a gofal cymdeithasol yn y system carchardai i oedolion.

en-gb	Inquiries in the previous Assembly included the powers of the Public Services Ombudsman for Wales (prior to the Public Services Ombudsman Wales Act 2019); and the establishment of a separate Welsh jurisdiction.
cy-gb	Roedd ymchwiliadau yn y Cynulliad blaenorol yn cynnwys pwerau Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru (cyn Deddf Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru 2019), a sefydlu awdurdodaeth ar wahân i Gymru.

en-gb	OE034 Elin Jones:
cy-gb	OE034 Elin Jones:

en-gb	National Assembly for Wales (2012) Inquiry into the establishment of a separate Welsh jurisdiction.
cy-gb	Cynulliad Cenedlaethol Cymru (2012) Ymchwiliad i Awdurdodaeth ar wahân i Gymru.Para 6.52.

en-gb	We have sought to build on and take forward these reports, setting them for the first time in the context of an overview of the justice  system in Wales as a whole and its role in creating a just, fair and  prosperous Wales.
cy-gb	Rydym wedi ceisio adeiladu ar yr adroddiadau hyn a'u datblygu, gan eu gosod am y tro cyntaf yng nghyd-destun trosolwg o'r system gyfiawnder yng Nghymru yn ei chyfanrwydd a'i rôl i greu Cymru gyfiawn, deg  a ffyniannus.

en-gb	We also refer to the Social Services and Well-being (Wales) Act 2015 as the Social Services Act and the Wellbeing of Future Generations (Wales) Act 2015 as the Future Generations Act.
cy-gb	Cyfeiriwn hefyd at Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2015 fel y Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 fel Deddf Cenedlaethau'r Dyfodol.

en-gb	Past and present
cy-gb	Y Gorffennol a’r Presennol

en-gb	2.  Introduction
cy-gb	2.  y gorffennol a’r presennol

en-gb	2.1  Our focus on justice in Wales and its contribution to developing a just, fair and prosperous society must be seen in the context of Wales’ longestablished cultural, social and political history.
cy-gb	2.1  Mae’n rhaid i’n ffocws ar gyfiawnder yng Nghymru a’i gyfraniad at ddatblygu cymdeithas gyfiawn, deg a ffyniannus gael ei ystyried yng nghyd-destun hanes diwylliannol, cymdeithasol a gwleidyddol hirsefydledig Cymru.

en-gb	Wales has its own long history of law, but, in contrast to the position in Scotland, this is not well known.
cy-gb	Mae gan Gymru hanes hir o’i chyfraith ei hun, ond, yn wahanol i’r sefyllfa yn yr Alban, nid yw hyn yn hysbys iawn.

en-gb	In Part 1 of this Chapter, we consider the historic legal identity of Wales and the development of the current scheme of devolution.
cy-gb	Yn Rhan 1 o’r Bennod hon, ystyriwn hunaniaeth gyfreithiol hanesyddol Cymru a datblygiad y drefn ddatganoli bresennol.

en-gb	In Part 2, we explain the considerable overall complexity of the current scheme of devolution.
cy-gb	Yn Rhan 2, esboniwn natur hynod gymhleth y drefn ddatganoli bresennol yn gyffredinol.

en-gb	In Part 3, we explain the structure of the courts and tribunal system in Wales.
cy-gb	Yn Rhan 3, esboniwn strwythur y llysoedd a’r system tribiwnlysoedd yng Nghymru.

en-gb	In Part 4, we consider the current finance and resources for the justice system in Wales.
cy-gb	Yn Rhan 4, ystyriwn gyllid ac adnoddau presennol y system gyfiawnder yng Nghymru.

en-gb	the historic legal identity of Wales
cy-gb	hunaniaeth gyfreithiol hanesyddol Cymru

en-gb	1. the Welsh legal tradition
cy-gb	1. traddodiad cyfreithiol Cymru

en-gb	2.2  At times during the history of Wales, the law was made in Wales and delivered by a Welsh court system; at times the law was partly English law and partly Welsh law but administered by an English court system; at times English law governed Wales but was administered by a Welsh court system; and subsequently, until devolution, both the law and the courts in Wales were English.
cy-gb	2.2  Ar adegau yn ystod hanes Cymru, roedd y gyfraith yn cael ei gwneud yng Nghymru a’i gweinyddu drwy system lysoedd Cymru; ar adeg arall roedd y gyfraith yn rhannol yn gyfraith Lloegr ac yn rhannol yn gyfraith Cymru ond yn cael ei gweinyddu drwy system lysoedd Lloegr; yna roedd Cymru yn cael ei llywodraethu o dan gyfraith Lloegr ond roedd y gyfraith honno yn cael ei gweinyddu drwy system lysoedd Cymru; ac wedyn, nes i ddatganoli ddigwydd, roedd Cymru yn cael ei llywodraethu o dan gyfraith Lloegr a system lysoedd Lloegr.

en-gb	Wales is once again developing its own identifiable Welsh legislation, though as part of the law of England and Wales; but the courts remain, as they have been for 190 years, conjoined with those of England.
cy-gb	Mae Cymru unwaith eto yn datblygu ei deddfwriaeth benodol ei hun, ond fel rhan o gyfraith Cymru a Lloegr; ond erys y llysoedd, fel y buont ers 190 mlynedd, yn unedig â llysoedd Lloegr.

en-gb	Welsh law and Welsh courts
cy-gb	Cyfraith Cymru a llysoedd Cymru

en-gb	2.3  It was during the reign of Hywel Dda, (d. c.950), that the native laws of Wales were codified.
cy-gb	2.3  Yn ystod teyrnasiad Hywel Dda, (m. tua 950), y cafodd cyfreithiau brodorol Cymru eu codeiddio.

en-gb	By the standard of the day his laws were considered just and good, with higher status enjoyed by women than in most contemporary legal systems.
cy-gb	Yn ôl llinyn mesur yr oes honno roedd ei gyfreithiau yn cael eu hystyried yn gyfiawn ac yn dda, gyda statws uwch i ferched nag yn y rhan fwyaf o systemau cyfreithiol cyfoes.

en-gb	These were Welsh laws, administered by a Welsh legal system which was well-developed and sophisticated125, covering the law, procedure, judges126 and
cy-gb	Cyfreithiau Cymru oedd y rhain, wedi’u gweinyddu gan system gyfreithiol Cymru a oedd yn ddatblygedig ac yn soffistigedig, gan gwmpasu’r gyfraith,

en-gb	125126   Jenkins, J (1986) The law of Hywel Dda.The Laws set out very stringent requirements for judges; see The Justices’ Test Book. Book III.
cy-gb	Jenkins, J (1986) The law of Hywel Ddagweithdrefn, barnwyr a gweinyddu127. gweler The Justices’ Test Book. Llyfr III.

en-gb	The system of law was significantly different from England at that time, but on a par with it and those of the other nations of Europe.
cy-gb	Roedd y gyfundrefn gyfreithiol dipyn yn wahanol i gyfundrefn Lloegr ar y pryd, ond o’r un safon â hi a chyfundrefnau gwledydd eraill Ewrop.

en-gb	Welsh was the language of the law and with this came the natural development of Welsh legal terminology.
cy-gb	Cymraeg oedd iaith y gyfraith ac yn sgil hynny datblygodd terminoleg gyfreithiol Gymraeg yn naturiol.

en-gb	Watkin, T G (2007) The Legal History of Wales:
cy-gb	127  Watkin, T G (2007) The Legal History of Wales:

en-gb	2.4  The laws of Wales adapted over the centuries by applying the principles which emerged with the development of Welsh law to meet new situations.
cy-gb	2.4  Ymaddasodd cyfreithiau Cymru dros y canrifoedd drwy gymhwyso’r egwyddorion a ddaeth i’r amlwg wrth i gyfraith Cymru ddatblygu mewn ymateb i sefyllfaoedd newydd.

en-gb	These laws provided an identity and focus of unity for the people of Wales and also helped define them as a nation despite there being no one ruler following Hywel’s death.
cy-gb	Roedd y cyfreithiau hyn yn rhoi hunaniaeth ac undod i bobl Cymru gan eu helpu hefyd i ddiffinio eu hunain fel cenedl er nad oedd unben eto wedi marwolaeth Hywel.

en-gb	This was the period when Wales had its own laws and courts, and Welsh justice was an integral part of Welsh life.
cy-gb	Dyma’r cyfnod pan oedd gan Gymru ei chyfreithiau a’i llysoedd ei hun, ac roedd cyfiawnder Cymreig yn rhan annatod o fywyd Cymru.

en-gb	2.5  The incursions of the Norman barons into the South and West of Wales and along the borders with England saw the first change in the system with the introduction in the Marches of many different legal systems.
cy-gb	2.5  Ar ôl cyrchoedd y barwniaid Normanaidd yn y de a’r gorllewin ac ar hyd y gororau â Lloegr gwelwyd y newid cyntaf yn y system yn sgil cyflwyno llawer o systemau cyfreithiol gwahanol yn y Mers.

en-gb	However, in the parts of Wales that had not been conquered, the law continued as before.
cy-gb	Fodd bynnag, yn y rhannau o Gymru na chawsant eu goresgyn, parhâi’r gyfraith fel cynt.

en-gb	Magna Carta itself illustrates the complex position by references to the different laws in operation across the nation – Welsh, English and the Marches.
cy-gb	Mae Magna Carta ei hun yn dangos y sefyllfa gymhleth drwy gyfeirio at y gwahanol gyfreithiau a oedd yn weithredol yn y wlad – rhai Cymru, Lloegr a’r Mers.

en-gb	2.6  The conquering barons brought with them some of the laws of England but in some cases also kept some of the laws of Wales.
cy-gb	2.6  Gwnaeth y barwniaid goresgynnol gyflwyno rhai o gyfreithiau Lloegr, ond gan gadw rhai o gyfreithiau Cymru hefyd mewn rhai achosion.

en-gb	They administered their Lordships as if they were their private domain, as they had acquired them by right of conquest, including the right to impose the death penalty.
cy-gb	Roeddent yn gweinyddu eu Harglwyddiaethau fel petaent yn diriogaeth breifat iddynt, gan eu bod wedi eu meddiannu drwy hawl goresgyniad, gan gynnwys yr hawl i roi’r gosb eithaf.

en-gb	In some of the Lordships, the Lord would employ the full panoply of the common law of England that was developing, with no appeal to the King’s courts.
cy-gb	Mewn ambell Arglwyddiaeth, byddai’r Arglwydd yn cymhwyso cyfraith gyffredin Lloegr, a oedd yn datblygu, yn ei chyfanrwydd, heb unrhyw apêl i lysoedd y Brenin.

en-gb	In others, certain aspects of the law depended on the nationality of the person; English law applied to the English and Welsh law to the Welsh.
cy-gb	Mewn eraill, roedd agweddau penodol ar y gyfraith yn dibynnu ar genedligrwydd yr unigolyn; roedd cyfraith Lloegr yn gymwys i’r Saeson ac roedd cyfraith Cymru yn gymwys i’r Cymry.

en-gb	In boroughs, trading customs were adopted from communities with which they were associated.
cy-gb	Mewn bwrdeistrefi, byddai arferion masnach yn cael eu mabwysiadu oddi wrth y cymunedau roeddent yn gysylltiedig â hwy.

en-gb	For example, in Brecon the customs of Breteuil, a small town in Normandy, were followed.
cy-gb	Er enghraifft, yn Aberhonddu, câi arferion Breteuil, sef tref fach yn Normandi, eu dilyn.

en-gb	Even though the royal writ did not run in the Marches, the Statute of Westminster of 1275 provided that English law should have effect in the Marches of Wales.
cy-gb	Er nad oedd gwrit y Brenin yn weithredol yn y Mers, darparodd Statud San Steffan 1275 y dylai cyfraith Lloegr fod yn weithredol ym Mers Cymru.

en-gb	2.7  The conquest of Wales in 1282 by Edward I saw the imposition of direct English royal control over the principalities of North Wales and South Wales.
cy-gb	2.7  Yn sgil goresgyniad Cymru yn 1282 gan Edward I cafodd rheolaeth uniongyrchol Brenin Lloegr ei gorfodi dros dywysogaethau Gogledd a De Cymru.

en-gb	The power of the King of England was reflected in both the laws and delivery of justice in Wales as set out in the Statute of Rhuddlan of 1284 (also known as the Statute of Wales).
cy-gb	Câi grym Brenin Lloegr ei adlewyrchu yn y cyfreithiau a’r ffordd roedd cyfiawnder yn cael ei weinyddu yng Nghymru, fel y’i nodwyd yn Statud Rhuddlan 1284 (a elwir hefyd yn Statud Cymru).

en-gb	2.8  The Statute of Rhuddlan established the basic principles that were to govern those conquered parts of Wales until 1535; the Marches remained outside this system.
cy-gb	2.8  O dan Statud Rhuddlan sefydlwyd yr egwyddorion sylfaenol a fyddai’n llywodraethu’r rhannau o Gymru a oresgynnwyd tan 1535; nid oedd y Mers yn rhan o’r system hon.

en-gb	The Statute established a new administrative structure.
cy-gb	Sefydlodd y Statud strwythur gweinyddol newydd.

en-gb	Gwynedd was divided into the shires of Caernarfon, Anglesey and Merionydd under the Justice of Snowdon; Carmarthen and Cardigan were placed under the Justice of West Wales.
cy-gb	Cafodd Gwynedd ei rhannu’n dair – Sir Gaernarfon, Sir Fôn a Sir Feirionnydd – o dan Ustus Eryri; roedd Sir Gaerfyrddin a Sir Aberteifi o dan reolaeth Ustus Gorllewin Cymru.

en-gb	Flint was assigned to the jurisdiction of the Justice of Chester, whilst Pembroke and Glamorgan had a status of their own.
cy-gb	Daeth Sir y Fflint o dan awdurdodaeth Ustus Caer, ac roedd gan Sir Benfro a Sir Forgannwg eu statws eu hunain.

en-gb	It was at this time that the officers of the English shire system, sheriffs (who then held courts), coroners and bailiffs, were introduced into those parts of Wales directly under the control of the English King as well as Chanceries and Exchequers.
cy-gb	Yn ystod y cyfnod hwn y cafodd swyddogion system siroedd Lloegr, sef siryfion (a oedd yn cynnal llysoedd bryd hynny), crwneriaid a beilïod, eu cyflwyno yn y rhannau hynny o Gymru a oedd o dan reolaeth uniongyrchol Brenin Lloegr yn ogystal â Changellysoedd a Thrysorlysoedd.

en-gb	Although the criminal law was the law of England, much of the civil, land and family law under which the Welsh lived was the law of Wales as developed through custom and Welsh common law.
cy-gb	Er mai cyfraith Lloegr oedd y gyfraith droseddol, cyfraith Cymru oedd llawer o’r gyfraith sifil, cyfraith tir a chyfraith teulu roedd y Cymry yn byw yn unol â hi, fel y datblygai drwy arfer a chyfraith gyffredin Cymru.

en-gb	For example, the English system of the right of succession of the first-born son was not part of Welsh law; instead, Welsh law continued under the system where the inheritance of land was divided equally amongst the male heirs.
cy-gb	Er enghraifft, nid oedd hawl y mab cyntaf-anedig i etifeddu o dan system Lloegr yn rhan o’r gyfraith yng Nghymru; yn hytrach, gwnaeth y gyfraith yng Nghymru barhau o dan y system lle gwnaeth tir a etifeddwyd yn cael ei rannu’n gyfartal rhwng yr  etifeddion gwryw.

en-gb	2.9  Wales had a system where the judiciary, courts and processes were modelled on those of England, but they administered and applied the distinctive law of Wales in many important areas of law.
cy-gb	2.9  Roedd gan Gymru system lle roedd y farnwriaeth, y llysoedd a’r prosesau wedi’u modelu ar rai Lloegr, ond roeddent yn gweinyddu  ac yn cymhwyso cyfraith wahanol Cymru mewn llawer o feysydd  cyfreithiol pwysig.

en-gb	3. union and assimilation
cy-gb	3. uno a chymathu

en-gb	2.10  The Acts of Union of the reign of Henry VIII not only formally unified England and Wales but applied royal power and English law to what was described in the 1543 Act as the dominion, principality and country of Wales.
cy-gb	2.10  Gwnaeth y Deddfau Uno yn ystod teyrnasiad Harri’r VIII nid yn unig uno Cymru a Lloegr yn ffurfiol ond hefyd gymhwyso grym brenhinol a chyfraith Loegr at yr hyn a ddisgrifiwyd yn Neddf 1543 fel dominion, principality and country of Wales.

en-gb	The Acts provided that:
cy-gb	Darparodd y Deddfau ar gyfer  y canlynol:

en-gb	2.10.1  Welsh law and customs were abolished and extinguished; in particular the Welsh laws of inheritance.
cy-gb	2.10.1  Cafodd cyfraith ac arferion Cymru eu diddymu a’u difodi; yn enwedig cyfreithiau etifeddu Cymru.

en-gb	Instead, English law was to apply in Wales.
cy-gb	Yn lle hynny, byddai cyfraith Lloegr yn gymwys yng Nghymru.

en-gb	2.10.2  English was made the language of the courts and the use of Welsh was effectively discouraged.
cy-gb	2.10.2  Saesneg oedd iaith y llysoedd ac ni chefnogwyd y defnydd o’r Gymraeg yn cael ei wrthannog i bob diben.

en-gb	2.10.3  A new court system for Wales was established, including the Courts of Great Sessions which was unique to Wales.
cy-gb	2.10.3  Cafodd system lysoedd newydd ei sefydlu i Gymru, gan gynnwys Llysoedd y Sesiynau Mawr a oedd yn unigryw  i Gymru.

en-gb	2.11  As a result of the Acts of Union, Wales lost its distinct law.
cy-gb	2.11  O ganlyniad i’r Deddfau Uno, collodd Cymru ei chyfraith ei hun.

en-gb	However, its court system distinct from that of England continued through the establishment of the Court of Great Sessions.
cy-gb	Fodd bynnag, parhâi system lysoedd a oedd yn wahanol i system Lloegr drwy sefydlu Llysoedd y Sesiynau Mawr.

en-gb	Although different from the English court system it applied only English law through the  English language.
cy-gb	Er ei bod yn wahanol i system lysoedd Lloegr dim ond cyfraith Lloegr roedd yn ei chymhwyso, a hynny drwy gyfrwng y Saesneg.

en-gb	2.12  The Courts of Great Sessions were organised into four circuits.
cy-gb	2.12  Cafodd Llysoedd y Sesiynau Mawr eu trefnu’n bedwar cylchdaith.

en-gb	Each circuit had its own Attorney General and other law officers.
cy-gb	Roedd gan bob cylchdaith ei Dwrnai Cyffredinol ei hun a swyddogion y gyfraith eraill.

en-gb	From 1575, Wales had eight part time judges at a time when there were only 12 full time judges for the whole of England.
cy-gb	O 1575, roedd gan Gymru wyth barnwr rhan-amser ar adeg pan mai dim ond 12 o farnwyr llawn amser oedd gan Loegr i gyd.

en-gb	The tenure of the judges was for life.
cy-gb	Roedd y barnwyr yn dal eu swyddi am oes.

en-gb	Appointments were much sought-after, as the judges were able to continue practising, to sit in Parliament and were also well paid.
cy-gb	Roedd llawer yn ceisio penodiadau o’r fath, am fod y barnwyr yn gallu parhau i ymarfer, eistedd yn y Senedd a hefyd roeddent yn cael eu talu’n dda.

en-gb	Out of the 217 judges appointed during the three centuries that the Courts of Great Sessions operated, only 30 were native born Welshmen, though others may have been of Welsh descent.
cy-gb	O blith y 217 o farnwyr a benodwyd yn ystod y tair canrif y gweithredai Llysoedd y Sesiynau Mawr, dim ond 30 o Gymry a benodwyd, ond mae’n bosibl bod eraill yn hanu o dras Gymreig.

en-gb	2.13  The Courts of Great Sessions were the subject of two Parliamentary Select Committees in 1817 and 1820-21 and were given further consideration as part of a Commission of Enquiry into the Superior Courts of Common Law in 1829.
cy-gb	2.13  Cafodd Llysoedd y Sesiynau Mawr eu hystyried gan ddau Bwyllgor Dethol Seneddol yn 1817 ac 1820-21 ac fe’u hystyriwyd ymhellach fel rhan o Gomisiwn Ymchwilio i’r Uwch Lysoedd Cyfraith Gyffredin yn 1829.

en-gb	Despite evidence suggesting that most of the people of Wales were against the abolition of the Courts of Great Sessions and that only one Welsh Member of Parliament spoke in favour of it, the Great Sessions were abolished in 1830; the money saved was used to provide three more judges for the courts of common law in England.
cy-gb	Er gwaethaf y dystiolaeth a awgrymodd fod y rhan fwyaf o bobl Cymru yn gwrthwynebu diddymu Llysoedd y Sesiynau Mawr ac mai dim ond un Aelod Seneddol o Gymru a siaradodd o blaid hynny, diddymwyd y Sesiynau Mawr yn 1830; defnyddiwyd yr arian a arbedwyd i ddarparu tri barnwr arall ar gyfer y llysoedd cyfraith gyffredin yn Lloegr.

en-gb	It was only at this point that the administration of justice in Wales became fully integrated with that of England.
cy-gb	Dim ond yn ystod y cyfnod hwn y cafodd trefn gweinyddu cyfiawnder yng Nghymru ei hintegreiddio’n llawn â Lloegr.

en-gb	Wales was made part of the circuit system, with two circuits, one in North Wales and Chester and the other in South Wales.
cy-gb	Daeth Cymru yn rhan o’r system gylchdaith, gyda dwy gylchdaith, un yng Ngogledd Cymru a Chaer a’r llall yn Ne Cymru.

en-gb	They were amalgamated into the Wales and Chester Circuit in 1945.
cy-gb	Cawsant eu cyfuno’n Gylchdaith Cymru a Chaer  yn 1945.

en-gb	Gradual recognition and administrative devolution
cy-gb	Cydnabyddiaeth raddol a datganoli gweinyddol

en-gb	The first UK Parliament statute to apply only to Wales was enacted in 1881:
cy-gb	Cafodd statud cyntaf Senedd y DU a oedd yn gymwys i Gymru yn unig ei ddeddfu yn 1881:

en-gb	the Sunday Closing (Wales) Act.
cy-gb	y Ddeddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru).

en-gb	The Act required the closure of all public houses in Wales on Sundays and was a formal acknowledgement of the separate identity of Wales.
cy-gb	Roedd y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i bob tafarn yng Nghymru gau ar y Sul ac roedd yn gydnabyddiaeth ffurfiol o hunaniaeth wahanol Cymru.

en-gb	This set a precedent for future legislation, and during the 20th century Wales slowly developed a very small body of distinct Welsh legislation.
cy-gb	Gosododd hyn gynsail i ddeddfwriaeth yn y dyfodol, ac yn ystod yr 20fed ganrif, o dipyn i beth, datblygodd Cymru gorff bach iawn o ddeddfwriaeth benodol i Gymru.

en-gb	The Welsh Courts Act 1942 repealed Henry VIII’s earlier measures prohibiting the use of Welsh, but it limited the use of Welsh to instances where the speaker would have been disadvantaged by having to speak English.
cy-gb	Diddymodd Deddf Llysoedd Cymru 1942 fesurau cynharach Harri’r VIII a oedd yn gwahardd defnyddio’r Gymraeg, ond roedd yn cyfyngu ar y defnydd o’r Gymraeg i achosion lle y byddai’r siaradwr o dan anfantais pe bai’n rhaid iddo siarad Saesneg.

en-gb	It was not until the Welsh Language Act 1967 and the Welsh Language Act 1993 that it was recognised that, in the conduct of public business and the administration of justice, the English and Welsh languages were to be treated on a basis of equality128.
cy-gb	Bu’n rhaid aros tan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967 a Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 cyn cydnabod y byddai’r Gymraeg a’r Saesneg yn cael eu trin ar y sail eu bod yn gyfartal wrth gynnal busnes cyhoeddus a gweinyddu cyfiawnder128.

en-gb	In addition, until the Welsh Language Act 1967, any reference to England in legislation was deemed to include Wales129.
cy-gb	Hefyd, tan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967, tybid bod unrhyw gyfeiriad at Loegr mewn deddfwriaeth yn cynnwys Cymru129.

en-gb	The beginning of administrative devolution in Wales was the establishment of the Welsh Board for Education in 1907.
cy-gb	Dechreuodd datganoli gweinyddol yng Nghymru drwy sefydlu Bwrdd Addysg Cymru yn 1907.

en-gb	Throughout the first part of the 20th century, Welsh Boards, Commissions or departments within Ministries were established, including for health and agriculture.
cy-gb	Drwy gydol hanner cyntaf yr 20fed ganrif, cafodd Byrddau, Comisiynau neu adrannau o fewn Gweinyddiaethau eu sefydlu i Gymru, gan gynnwys ar gyfer iechyd ac amaethyddiaeth.

en-gb	In 1964, the office of Secretary of State for Wales was created and in the following year this newly created Department, the Welsh Office, took on responsibility for housing, local government, planning and related matters.
cy-gb	Yn 1964, crëwyd swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac yn ystod y flwyddyn ddilynol daeth yr Adran newydd hon, sef y Swyddfa Gymreig, yn gyfrifol am dai, llywodraeth leol, cynllunio a materion cysylltiedig.

en-gb	Over the years further functions continued to be transferred to the Secretary of State for Wales, including education and training, health, industrial development, roads, tourism, the environment, agriculture and fisheries.
cy-gb	Dros y blynyddoedd, parhawyd i drosglwyddo swyddogaethau eraill i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, gan gynnwys addysg a hyfforddiant, iechyd, datblygu diwydiannol, ffyrdd, twristiaeth, yr amgylchedd, amaethyddiaeth a physgodfeydd

en-gb	None of the functions in relation to justice was transferred; they were retained by the Home Office and the then Lord Chancellor’s Department (now the Ministry of Justice)130.
cy-gb	Ni throsglwyddwyd unrhyw rai o’r swyddogaethau mewn perthynas â chyfiawnder; cadwyd y rheini gan y Swyddfa Gartref ac Adran yr Arglwydd Ganghellor ar y pryd (y Weinyddiaeth Gyfiawnder bellach)130.

en-gb	Para 11.7, Welsh Language Act 1993 (preamble).
cy-gb	Para 11.7, Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 (rhaglith).

en-gb	129 In an Act in 1746 to enforce rates and duties on houses, windows and lights, it was declared that where “England” was only mentioned in an Act of Parliament it was deemed to include Wales and Berwick upon Tweed.
cy-gb	129  Mewn Deddf yn 1746 i orfodi ardrethi a thollau ar dai, ffenestri a goleuadau, datganwyd, pan oedd "England" yn cael ei chrybwyll mewn Deddf Seneddol, y tybid ei bod yn cynnwys Cymru a Berwick upon Tweed.

en-gb	2.16  In 1966, a Royal Commission chaired by Lord Beeching was established to examine the court system in England and Wales.
cy-gb	2.16  Yn 1966, sefydlwyd Comisiwn Brenhinol o dan gadeiryddiaeth yr Arglwydd Beeching i ystyried y system lysoedd yng Nghymru a Lloegr.

en-gb	It had no Welsh member.
cy-gb	Nid oedd yn cynnwys aelod o Gymru.

en-gb	A draft report was prepared by October 1967; it proposed the division of England and Wales into regions, with Wales being partitioned between the northern and the western regions of England.
cy-gb	Paratowyd adroddiad drafft erbyn mis Hydref 1967; cynigiwyd y dylai Cymru a Lloegr gael eu rhannu’n rhanbarthau, gyda Chymru yn cael ei rhannu rhwng rhanbarthau gogledd a gorllewin Lloegr.

en-gb	In January 1969, members of the Royal Commission met representatives of the Wales and Chester circuit to put their views on partitioning Wales.
cy-gb	Ym mis Ionawr 1969, cyfarfu aelodau o’r Comisiwn Brenhinol â chynrychiolwyr o gylchdaith Cymru a Chaer i gyflwyno eu safbwyntiau ar rannu Cymru.

en-gb	It was only when the Royal Commissioners appreciated the outcry that this would cause that this partition was abandoned.
cy-gb	Dim ond pan sylweddolodd y Comisiynwyr Brenhinol y fanllef o brotest a fyddai’n dilyn rhaniad o’r fath y rhoddwyd y gorau iddo.

en-gb	Following political pressure by influential Welshmen131, the final report in September 1969 acknowledged that “the special circumstances in Wales are such that the Circuit should be treated as a single unit and that it should be administered from Cardiff”132.
cy-gb	Yn dilyn pwysau gwleidyddol gan Gymry dylanwadol131, cydnabu’r adroddiad terfynol ym mis Medi 1969 “the special circumstances in Wales are such that the Circuit should  be treated as a single unit and that it should be administered  from Cardiff”132.

en-gb	Democratic devolution
cy-gb	Datganoli democrataidd

en-gb	In September 1997, the people of Wales voted for the establishment of a National Assembly for Wales and democratic devolution.
cy-gb	Ym mis Medi 1997, pleidleisiodd pobl Cymru o blaid sefydlu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru a datganoli democrataidd.

en-gb	The current scheme of devolution has evolved over four main phases133 which we will describe in turn:
cy-gb	Mae’r drefn ddatganoli bresennol wedi datblygu dros bedwar prif gam133 a ddisgrifiwn yn eu tro:

en-gb	(1) executive devolution under the Government of Wales Act 1998; (2) separation of the legislature and executive; (3) the giving of power to the Assembly to pass Acts; and (4) the change to a reserved powers model.
cy-gb	(1) datganoli gweithredol o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998; (2) gwahanu’r ddeddfwrfa a’r weithrediaeth; (3) rhoi’r pŵer i’r Cynulliad basio Deddfau, a (4) newid i fodel cadw pwerau.

en-gb	a)
cy-gb	a)

en-gb	Phase 1
cy-gb	Cam 1

en-gb	The Government of Wales Act 1998 established the Assembly as a single corporate body in the first phase of devolution134.
cy-gb	Sefydlodd Deddf Llywodraeth Cymru 1998 y Cynulliad fel un corff corfforaethol yng ngham cyntaf datganoli134.

en-gb	Most of the functions of the Secretary of State for Wales, as described in paragraph 2.15, transferred to the Assembly.
cy-gb	Trosglwyddodd y rhan fwyaf o swyddogaethau Ysgrifennydd Gwladol Cymru, fel y’u disgrifiwyd ym mharagraff 2.15, i’r Cynulliad.

en-gb	The Assembly therefore had executive powers, including powers to make secondary legislation, but it had no powers to make primary legislation.
cy-gb	Felly, roedd gan y Cynulliad bwerau gweithredol, gan gynnwys pwerau i lunio is-ddeddfwriaeth, ond nid oedd ganddo unrhyw bwerau i lunio deddfwriaeth sylfaenol.

en-gb	Since then the laws made by the Assembly and the Welsh Ministers have been made in the English and Welsh languages and both versions have been treated  as equal.
cy-gb	Ers hynny, mae'r cyfreithiau a luniwyd gan y Cynulliad a Gweinidogion Cymru wedi cael eu llunio yn y Gymraeg a'r Saesneg, ac mae'r ddwy fersiwn wedi cael eu trin yn gyfartal.

en-gb	2.19  The Scotland Act 1998 established the Scottish Parliament, with primary legislative powers, and the Scottish Executive (now the Scottish Government).
cy-gb	2.19  Sefydlodd Deddf yr Alban 1998 Senedd yr Alban, gyda phwerau deddfu sylfaenol, a Gweithrediaeth yr Alban (Llywodraeth yr Alban bellach).

en-gb	The Northern Ireland Act 1998 also established a devolved legislature with primary powers.
cy-gb	Sefydlodd Deddf Gogledd Iwerddon 1998 ddeddfwrfa ddatganoledig hefyd gyda phwerau sylfaenol.

en-gb	In both, justice was devolved.
cy-gb	Yn y ddwy, cafodd cyfiawnder ei ddatganoli.

en-gb	The third branch of government, a separate judiciary, existed and was continued in both Scotland and Northern Ireland.
cy-gb	Roedd trydedd gangen y llywodraeth, barnwriaeth ar wahân, yn bodoli yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, a pharhaodd hynny.

en-gb	2.20 The devolution legislation is underpinned by a Memorandum of Understanding between the UK Government and the devolved administrations in Wales, Scotland and Northern Ireland which sets out the principles which underlie relations between them.
cy-gb	2.20 Mae’r ddeddfwriaeth ynglŷn â datganoli wedi’i hategu gan Femorandwm Cyd-ddealltwriaeth rhwng Llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon sy’n nodi’r egwyddorion sy’n sail i’r cydberthnasau rhyngddynt.

en-gb	It was first agreed in 1999 with the latest version in 2013.
cy-gb	Cytunwyd arno gyntaf yn 1999 a gyda'r fersiwn ddiweddaraf yn 2013.

en-gb	Welsh Government (2014) Memorandum of Understanding.
cy-gb	Llywodraeth Cymru (2014) Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth.

en-gb	Phase 2
cy-gb	b)  Cam 2

en-gb	2.21  Following the report of the  Commission which recommended significant changes to the Welsh devolution scheme, in June 2005 the UK Government published a White Paper, Better Governance for Wales.
cy-gb	2.21  Yn dilyn adroddiad Comisiwn  a argymhellodd newidiadau sylweddol i drefn ddatganoli Cymru, ym mis Mehefin 2005 cyhoeddodd Llywodraeth y DU Bapur Gwyn, Trefn Lywodraethu Well i Gymru.

en-gb	This led to the second phase of devolution under the Government of Wales Act 2006, which formally separated the Assembly and the Welsh Assembly Government, thus providing for two of the three branches of government normally found in democratically governed nations.
cy-gb	Arweiniodd hyn at ail gam datganoli o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, a wahanodd y Cynulliad oddi wrth Lywodraeth Cynulliad Cymru yn ffurfiol, gan ddarparu dwy o dair cangen y llywodraeth a welir fel arfer mewn gwledydd o dan lywodraeth ddemocrataidd.