en-gb	• a wide range of texts, including multimodal texts, in paper, digital, electronic and live form, which fosters their enjoyment of purposeful reading and viewing, and encourages them to explore books and new technologies
cy-gb	• amrywiaeth eang o destunau, gan gynnwys testunau amlfodd, ar ffurf papur, digidol, electronig a byw, sy’n meithrin eu mwynhad o ddarllen a gwylio pwrpasol, ac yn eu hannog i archwilio llyfrau a thechnolegau newydd

en-gb	• opportunities to select their own reading materials according to interest or purpose
cy-gb	• cyﬂeoedd i ddewis eu deunyddiau darllen eu hunain yn ôl eu diddordebau neu ddiben

en-gb	• opportunities to talk about texts, relating them to their own experiences
cy-gb	• cyﬂeoedd i drafod testunau, gan eu cysylltu â’u proﬁadau eu hunain

en-gb	• opportunities to read stage-appropriate texts in the language(s) they are able to read, both in and beyond the Languages, Literacy and Communication Area of Learning and Experience
cy-gb	• cyﬂeoedd i ddarllen testunau sy’n addas i’r cam cynnydd yn yr iaith (ieithoedd) y gallant ei (eu) deall, nid yn unig o fewn ond tu hwnt i Faes Dysgu a Phroﬁad Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu

en-gb	• challenging texts
cy-gb	• testunau heriol

en-gb	• opportunities to reﬂect on their own reading to improve their skills
cy-gb	• cyﬂeoedd i fyfyrio ar eu gwaith darllen eu hunain er mwyn gwella eu sgiliau

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 44
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 45

en-gb	• opportunities to talk about texts, relating them to their own experiences, including online collaborative discussion
cy-gb	• cyﬂeoedd i drafod testunau, gan eu cysylltu â’u proﬁadau eu hunain, gan gynnwys trafodaethau cydweithredol ar-lein

en-gb	• texts, including multimodal texts, which encourage them to consider complex themes and contemporary issues, and to discuss and question values presented in those texts
cy-gb	• testunau, gan gynnwys testunau amlfodd, sy’n eu hannog i ystyried themâu cymhleth a materion cyfoes, ac i drafod a chwestiynu’r gwerthoedd a gyﬂwynir yn y testunau hynny

en-gb	• opportunities to investigate literal and symbolic meanings.
cy-gb	• cyﬂeoedd i ymchwilio i ystyron llythrennol a symbolaidd.

en-gb	• how letters map to sounds and that one letter, or letter cluster, can have multiple pronunciations
cy-gb	• sut mae llythrennau yn mapio i synau a bod un llythyren, neu glwstwr o lythrennau, yn cael ei hynganu (eu hynganu) mewn sawl ffordd

en-gb	• that reading serves different purposes (from Progression step 2)
cy-gb	• bod gan ddarllen wahanol ddibenion (o Gam cynnydd 2)

en-gb	• that the interpretation of a text can differ according to the personal experiences and the social and cultural background and understanding of the reader
cy-gb	• y gellir dehongli testunau mewn ffyrdd gwahanol yn ôl proﬁadau personol a chefndir cymdeithasol a diwylliannol a dealltwriaeth y darllenwr

en-gb	• that some texts can be read on multiple levels and that texts have the power to inﬂuence
cy-gb	• y gellir darllen rhai testunau ar sawl lefel ac y gall testunau ddylanwadu

en-gb	• the organisational and structural features of different texts including multimodal texts.
cy-gb	• nodweddion trefniadol a strwythurol gwahanol destunau, gan gynnwys testunau amlfodd.

en-gb	• use a range of strategies to identify unknown words
cy-gb	• defnyddio amrywiaeth o strategaethau er mwyn adnabod geiriau anghyfarwydd

en-gb	• use a range of strategies to understand text(s)
cy-gb	• defnyddio amrywiaeth o strategaethau er mwyn deall testun(au)

en-gb	• identify parts of a text that are of particular interest to them (from Progression step 2)
cy-gb	• dod o hyd i rannau o destun sydd o ddiddordeb penodol iddynt (o Gam cynnydd 2)

en-gb	• locate and retrieve information from appropriate sources and in a range of texts, including multimodal texts
cy-gb	• dod o hyd i wybodaeth a’i hadfer o ffynonellau priodol ac mewn amrywiaeth o destunau, gan gynnwys testunau amlfodd

en-gb	• identify, discuss and compare the purpose of different texts, including multimodal texts
cy-gb	• adnabod, trafod a chymharu diben gwahanol destunau, gan gynnwys testunau amlfodd

en-gb	• independently and collaboratively question and respond to texts, orally and in writing, focusing on the meaning of images, sound, print, presentation and movement
cy-gb	• cwestiynu ac ymateb i destunau, yn annibynnol ac ar y cyd, ar lafar ac yn ysgrifenedig, gan ganolbwyntio ar ystyr delweddau, sain, print, cyﬂwyniad a symudiad

en-gb	• recognise that the text does not always mean what it says
cy-gb	• cydnabod nad yw’r testun bob amser yn golygu’r hyn y mae’n ei ddweud

en-gb	• read with awareness of the author’s intention and/or viewpoint
cy-gb	• darllen gan fod yn ymwybodol o fwriad a/neu safbwynt yr awdur

en-gb	• use translanguaging skills in Welsh, English and, where applicable, home/community languages
cy-gb	• defnyddio sgiliau trawsieithu yn Gymraeg, yn Saesneg a, lle bo hynny’n berthnasol, yn ieithoedd y cartref/gymuned

en-gb	• evaluate texts in terms of quality, effect and reliability
cy-gb	• gwerthuso testunau o ran ansawdd, effaith a dibynadwyedd

en-gb	• use translanguaging skills in Welsh, English and international languages, and, where applicable, home/community languages
cy-gb	• defnyddio sgiliau trawsieithu yn Gymraeg, yn Saesneg ac mewn ieithoedd rhyngwladol, a, lle bo hynny’n berthnasol, yn ieithoedd y cartref/gymuned

en-gb	• use basic translation skills, including understanding how to make effective use of translation software while understanding its limitations and the risks of overreliance on it.
cy-gb	• defnyddio sgiliau cyﬁeithu sylfaenol, gan gynnwys deall sut i ddefnyddio meddalwedd cyﬁeithu’n effeithiol ond ar yr un pryd gan ddeall ei wendidau a’r risg a ddaw o orddibynnu arno.

en-gb	Languages, Literacy and Communication 45
cy-gb	Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu 47

en-gb	Clear and effective communication through spoken and written language is an important life skill.
cy-gb	Mae cyfathrebu clir ac effeithiol drwy iaith lafar ac ysgrifenedig yn sgil bywyd pwysig.

en-gb	It calls for the ability to use and adapt language in a range of roles, genres, forms, media and styles and in a suitable register.
cy-gb	Mae’n gofyn am allu defnyddio ac addasu iaith mewn amrywiaeth o rolau, genres, ffurﬁau, cyfryngau ac arddulliau a hynny mewn cywair addas.

en-gb	In the Languages, Literacy and Communication Area of Learning and Experience, learners will be given opportunities to speak and write in order to be effective as they interact, explore ideas, express viewpoints, knowledge and understanding and build relationships.
cy-gb	Ym Maes Dysgu a Phroﬁad Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu, rhoddir cyﬂeoedd i ddysgwyr siarad ac ysgrifennu er mwyn iddynt fod yn effeithiol wrth iddynt ryngweithio, archwilio syniadau, mynegi safbwyntiau, gwybodaeth a dealltwriaeth a meithrin cydberthnasau.

en-gb	They will be enabled to develop an awareness of how they use language(s) as they experience opportunities to express themselves for different purposes and audiences in both Welsh and English as well as international languages.
cy-gb	Cânt eu galluogi i ddod yn ymwybodol o sut y maent yn defnyddio iaith (ieithoedd) wrth iddynt broﬁ cyﬂeoedd i fynegi eu hunain at wahanol ddibenion ac ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd yn Gymraeg ac yn Saesneg yn ogystal ag mewn ieithoedd rhyngwladol.

en-gb	Speaking and writing
cy-gb	Siarad ac ysgrifennu

en-gb	Speaking and writing skills developed in one language support their development in another language, no matter which language came ﬁrst, e.g. developing speaking and writing skills in Welsh supports the development of these skills in English and vice versa.
cy-gb	Mae’r sgiliau siarad ac ysgrifennu a ddatblygir mewn un iaith yn darparu sail i’w datblygiad mewn iaith arall, waeth pa iaith ddaeth yn gyntaf, e.e. mae datblygu sgiliau siarad ac ysgrifennu yn y Gymraeg yn cefnogi datblygiad y sgiliau hyn yn y Saesneg ac fel arall.

en-gb	Learners reﬂect on their speaking and writing to develop their skills further.
cy-gb	Mae dysgwyr yn myfyrio ar eu siarad ac ysgrifennu er mwyn datblygu eu sgiliau ymhellach.

en-gb	Progression of speaking and writing international languages is shown from Progression step 3, while recognising that it builds on language knowledge and skills learned from Progression step 1.
cy-gb	Caiff cynnydd siarad ac ysgrifennu yn yr ieithoedd rhyngwladol ei arddangos o Gam cynnydd 3, tra bo cydnabyddiaeth fod hyn yn adeiladu ar yr wybodaeth a’r sgiliau ieithyddol a ddysgwyd o Gam cynnydd 1.

en-gb	Speaking
cy-gb	Siarad

en-gb	Learners become increasingly articulate, able to express more complex ideas and opinions in an increasing range of contexts.
cy-gb	Daw dysgwyr yn gynyddol groyw wrth siarad, a gallant fynegi syniadau a safbwyntiau mwy cymhleth mewn amrywiaeth gynyddol o gyd-destunau.

en-gb	Writing
cy-gb	Ysgrifennu

en-gb	In writing, learners progress from drawing pictures and forming letters to expressing themselves and drafting and reﬁning their writing.
cy-gb	Wrth ysgrifennu, mae dysgwyr yn gwneud cynnydd o dynnu lluniau a ffurﬁo llythrennau i fynegi eu hunain a drafftio a mireinio eu gwaith ysgrifenedig.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 47
cy-gb	Yr Hyn sy’n Bwysig mewn Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu Cwricwlwm Drafft i GymruD2r0a2ft2C:

en-gb	I can pronounce sounds, words and phrases, copying accurate pronunciation.
cy-gb	Gallaf ynganu synau, geiriau ac ymadroddion, gan efelychu’r ynganiad cywir.

en-gb	I can speak clearly, conveying meaning to others using appropriate gestures.
cy-gb	Gallaf siarad yn glir, gan gyﬂeu ystyr i eraill drwy ddefnyddio ystumiau priodol.

en-gb	I can organise, select and use simple language forms and structures.
cy-gb	Gallaf drefnu, dethol a defnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith syml.

en-gb	I can change the way I talk depending on my audience.
cy-gb	Gallaf newid y ffordd rwy’n siarad gan ddibynnu gyda phwy rwy’n siarad.

en-gb	I can use familiar words and phrases and experiment with new words and syntax.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geiriau ac ymadroddion cyfarwydd ac arbroﬁ â geiriau a chystrawen newydd.

en-gb	I can explain information and share ideas and feelings.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth a rhannu syniadau a theimladau.

en-gb	I can ask and answer simple questions, and can initiate and respond to simple statements on familiar topics.
cy-gb	Gallaf ofyn ac ateb cwestiynau syml, a gallaf wneud ac ymateb i ddatganiadau syml ar bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can express what I like and dislike and can express an opinion on familiar subjects.
cy-gb	Gallaf fynegi fy hoff bethau a’m cas bethau, a gallaf fynegi barn ar bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can take part in group discussions, taking turns and showing understanding of conversational etiquette.
cy-gb	Gallaf gymryd rhan mewn trafodaethau grŵp, gan gymryd tro a dangos dealltwriaeth o foesau sgwrsio.

en-gb	I can adopt a role using appropriate language.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu rôl gan ddefnyddio iaith briodol.

en-gb	I can understand that writing can be for different purposes and audiences.
cy-gb	Gallaf ddeall y gellir ysgrifennu at wahanol ddibenion ac ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd.

en-gb	I can contribute to shared writing for different audiences and purposes.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu ar y cyd ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd ac at wahanol ddibenion.

en-gb	I can write independently in a familiar form using familiar words and phrases appropriately.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu’n annibynnol mewn ffurf gyfarwydd gan ddefnyddio geiriau ac ymadroddion cyfarwydd yn briodol.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can show awareness of mutations.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddangos ymwybyddiaeth o dreigladau.

en-gb	I can write simple words and phrases by using knowledge of letters and the sounds they represent.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu geiriau ac ymadroddion syml gan ddefnyddio gwybodaeth am lythrennaua’r synau maent yn eu cynrychioli.

en-gb	I can use capital letters and full stops.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio priﬂythrennau ac atalnodau llawn.

en-gb	I can look over my work to improve my writing.
cy-gb	Gallaf fwrw golwg dros fy ngwaith er mwyn gwella fy ngwaith.

en-gb	I can form upper-case and lower-case letters.
cy-gb	Gallaf ffurﬁo llythrennau bras a llythrennau bach.

en-gb	I can use appropriate software to create multimedia components.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio meddalwedd priodol i greu cydrannau aml-gyfryngol.

en-gb	I can create and explore the use of text, image, sound, animation and video.
cy-gb	Gallaf greu testun, delwedd, sain, animeiddiadau a ﬁdeo, ac archwilio’u defnydd.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 48
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 50

en-gb	I can speak clearly, varying expression and gestures to communicate my ideas.
cy-gb	Gallaf siarad yn glir, gan amrywio mynegiant ac ystumiau er mwyn cyﬂeu fy syniadau.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use the most common mutations when speaking.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio’r treigladau mwyaf cyffredin wrth siarad.

en-gb	I can pronounce familiar words and phrases with clarity.
cy-gb	Gallaf ynganu geiriau ac ymadroddion cyfarwydd yn eglur.

en-gb	I can organise, select and use appropriate language forms and structures.
cy-gb	Gallaf drefnu, dethol a defnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith priodol.

en-gb	I can change how I communicate, depending on where I am and with whom.
cy-gb	Gallaf newid y ffordd rwy’n cyfathrebu, gan ddibynnu ar ble rwyf i a chyda phwy.

en-gb	I can use appropriate vocabulary and syntax, including subject-speciﬁc and context-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa a chystrawen briodol, gan gynnwys geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can explain information and share ideas, simple opinions and feelings using relevant vocabulary.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth a rhannu syniadau, safbwyntiau syml a theimladau gan ddefnyddio geirfa berthnasol.

en-gb	I can ask and answer questions and exchange ideas and information on familiar topics in everyday situations.
cy-gb	Gallaf ofyn ac ateb cwestiynau a chyfnewid syniadau a gwybodaeth am bynciau cyfarwydd mewn sefyllfaoedd pob-dydd.

en-gb	I can adopt a range of given roles in group discussion and manage my contributions appropriately.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu amrywiaeth o rolau penodedig mewn trafodaethau grŵp a rheoli fy nghyfraniad yn briodol.

en-gb	I can keep in role and support others in role play.
cy-gb	Gallaf aros yn fy rôl a helpu eraill wrth chwarae rôl.

en-gb	I can plan and write for different purposes and audiences.
cy-gb	Gallaf gynllunio ac ysgrifennu at wahanol ddibenion ac ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd.

en-gb	I can organise my writing into a logical sequence or structure in a paragraph.
cy-gb	Gallaf drefnu fy ngwaith ysgrifennu mewn dilyniant neu strwythur rhesymegol mewn paragraff.

en-gb	I can use a range of words, phrases and idiomatic language for effect, in simple and compound sentences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o eiriau, ymadroddion ac iaith idiomatig er mwyn creu effaith, mewn brawddegau syml a chyfansawdd.

en-gb	I can use sight vocabulary and my knowledge of sounds and letter patterns to spell most familiar words correctly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa weledol a’r hyn rwy’n ei wybod am synau a phatrymau llythrennau i sillafu’r rhan fwyaf o eiriau cyfarwydd yn gywir.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use the most common mutations where appropriate.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio’r treigladau mwyaf cyffredin lle bo hynny’n briodol.

en-gb	I can use familiar punctuation correctly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio atalnodi cyfarwydd yn gywir.

en-gb	I can read over my work and use a range of familiar strategies and tools to improve my writing.
cy-gb	Gallaf ddarllen dros fy ngwaith a defnyddio amrywiaeth o strategaethau ac adnoddau cyfarwydd i wella fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can explain simply where and why I have made any changes or corrections.
cy-gb	Gallaf egluro’n syml ble a pham rwyf wedi gwneud unrhyw newidiadau neu gywiriadau.

en-gb	I can create and edit multimedia components.
cy-gb	Gallaf greu a golygu cydrannau aml-gyfryngol.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 49
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 51

en-gb	I can organise a range of text, image, sound, animation and video for selected purposes.
cy-gb	Gallaf drefnu amrywiaeth o destun, delwedd, sain, animeiddiad a ﬁdeo at ddibenion penodol.

en-gb	I can speak ﬂuently, using appropriate language.
cy-gb	Gallaf siarad yn rhugl, gan ddefnyddio iaith briodol.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use an increasing range of mutations.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio amrywiaeth gynyddol o dreigladau.

en-gb	I can vary expression, tone and volume to keep listeners interested.
cy-gb	Gallaf amrywio mynegiant, tôn a chryfder y llais er mwyn cynnal diddordeb gwrandawyr.

en-gb	I can organise, select and use varied and appropriate language forms and structures.
cy-gb	Gallaf drefnu, dethol a defnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith amrywiol a phriodol.

en-gb	I can speak effectively in a variety of situations and with different audiences for different purposes and contexts.
cy-gb	Gallaf siarad yn effeithiol mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd a chyda gwahanol gynulleidfaoedd at wahanol ddibenion ac mewn gwahanol gyd-destunau.

en-gb	I can make ambitious vocabulary and syntax choices, including subject-speciﬁc andcontext-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf fod yn uchelgeisiol wrth ddewis geirfa a chystrawen, gan gynnwys geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can talk about issues and express ideas clearly, reasoning and giving examples and using subject-speciﬁc and context-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf siarad am faterion a mynegi syniadau yn glir, gan resymu a rhoi enghreifftiau a chan ddefnyddio geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can ask questions to conﬁrm and check information.
cy-gb	Gallaf ofyn cwestiynau er mwyn cadarnhau a gwirio gwybodaeth.

en-gb	I can identify main points by summarising what I have heard.
cy-gb	Gallaf adnabod y prif bwyntiau drwy grynhoi’r hyn rwyf wedi’i glywed.

en-gb	I can understand implicit meaning including sarcasm, idiomatic language and ﬁgures of speech.
cy-gb	Gallaf ddeall ystyr sydd ymhlyg, gan gynnwys coegni, iaith idiomatig a throsiadau.

en-gb	I can explain information, ideas, my own and others’ points of view.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth, syniadau, fy safbwyntiau i a safbwyntiau eraill.

en-gb	I can adopt a range of roles in group discussion with greater autonomy, including in more formal situations.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu amrywiaeth o rolau mewn trafodaethau grŵp mewn ffordd gynyddol annibynnol, gan gynnwys mewn sefyllfaoedd mwy ffurﬁol.

en-gb	I can use a range of strategies to plan my writing in a range of forms and genres.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau i gynllunio fy ngwaith ysgrifennu mewn amrywiaeth o ffurﬁau a genres.

en-gb	I can adapt my writing style to suit purpose and audience.
cy-gb	Gallaf addasu fy arddull ysgrifennu er mwyn bod yn addas at y diben ac ar gyfer y gynulleidfa.

en-gb	I can develop my ideas and organise my writing.
cy-gb	Gallaf ddatblygu fy syniadau a threfnu fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can use a wide range of suitable vocabulary, including idiomatic language, subject-speciﬁc and context-speciﬁc words.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa addas, gan gynnwys iaith idiomatig, geiriau pwnc-benodol a geiriau ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 50
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 52

en-gb	I can use various strategies to spell an increasing range of familiar, unfamiliar, subject-speciﬁc and context-speciﬁc words correctly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i sillafu amrywiaeth gynyddol o eiriau cyfarwydd, anghyfarwydd, pwnc-benodol ac ar gyfer cyd-destunau penodol yn gywir.

en-gb	I can use a range of sentence structures, including complex sentences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strwythurau brawddeg, gan gynnwys brawddegau cymhleth.

en-gb	I can use a range of punctuation accurately.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o atalnodi yn gywir.

en-gb	I can use a range of strategies and tools to proofread, draft and edit my writing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau ac adnoddau i brawf-ddarllen, drafftio a golygu fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can explain where and why I made any changes or corrections.
cy-gb	Gallaf egluro ble a pham y gwnaed unrhyw newidiadau neu gywiriadau gennyf.

en-gb	I can use a range of software to produce and reﬁne multimedia components.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o feddalwedd i gynhyrchu a mireinio cydrannau aml-gyfryngol.

en-gb	I can select and combine a range of text, image, sound, animation and video to produce an outcome for a selected purpose.
cy-gb	Gallaf ddewis a chyfuno amrywiaeth o destun, delwedd, sain, animeiddiad a ﬁdeo i sicrhau canlyniad at ddiben penodol.

en-gb	I can use software tools to enhance the outcomes for speciﬁc audiences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio dulliau meddalwedd i wella’r canlyniadau ar gyfer cynulleidfaoedd penodol.

en-gb	I can speak ﬂuently, using a range of techniques, expressions and gestures.
cy-gb	Gallaf siarad yn rhugl, gan ddefnyddio amrywiaeth o dechnegau, mynegiadau ac ystumiau.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use a range of mutations.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o dreigladau.

en-gb	I can use tone, intonation and body language to enhance my communication.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio tôn, goslef ac iaith y corff i gyfathrebu’n well.

en-gb	I can organise, select and use varied and appropriate language forms and structures to create effects.
cy-gb	Gallaf drefnu, dethol a defnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith amrywiol a phriodol er mwyn creu effeithiau.

en-gb	I can adapt my speaking effectively depending on purpose, audience and context.
cy-gb	Gallaf addasu fy ffordd o siarad yn effeithiol, yn ôl diben, cynulleidfa a chyd-destun.

en-gb	I can use varied and ambitious vocabulary and syntax, including subject-speciﬁc terminology and context-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa a chystrawen amrywiol ac uchelgeisiol, gan gynnwys terminoleg pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can understand meaning can change depending on how things are said.
cy-gb	Gallaf ddeall bod ystyr yn gallu newid yn ôl y ffordd y caiff pethau eu dweud.

en-gb	I can present ideas and issues convincingly using a range of techniques for impact.
cy-gb	Gallaf gyﬂwyno syniadau a materion mewn ffordd sy’n argyhoeddi gan ddefnyddio amrywiaeth o dechnegau er mwyn cael effaith.

en-gb	I can respond in group discussions to the ideas of others in thoughtful and considerate ways,
cy-gb	Gallaf ymateb mewn trafodaethau grŵp i syniadau eraill mewn ffyrdd ystyrlon ac ystyriol, gan

en-gb	including seeking clariﬁcation through appropriate questioning.
cy-gb	gynnwys gofyn am eglurhad drwy ddulliau cwestiynu priodol.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 51
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 53

en-gb	I can infer meaning and identify implied themes and ideas.
cy-gb	Gallaf ddehongli ystyr ac adnabod themâu a syniadau sydd ymhlyg.

en-gb	I can respond critically and/or creatively, justifying my views.
cy-gb	Gallaf ymateb yn feirniadol a/neu’n greadigol, gan gyﬁawnhau fy safbwyntiau.

en-gb	I can produce writing, including extended pieces, which uses appropriate tone and style for speciﬁc purposes and audiences.
cy-gb	Gallaf gynhyrchu gwaith ysgrifennu, gan gynnwys darnau estynedig, sy’n defnyddio tôn ac arddull briodol at ddibenion penodol ac ar gyfer cynulleidfaoedd penodol.

en-gb	I can structure my writing in different forms to engage the reader’s interest and sustain my ideas coherently.
cy-gb	Gallaf strwythuro fy ngwaith ysgrifennu mewn gwahanol ffurﬁau, er mwyn ennyn diddordeb y darllenwr a sicrhau bod fy syniadau yn gydlynus.

en-gb	I can use wide-ranging vocabulary and idiomatic language effectively to convey meaning and to engage the audience.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa eang ac iaith idiomatig yn effeithiol i gyﬂeu ystyr ac i ennyn diddordeb y gynulleidfa.

en-gb	I can use various strategies to spell correctly an increasing range of complex words, including subject-speciﬁc and context-speciﬁc words.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i sillafu amrywiaeth gynyddol o eiriau cymhleth yn gywir, gan gynnwys geiriau pwnc-benodol a geiriau ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can use a wide range of sentence structures in my writing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o strwythurau brawddeg wrth ysgrifennu.

en-gb	I can use a wide range of punctuation consistently and accurately.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o atalnodi yn gyson ac yn gywir.

en-gb	I can make carefully considered improvements to my writing by proofreading, drafting and editing.
cy-gb	Gallaf wneud gwelliannau i’m gwaith ysgrifennu sydd wedi’u hystyried yn ofalus, drwy brawf-ddarllen, drafftio a golygu.

en-gb	I can explain in detail where and why I made any changes or corrections.
cy-gb	Gallaf egluro’n fanwl ble a pham y gwnaed unrhyw newidiadau neu gywiriadau gennyf.

en-gb	I can select and use a variety of appropriate software, tools and techniques to create, modify and combine multimedia components.
cy-gb	Gallaf ddewis a defnyddio amrywiaeth o feddalwedd, dulliau a thechnegau priodol i greu, addasu a chyfuno cydrannau aml-gyfryngol.

en-gb	I can use software tools to create, enhance and combine text, images, sound, video and animation for a range of audiences and purposes.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio dulliau meddalwedd i greu, gwella a chyfuno testun, delweddau, sain, ﬁdeo ac animeiddiad ar gyfer amrywiaeth o gynulleidfaoedd a dibenion.

en-gb	I can develop a range of formal text document structures for different audiences and purposes.
cy-gb	Gallaf ddatblygu ystod o strwythurau dogfen testun ffurﬁol ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd a dibenion.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 52
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 54

en-gb	I can present ideas and issues ﬂuently and conﬁdently in a wide range of contexts.
cy-gb	Gallaf gyﬂwyno syniadau a materion yn rhugl ac yn hyderus mewn amrywiaeth eang o gyd-destunau.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use a range of mutations correctly in context.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o dreigladau yn gywir mewn cyd-destun.

en-gb	I can use tone, intonation and body language to enhance communication in increasingly challenging contexts.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio tôn, goslef ac iaith y corff i gyfathrebu’n well mewn cyd-destunau cynyddol heriol.

en-gb	I can organise, select and use a variety of effective methods of communication with a high level of precision.
cy-gb	Gallaf drefnu, dethol a defnyddio amrywiaeth o ddulliau cyfathrebu effeithiol yn fanwl iawn.

en-gb	I can fulﬁll independently the demands of a range of roles as required by audience and purpose.
cy-gb	Gallaf gyﬂawni gofynion amrywiaeth o rolau yn annibynnol, fel sy’n ofynnol gan y gynulleidfa a’r diben.

en-gb	I can use rich and ambitious vocabulary, and I can use syntax to create effect or convey precise meaning, relevant to contexts.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa gyfoethog ac uchelgeisiol, a gallaf ddefnyddio cystrawen i greu effaith neu i gyﬂeu union ystyr, sy’n berthnasol i gyd-destunau.

en-gb	I can present ideas and issues persuasively using a range of techniques for impact.
cy-gb	Gallaf gyﬂwyno syniadau a materion mewn ffordd sy’n dwyn perswâd gan ddefnyddio amrywiaeth o dechnegau er mwyn cael effaith.

en-gb	I can follow and deconstruct arguments to pose questions and challenges.
cy-gb	Gallaf ddilyn a mynd dan groen dadleuon er mwyn gofyn cwestiynau a gosod heriau.

en-gb	I can draw meanings and conclusions by using inference.
cy-gb	Gallaf bennu ystyron a dod i gasgliadau gan ddefnyddio ystyron sydd ymhlyg.

en-gb	I can reﬂect critically on my language use and speak convincingly from a range of perspectives.
cy-gb	Gallaf fyfyrio’n feirniadol ar fy nefnydd o iaith a siarad mewn ffordd sy’n argyhoeddi o amrywiaeth o safbwyntiau.

en-gb	I can respond with conﬁdence and sensitivity to others’ ideas in a variety of situations.
cy-gb	Gallaf ymateb yn hyderus ac yn sensitif i syniadau eraill mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd.

en-gb	I can write in an assured manner to produce text that is well structured and is effectively adapted for the purpose and audience.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu mewn modd cadarn a hyderus er mwyn cynhyrchu gwaith ysgrifennu syddwedi’i strwythuro’n dda ac wedi’i addasu’n effeithiol at y diben ac ar gyfer y gynulleidfa.

en-gb	I can engage and sustain the reader’s interest.
cy-gb	Gallaf ennyn a chynnal diddordeb y darllenwr.

en-gb	I can use sophisticated vocabulary to write in a range of styles and forms to convey meaning convincingly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa sofﬁstigedig er mwyn ysgrifennu mewn amrywiaeth o arddulliau a ffurﬁau i gyﬂeu ystyr mewn ffordd sy’n argyhoeddi.

en-gb	[Welsh-medium statement] I can use a full range of mutations correctly in context.
cy-gb	[Datganiad Cymraeg] Gallaf ddefnyddio amrywiaeth lawn o dreigladau yn gywir mewn cyd-destun.

en-gb	I can spell a range of complex and sophisticated words accurately.
cy-gb	Gallaf sillafu amrywiaeth o eiriau cymhleth a sofﬁstigedig yn gywir.

en-gb	I can use a full range of punctuation accurately to clarify meaning, vary pace and create deliberate effects.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o atalnodi yn gywir er mwyn egluro ystyr, amrywio cyﬂymder a chreu effeithiau bwriadol.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 53
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 55

en-gb	I can use a variety of strategies to improve the content and structure of my work and the accuracy of my writing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau i wella cynnwys a strwythur fy ngwaith a chywirdeb fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can consider the effects of my writing objectively.
cy-gb	Gallaf ystyried effaith fy ngwaith ysgrifennu mewn ffordd wrthrychol.

en-gb	I can use a variety of software, tools and techniques to create a professional individual or collaborative project outcome incorporating a range of multimedia components.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio ystod o feddalwedd, dulliau a thechnegau i greu canlyniad proffesiynol i brosiect, boed yn unigol neu ar y cyd, a hynny gan gynnwys ystod o gydrannau aml-gyfryngol.

en-gb	I can create formal text documents for a professional audience, incorporating the use of collaborative review tools into activities.
cy-gb	Gallaf greu dogfennau testun ffurﬁol ar gyfer cynulleidfa broffesiynol, gan gynnwys defnyddio dulliau adolygu ar y cyd yn y gweithgareddau.

en-gb	I can use appropriate indexing and referencing tools to enhance documents.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio dulliau mynegeio a chyfeirio i wella dogfennau.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 54
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 56

en-gb	I can repeat sounds, words and phrases, copying pronunciation.
cy-gb	Gallaf ailadrodd synau, geiriau ac ymadroddion, gan efelychu ynganiad.

en-gb	I can pronounce Welsh letter sounds and simple everyday words and phrases.
cy-gb	Gallaf ynganu synau llythrennau a geiriau ac ymadroddion pob-dydd syml yn Gymraeg.

en-gb	I can select and use familiar language to convey meaning to others.
cy-gb	Gallaf ddethol a defnyddio iaith gyfarwydd i gyﬂeu ystyr i eraill.

en-gb	I can answer simple questions and express basic feelings and opinions.
cy-gb	Gallaf ateb cwestiynau syml a mynegi teimladau a barnau sylfaenol.

en-gb	I can adopt a role, repeating familiar language.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu rôl yn ailadrodd iaith gyfarwydd.

en-gb	I can express familiar Welsh sounds, words and phrases in writing.
cy-gb	Gallaf fynegi synau, geiriau ac ymadroddion cyfarwydd Cymraeg ar ffurf ysgrifenedig.

en-gb	I can pronounce familiar words and phrases clearly.
cy-gb	Gallaf ynganu geiriau ac ymadroddion cyfarwydd yn glir.

en-gb	I can select, organise and use a range of familiar language forms and structures.
cy-gb	Gallaf ddethol, trefnu a defnyddio amrywiaeth o ffurﬁau a strwythurau iaith cyfarwydd.

en-gb	I can understand that there are different ways of talking to different people, e.g. chi/ti.
cy-gb	Gallaf ddeall fod gwahanol ffyrdd o siarad â gwahanol bobl, e.e. chi/ti.

en-gb	I can use familiar words, phrases, idiomatic language and sentences, including subject-speciﬁc and context-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geiriau, ymadroddion, iaith idiomatig a brawddegau cyfarwydd, gan gynnwys geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can convey information and share ideas and feelings about familiar topics.
cy-gb	Gallaf gyﬂeu gwybodaeth a rhannu syniadau a theimladau am bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can ask and answer simple questions, initiate and respond to simple statements on familiar topics.
cy-gb	Gallaf ofyn ac ateb cwestiynau syml, gwneud ac ymateb i ddatganiadau syml ar bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can express opinions on familiar subjects.
cy-gb	Gallaf fynegi safbwyntiau ar bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can contribute in group discussion, taking turns appropriately.
cy-gb	Gallaf gyfrannu mewn trafodaethau grŵp, gan gymryd tro yn briodol.

en-gb	I can adopt a role, using familiar language.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu rôl, gan ddefnyddio iaith gyfarwydd.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 55
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 57

en-gb	I can organise my words into a logical structure or sequence.
cy-gb	Gallaf drefnu fy ngeiriau i strwythur neu ddilyniant rhesymegol.

en-gb	I can write an increasing range of familiar words and phrases in simple sentences.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu amrywiaeth gynyddol o eiriau ac ymadroddion cyfarwydd mewn brawddegau syml.

en-gb	I can use my phonic knowledge to spell words.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio yr hyn rwy’n ei wybod am ffonig i sillafu geiriau.

en-gb	I can use familiar strategies to help me read through my writing and to check for mistakes.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio strategaethau cyfarwydd i’m helpu i ddarllen drwy fy ngwaith ysgrifennu ac i chwilio am gamgymeriadau.

en-gb	I can speak clearly, beginning to vary expression and gestures to communicate my ideas.
cy-gb	Gallaf siarad yn glir, gan ddechrau amrywio mynegiant ac ystum er mwyn cyﬂeu fy syniadau.

en-gb	I can vary tone and volume to attract listeners’ attention.
cy-gb	Gallaf amrywio tôn a chryfder y llais er mwyn denu sylw gwrandawyr.

en-gb	I can select, organise and use a range of appropriate language forms and structures.
cy-gb	Gallaf ddethol, trefnu a defnyddio amrywiaeth o ffurﬁau a strwythurau iaith priodol.

en-gb	I can change how I communicate, depending on where I am and with whom.
cy-gb	Gallaf newid y modd rwy’n cyfathrebu, yn ôl lle’r wyf i a chyda phwy.

en-gb	I can use appropriate vocabulary, idiomatic language and syntax, including subject-speciﬁc and context-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa, iaith idiomatig a chystrawen briodol, gan gynnwys geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can explain information and share ideas, giving simple reasons for opinions and feelings.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth a rhannu syniadau, gan roi rhesymau syml dros safbwyntiau a theimladau.

en-gb	I can explain information and ideas using relevant vocabulary.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth a syniadau gan ddefnyddio geirfa berthnasol.

en-gb	I can take a range of given roles in group discussion and manage my contributions appropriately.
cy-gb	Gallaf ymgymryd ag amrywiaeth o rolau penodedig mewn trafodaethau grŵp a rheoli fy nghyfraniadau yn briodol.

en-gb	I can use different strategies to plan my writing in a range of forms and genres.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio gwahanol strategaethau i gynllunio fy ngwaith ysgrifennu mewn amrywiaeth o ffurﬁau a genres.

en-gb	I can organise my writing into paragraphs.
cy-gb	Gallaf drefnu fy ngwaith ysgrifennu yn baragraffau.

en-gb	I can adapt my writing style to suit the purpose and audience.
cy-gb	Gallaf addasu fy arddull ysgrifennu er mwyn bod yn addas at y diben ac ar gyfer y gynulleidfa.

en-gb	I can write using a range of appropriate vocabulary, including correct syntax and subject-speciﬁc and context-speciﬁc words.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu gan ddefnyddio amrywiaeth o eirfa briodol, gan gynnwys cystrawen gywir a geiriau pwnc-benodol a geiriau ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can use compound sentences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio brawddegau cyfansawdd.

en-gb	I can use various strategies to spell most familiar words correctly and use the most common mutations.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i sillafu’r rhan fwyaf o eiriau cyfarwydd yn gywir ac i ddefnyddio’r treigladau mwyaf cyffredin.

en-gb	I can use a range of strategies and knowledge of phonetic structure to review and improve my work.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau a gwybodaeth o strwythur ffonetig i adolygu a gwella fy ngwaith.

en-gb	I can use a range of strategies and tools to proofread, redraft and edit my writing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau ac adnoddau i brawf-ddarllen, ailddrafftio a golygu fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can speak clearly, varying my expression and gestures to communicate my ideas.
cy-gb	Gallaf siarad yn glir, gan amrywio fy mynegiant a’m hystum er mwyn cyﬂeu fy syniadau.

en-gb	I can vary tone and volume to keep listeners interested.
cy-gb	Gallaf amrywio tôn a chryfder y llais er mwyn cynnal diddordeb gwrandawyr.

en-gb	I can select, organise and use varied and suitable language forms and structures.
cy-gb	Gallaf ddethol, trefnu a defnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith amrywiol ac addas.

en-gb	I can speak effectively in different situations and with different audiences for different purposes and contexts.
cy-gb	Gallaf siarad yn effeithiol mewn gwahanol sefyllfaoedd a chyda gwahanol gynulleidfaoedd at wahanol ddibenion ac mewn gwahanol gyd-destunau.

en-gb	I can use a wide range of vocabulary and syntax choices, including subject-speciﬁc andcontext-speciﬁc vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa a chystrawen, gan gynnwys geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol.

en-gb	I can express issues and ideas clearly, reasoning and giving examples.
cy-gb	Gallaf fynegi materion a syniadau yn glir, gan resymu a rhoi enghreifftiau.

en-gb	I can show I understand the main points by summarising what I have heard.
cy-gb	Gallaf ddangos fy mod yn deall y prif bwyntiau drwy grynhoi’r hyn rwyf wedi’i glywed.

en-gb	I can use idiomatic language and ﬁgures of speech to make me speak more eloquently.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio iaith idiomatig a throsiadau i gyfoethogi’r ffordd rwy’n siarad.

en-gb	I can explain information, ideas and my own and others’ points of view.
cy-gb	Gallaf egluro gwybodaeth, syniadau a’m safbwyntiau i a safbwyntiau eraill.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 56
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 58

en-gb	I can adopt a range of roles in group discussion independently, including in more formal situations.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu amrywiaeth o rolau yn annibynnol mewn trafodaethau grŵp, gan gynnwys mewn sefyllfaoedd mwy ffurﬁol.

en-gb	I can produce coherent writing, including extended pieces that are structured suitably in a range of forms, using an appropriate tone for a speciﬁc audience and purpose.
cy-gb	Gallaf gynhyrchu gwaith ysgrifennu cydlynus, gan gynnwys darnau estynedig sydd wedi’u strwythuro’n addas mewn amrywiaeth o ffurﬁau, gan ddefnyddio tôn briodol ar gyfer cynulleidfa benodol ac at ddiben penodol.

en-gb	I can use a wide range of vocabulary and correct syntax to convey meaning and to engage the audience.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa a chystrawen gywir i gyﬂeu ystyr ac i ennyn diddordeb y gynulleidfa.

en-gb	I can use a range of sentence structures including some complex sentences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strwythurau brawddeg, gan gynnwys rhai brawddegau cymhleth.

en-gb	I can use various strategies to spell familiar words and an increasing number of unfamiliar and subject-speciﬁc and context-speciﬁc words correctly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i sillafu geiriau cyfarwydd a nifer gynyddol o eiriau anghyfarwydd, pwnc-benodol ac ar gyfer cyd-destunau penodol yn gywir.

en-gb	I can use an increasing range of mutations.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth gynyddol o dreigladau.

en-gb	I can use a variety of strategies to review my writing and make carefully considered improvements to my work.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau i wirio fy ngwaith ysgrifennu ac i wneud gwelliannau gofalus i’m gwaith.

en-gb	I can explain where and why I made changes or corrections.
cy-gb	Gallaf egluro ble a pham y gwnaed newidiadau neu gywiriadau gennyf.

en-gb	I can speak with proﬁciency, using a range of techniques, expressions and gestures.
cy-gb	Gallaf siarad gyda hyfedredd gan ddefnyddio ystod o dechnegau gan gynnwys amrywio mynegiant ac ystum.

en-gb	I can use tone, intonation and body language to show meaning and enhance my communication.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio tôn, goslef ac iaith y corff i ddangos ystyr ac i gyfathrebu’n well.

en-gb	I can select, plan and organise what I say using varied and appropriate language forms and structures to create effects.
cy-gb	Gallaf ddethol, cynllunio a threfnu’r hyn rwy’n ei ddweud gan ddefnyddio ffurﬁau a strwythurau iaith amrywiol a phriodol er mwyn creu effeithiau.

en-gb	I can communicate effectively for different purposes, audiences and contexts.
cy-gb	Gallaf gyfathrebu’n effeithiol at wahanol ddibenion ac ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd a chyd-destunau.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 57
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 60

en-gb	I can use varied vocabulary, idioms and syntax, including subject-speciﬁc terminology andcontext-speciﬁc vocabulary, and understand that there may be different ways of saying the same thing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio geirfa, idiomau a chystrawen amrywiol, gan gynnwys terminoleg pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol, ac rwy’n deall y gall fod gwahanol ffyrdd o ddweud yr un peth.

en-gb	I can respond to the ideas of others appropriately and can ask appropriate questions.
cy-gb	Gallaf ymateb i syniadau pobl eraill yn briodol a gallaf ofyn cwestiynau priodol.

en-gb	I can respond to others’ opinions independently during group discussions, showing respect and empathy.
cy-gb	Gallaf ymateb i safbwyntiau pobl eraill yn annibynnol yn ystod trafodaethau grŵp, gan ddangos parch ac empathi.

en-gb	I can produce writing that is well structured, is effectively adapted for the audience and purpose, and engages the reader’s interest.
cy-gb	Gallaf gynhyrchu gwaith ysgrifennu sydd wedi’i strwythuro’n dda, wedi’i addasu’n effeithiol ar gyfer y gynulleidfa ac at y diben, ac sy’n ennyn diddordeb y darllenwr.

en-gb	I can write using a wide range of vocabulary effectively in a range of styles and forms to convey meaning convincingly.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu gan ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa yn effeithiol mewn amrywiaeth o arddulliau a ffurﬁau i gyﬂeu ystyr mewn ffordd sy’n argyhoeddi.

en-gb	I can vary sentence structures when writing to create speciﬁc effects.
cy-gb	Gallaf amrywio strwythurau brawddegau wrth ysgrifennu er mwyn creu effeithiau penodol.

en-gb	I can spell an increasing range of complex words, including subject-speciﬁc andcontext-speciﬁc words, correctly.
cy-gb	Gallaf sillafu amrywiaeth gynyddol o eiriau cymhleth, gan gynnwys geiriau pwnc-benodol a geiriau ar gyfer cyd-destunau penodol, yn gywir.

en-gb	I can use a full range of mutations with increasing accuracy.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrediad llawn o dreigladau yn gynyddol gywir.

en-gb	I can use a full range of punctuation to clarify meaning, vary pace and create deliberate effects.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrediad llawn o atalnodi i ddangos ystyr, amrywio cyﬂymder a chreu effeithiau bwriadol.

en-gb	I can use a variety of strategies to improve the content, structure and accuracy of my writing.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o strategaethau i wella cynnwys, strwythur a chywirdeb fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	I can consider objectively the effects of my writing.
cy-gb	Gallaf ystyried yn wrthrychol effaith fy ngwaith ysgrifennu.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 58
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 61

en-gb	I have developed knowledge and skills in both Welsh and English, and home and community languages where applicable, and these skills are a foundation for my international language(s).
cy-gb	Rwyf wedi meithrin gwybodaeth a sgiliau yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac mewn ieithoedd cartref a chymunedol lle bo hynny’n berthnasol, sy’n cynnig sail ar gyfer iaith ryngwladol (ieithoedd rhyngwladol).

en-gb	I have had the opportunity to use international languages.
cy-gb	Rwyf wedi cael y cyﬂe i ddefnyddio ieithoedd rhyngwladol.

en-gb	I can use a range of simple vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o eirfa syml.

en-gb	I can use simple patterns in common tenses to speak about familiar matters.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio patrymau syml yn amseroedd cyffredin y ferf er mwyn sôn am faterion cyfarwydd.

en-gb	I can use basic phrases to talk about likes and dislikes.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio ymadroddion sylfaenol er mwyn sôn am fy hoff bethau a’m cas bethau.

en-gb	I can demonstrate a good level of accuracy in learned patterns of language.
cy-gb	Gallaf ddangos lefel dda o gywirdeb mewn patrymau iaith a ddysgwyd.

en-gb	I have developed an awareness of good pronunciation and intonation and copy this when I speak.
cy-gb	Rwyf wedi dod yn ymwybodol o ynganiad a goslef dda ac yn efelychu hyn wrth siarad.

en-gb	I can repeat words and phrases, copying accurate accent and pronunciation.
cy-gb	Gallaf ailadrodd geiriau ac ymadroddion, gan efelychu acen ac ynganiad yn gywir.

en-gb	I can speak in short sentences, pausing to think and self-correct.
cy-gb	Gallaf siarad mewn brawddegau byr, gan aros i feddwl a chywiro fy hun.

en-gb	I can use expressions and sentences to give information.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio ymadroddion a brawddegau i roi gwybodaeth.

en-gb	I can ask basic questions to gather simple information from others and I can respond to these questions when asked.
cy-gb	Gallaf ofyn cwestiynau sylfaenol er mwyn casglu gwybodaeth syml gan eraill, a gallaf ymatebi’r cwestiynau hyn pan ofynnir i mi.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 59
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 62

en-gb	I can copy words and phrases accurately and legibly.
cy-gb	Gallaf gopïo geiriau ac ymadroddion yn gywir ac yn ddarllenadwy.

en-gb	I can learn, memorise and use familiar spelling.
cy-gb	Gallaf ddysgu, coﬁo a defnyddio sillaﬁadau cyfarwydd.

en-gb	I can write simple phrases and more complex sentences using familiar vocabulary.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu ymadroddion syml a brawddegau mwy cymhleth gan ddefnyddio geirfa gyfarwydd.

en-gb	I can reﬂect upon the quality of my work in order to improve it.
cy-gb	Gallaf fyfyrio ar ansawdd fy ngwaith er mwyn ei wella.

en-gb	I can use my glossary or dictionary when checking spelling.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy rhestr eirfa neu eiriadur wrth wirio fy sillafu.

en-gb	I can use a range of relevant, simple vocabulary, including varied grammatical structures and connectives.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o eirfa berthnasol, syml, gan gynnwys strwythurau gramadegol a chysyllteiriau amrywiol.

en-gb	I can connect phrases in order to describe experiences and events in a range of tenses where appropriate.
cy-gb	Gallaf gysylltu ymadroddion er mwyn disgriﬁo proﬁadau a digwyddiadau mewn amrywiaeth o amseroedd y ferf lle bo hynny’n berthnasol.

en-gb	I can give some detailed reasons and explanations to justify opinions, agreeing or disagreeing with others.
cy-gb	Gallaf roi rhai rhesymau ac esboniadau manwl i gyﬁawnhau safbwyntiau, gan gytuno neu anghytuno ag eraill.

en-gb	I can demonstrate a good level of accuracy in familiar structures.
cy-gb	Gallaf ddangos lefel dda o gywirdeb mewn strwythurau cyfarwydd.

en-gb	I can speak with clear pronunciation, aware of the purpose of stress and intonation.
cy-gb	Gallaf siarad ag ynganiad clir, yn ymwybodol o ddiben pwyslais a goslef.

en-gb	I can initiate and lead basic conversations and discussions with some detailed and relevant information with a sympathetic listener.
cy-gb	Gallaf gychwyn ac arwain sgyrsiau a thrafodaethau sylfaenol â gwrandäwr cydymdeimladol sy’n cynnwys rhywfaint o wybodaeth fanwl a pherthnasol.

en-gb	I can speak continuously in short utterances, pausing to think and possibly needing to restart and self-correct.
cy-gb	Gallaf siarad yn barhaus mewn ymadroddion byr, gan aros i feddwl ac o bosibl ailddechrau a chywiro fy hun.

en-gb	I can ask questions and I respond to basic follow-up questions when asked clearly on familiar topics.
cy-gb	Gallaf ofyn cwestiynau ac rwy’n ymateb i gwestiynau dilynol sylfaenol pan gânt eu gofyn yn glir ar bynciau cyfarwydd.

en-gb	I can use some language spontaneously.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio rhywfaint o iaith yn ddigymell.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 60
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 63

en-gb	I can plan texts with some detailed and relevant information and can structure text in paragraphs.
cy-gb	Gallaf gynllunio testunau a chynnwys rhywfaint o wybodaeth fanwl a pherthnasol a gallaf strwythuro testun yn baragraffau.

en-gb	I can use connectives to structure the text and show an awareness of style and register.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio cysyllteiriau i strwythuro’r testun a dangos ymwybyddiaeth o arddull a chywair.

en-gb	I can use familiar resources when planning my work, to help me communicate my points.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio adnoddau cyfarwydd wrth gynllunio fy ngwaith, i’m helpu i gyﬂeu fy mhwyntiau.

en-gb	I can spell familiar words and phrases accurately and legibly.
cy-gb	Gallaf sillafu geiriau ac ymadroddion cyfarwydd yn gywir ac yn daclus.

en-gb	I can write coherently with increasing precision, including spelling and punctuation.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu’n gydlynus gan ddangos manylder cynyddol, gan gynnwys sillafu ac atalnodi.

en-gb	I can learn, memorise and review familiar spellings and vocabulary.
cy-gb	Gallaf ddysgu, coﬁo ac adolygu sillaﬁadau a geirfa gyfarwydd.

en-gb	I can use a range of vocabulary and grammatical structures, including some complex sentences.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o eirfa a strwythurau gramadegol, gan gynnwys rhai brawddegau cymhleth.

en-gb	I can refer to events in a range of tenses where appropriate.
cy-gb	Gallaf gyfeirio at ddigwyddiadau mewn amrywiaeth o amseroedd y ferf lle bo hynny’n berthnasol.

en-gb	I can use various strategies to reﬂect upon the quality of my work in order to improve it.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i fyfyrio ar ansawdd fy ngwaith er mwyn ei wella.

en-gb	I can select appropriate reference materials when checking work.
cy-gb	Gallaf ddethol deunyddiau cyfeirio priodol wrth wirio gwaith.

en-gb	I can use a wide range of vocabulary, structures and grammatical patterns, including complex structures, to convey meaning clearly.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa, strwythurau a phatrymau gramadegol, gan gynnwys strwythurau cymhleth, i gyﬂeu ystyr yn glir.

en-gb	I can present sequences of events, describing my reactions to them and moving between a range of tenses.
cy-gb	Gallaf gyﬂwyno cyfres o ddigwyddiadau, gan ddisgriﬁo fy ymatebion iddynt a symud rhwng amrywiaeth o amseroedd y ferf.

en-gb	I can give extended and detailed reasons and explanations to justify thoughts and points of view, agreeing or disagreeing with others.
cy-gb	Gallaf roi rhesymau ac esboniadau estynedig a manwl i gyﬁawnhau meddyliau a safbwyntiau, gan gytuno neu anghytuno ag eraill.

en-gb	I can correct myself to improve my level of accuracy.
cy-gb	Gallaf gywiro fy hunan er mwyn gwella lefel fy nghywirdeb.

en-gb	I have developed good pronunciation and intonation, and speak with an authentic accent.
cy-gb	Rwyf wedi datblygu ynganiad a goslef dda, ac rwy’n siarad ag acen sy’n argyhoeddi.

en-gb	I can speak at length continuously, at times pausing to think and self-correct.
cy-gb	Gallaf siarad yn barhaus am gyfnodau hir, gan aros o bryd i’w gilydd i feddwl a chywiro fy hun.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 61
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 64

en-gb	I can initiate and lead conversations and discussions with conﬁdence using detailed and relevant information.
cy-gb	Gallaf gychwyn ac arwain sgyrsiau a thrafodaethau yn hyderus, gan ddefnyddio gwybodaeth fanwl a pherthnasol.

en-gb	I can ask a range of questions on a variety of more challenging topics and respond spontaneously to follow-up questions, asking for repetition when necessary.
cy-gb	Gallaf ofyn amrywiaeth o gwestiynau ar amrywiaeth o bynciau mwy heriol ac ymateb yn ddigymell i gwestiynau dilynol, gan ofyn iddynt gael eu hailadrodd lle bo angen.

en-gb	I can plan and reﬁne the content of texts to include relevant and detailed information, in an appropriate style and register.
cy-gb	Gallaf gynllunio a mireinio cynnwys testunau er mwyn cynnwys gwybodaeth berthnasol a manwl, mewn arddull a chywair priodol.

en-gb	I can use a variety of resources independently to help me communicate my points.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiaeth o adnoddau yn annibynnol i’m helpu i gyﬂeu fy mhwyntiau.

en-gb	I can write intelligibly and legibly, with reasonable precision, spelling and punctuation.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu mewn ffordd ddealladwy a darllenadwy, gan ddefnyddio manylder, sillafu ac atalnodi rhesymol.

en-gb	I can write accurately at length in familiar contexts without reference material.
cy-gb	Gallaf ysgrifennu’n gywir am gyfnod estynedig mewn cyd-destunau cyfarwydd heb ddeunydd cyfeirio.

en-gb	I can produce coherent writing using a wide variety of vocabulary and grammatical constructions, including complex structures.
cy-gb	Gallaf gynhyrchu gwaith cydlynus gan ddefnyddio amrywiaeth eang o eirfa a strwythurau gramadegol, gan gynnwys strwythurau cymhleth.

en-gb	I can refer to events, moving between a range of tenses with increasing sophistication.
cy-gb	Gallaf gyfeirio at ddigwyddiadau, gan symud rhwng amrywiaeth o amseroedd y ferf gan ddangos sofﬁstigeiddrwydd cynyddol.

en-gb	I can use suitable style and register.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio arddull a chywair addas.

en-gb	I can use various strategies to reﬂect upon the quality and precision of my work in order to improve it.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio amrywiol strategaethau i fyfyrio ar ansawdd a manylder fy ngwaith er mwyn ei wella.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 62
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 65

en-gb	• write to convey clear and accurate expression of meaning
cy-gb	• ysgrifennu i fynegi ystyr mewn ffordd glir a chywir

en-gb	• rehearse and reﬁne ideas before they write
cy-gb	• ymarfer a mireinio syniadau cyn iddynt ysgrifennu

en-gb	• Creative writing and script writing.
cy-gb	• Ysgrifennu creadigol ac ysgrifennu sgriptiau.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 63
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 66

en-gb	• Ability to explain ideas/process clearly.
cy-gb	• Y gallu i egluro syniadau/prosesau yn glir.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 64
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 67

en-gb	• rich language environments, and language(s) in a variety of ﬁrst-hand, real-life situations
cy-gb	• amgylcheddau iaith cyfoethog, ac iaith (ieithoedd) mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd go iawn trwy broﬁadau uniongyrchol

en-gb	• planned and unplanned spontaneous speaking and listening with a range of peers and adults
cy-gb	• gweithgareddau siarad a gwrando wedi’u cynllunio a rhai digymell gydag amrywiaeth o gyfoedion ac oedolion

en-gb	• viewing, accessing and engaging in a wide range of conversations and discussions
cy-gb	• gwylio, cyrchu a chymryd rhan mewn amrywiaeth eang o sgyrsiau a thrafodaethau

en-gb	• taking part in role play
cy-gb	• cymryd rhan mewn gweithgareddau chwarae rôl

en-gb	• language models in a range of contexts and situations
cy-gb	• modelau iaith mewn amrywiaeth o gyd-destunau a sefyllfaoedd

en-gb	• a range of media sources with different purposes
cy-gb	• amrywiaeth o ffynonellau cyfryngau sydd â gwahanol ddibenion

en-gb	• opportunities to reﬂect on their own speaking to improve their skills
cy-gb	• cyﬂeoedd i fyfyrio ar eu gwaith siarad eu hunain er mwyn gwella eu sgiliau

en-gb	• opportunities to speak for a range of purposes, e.g. persuade, question, entertain, inform
cy-gb	• cyﬂeoedd i siarad ar gyfer amrywiaeth o ddibenion, e.e. darbwyllo, cwestiynu, diddanu, hysbysu

en-gb	• speaking in a range of informal and formal situations, including work-related situations
cy-gb	• siarad mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd anffurﬁol a ffurﬁol, gan gynnwys sefyllfaoedd sy’n gysylltiedig â gwaith

en-gb	• viewing, accessing and engaging in a wide range of performances, presentations, speeches and debates
cy-gb	• gwylio, cyrchu a chymryd rhan mewn amrywiaeth eang o berfformiadau, cyﬂwyniadau, areithiau a dadleuon

en-gb	• taking part in discussions around contemporary and contentious issues
cy-gb	• cymryd rhan mewn trafodaethau am faterion cyfoes a dadleuol

en-gb	• situations that challenge their own opinions and values
cy-gb	• sefyllfaoedd sy’n herio eu safbwyntiau a’u gwerthoedd eu hunain

en-gb	• opportunities to use the language(s) they are learning both in and beyond the Languages, Literacy and Communication Area of Learning and Experience
cy-gb	• cyﬂeoedd i ddefnyddio’r iaith (ieithoedd) y maent yn ei (eu) dysgu o fewn a thu hwnt i Faes Dysgu a Phroﬁad Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu

en-gb	• multilingual environments.
cy-gb	• amgylcheddau amlieithog.

en-gb	• to ask questions to clarify meaning when they don’t understand
cy-gb	• y dylid gofyn cwestiynau er mwyn cael eglurhad o’r ystyr pan na fyddant yn deall

en-gb	• that the features, structure, organisation and presentation of talk change depending on purpose and audience
cy-gb	• bod nodweddion, strwythur, trefn a chyﬂwyniad sgwrs yn newid gan ddibynnu ar y diben a’r gynulleidfa

en-gb	• that language forms draw on different established conventions and register
cy-gb	• bod ffurﬁau iaith yn defnyddio gwahanol gonfensiynau sefydlog a chyweiriau

en-gb	• subject-speciﬁc and context-speciﬁc vocabulary
cy-gb	• geirfa pwnc-benodol a geirfa ar gyfer cyd-destunau penodol

en-gb	• how to talk about more challenging, stage-appropriate topics (including talking about language itself), using appropriate language
cy-gb	• sut i siarad am bynciau mwy heriol sy’n briodol ar gyfer y cam cynnydd (gan gynnwys siarad am iaith), gan ddefnyddio iaith briodol

en-gb	• that different speakers can have different roles in a group
cy-gb	• y gall fod gan wahanol siaradwyr wahanol rolau mewn grŵp

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 65
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 68

en-gb	• that the organisation of language can change meaning and impact
cy-gb	• y gall y modd y trefnir iaith newid yr ystyr a’r effaith

en-gb	• that sometimes people may draw meaning that speakers have not intended
cy-gb	• y gall pobl weithiau ddod i gasgliad o ran ystyr na fwriadwyd gan y siaradwyr

en-gb	• that words have impact and can affect listeners in different ways depending on their own views
cy-gb	• bod gan eiriau effaith ac y gallant effeithio ar wrandawyr mewn gwahanol ffyrdd gan ddibynnu ar eu safbwyntiau eu hunain

en-gb	• how to respond to other people’s views which may be very different to their own
cy-gb	• sut i ymateb i safbwyntiau pobl eraill a all fod yn wahanol iawn i’w safbwyntiau eu hunain

en-gb	• how to use rhetorical and persuasive techniques to achieve desired impact.
cy-gb	• sut i ddefnyddio technegau rhethregol a darbwyllol i gael yr effaith a ddymunir.

en-gb	• form sounds speciﬁc to their language(s)
cy-gb	• ffurﬁo synau sy’n benodol i’w hiaith (hieithoedd)

en-gb	• take turns in conversations
cy-gb	• cymryd eu tro wrth sgwrsio

en-gb	• recognise feelings and emotions and articulate how they feel
cy-gb	• cydnabod teimladau ac emosiynau a chyﬂeu sut y maent yn teimlo

en-gb	• form and express opinions
cy-gb	• llunio barnau a’u mynegi

en-gb	• ask questions which clarify understanding
cy-gb	• gofyn cwestiynau sy’n cadarnhau dealltwriaeth

en-gb	• recount information
cy-gb	• ailadrodd gwybodaeth

en-gb	• reﬂect on language use and evaluate impact
cy-gb	• myfyrio ar y defnydd o iaith a gwerthuso effaith

en-gb	• use social conventions of conversation and formality, e.g. responding and behaving appropriately in group conversation and allowing the conversation to develop cooperatively
cy-gb	• defnyddio confensiynau cymdeithasol sgwrs a ffurﬁoldeb, e.e. ymateb ac ymddwyn yn briodol mewn sgyrsiau grŵp a chaniatáu i’r sgwrs ddatblygu mewn modd cydweithredol

en-gb	• use speciﬁc vocabulary and structures depending on the purpose and audience
cy-gb	• defnyddio geirfa a strwythurau penodol gan ddibynnu ar y diben a’r gynulleidfa

en-gb	• support opinions
cy-gb	• cyﬁawnhau barnau

en-gb	• share their views with different audiences
cy-gb	• rhannu eu safbwyntiau gyda gwahanol gynulleidfaoedd

en-gb	• draw on personal and learned experiences to inform and support opinions
cy-gb	• defnyddio proﬁadau personol a’r hyn a ddysgwyd i lywio ac ategu barnau

en-gb	• appreciate that speech should be used or organised in different ways depending on the audience
cy-gb	• gwerthfawrogi y dylid defnyddio neu drefnu iaith lafar mewn gwahanol ffyrdd gan ddibynnu ar y gynulleidfa

en-gb	• recount and summarise information
cy-gb	• ailadrodd a chrynhoi gwybodaeth

en-gb	• ask questions which enhance understanding
cy-gb	• gofyn cwestiynau sy’n gwella dealltwriaeth

en-gb	• ask questions which test the parameters of an idea
cy-gb	• gofyn cwestiynau sy’n herio syniadau

en-gb	• reframe arguments to test that they make sense
cy-gb	• ail-fframio dadleuon er mwyn proﬁ eu bod yn gwneud synnwyr

en-gb	• use new and interesting ideas to reﬂect on why they hold certain opinions
cy-gb	• defnyddio syniadau newydd a diddorol i ystyried pam mae ganddynt farnau penodol

en-gb	• use translanguaging skills
cy-gb	• defnyddio sgiliau trawsieithu

en-gb	• understand that features such as rhetoric and persuasion depend on the context in which they are used and don’t necessarily create an effect on their own
cy-gb	• deall bod nodweddion megis rhethreg a’r gallu i ddarbwyllo yn dibynnu ar y cyd-destun lle’u defnyddir ac nad ydynt o reidrwydd yn creu effaith ar eu pen eu hunain

en-gb	• evaluate critically the arguments of others
cy-gb	• cynnal gwerthusiad beirniadol o ddadleuon pobl eraill

en-gb	• manipulate arguments in debate/discussion
cy-gb	• llywio dadleuon wrth gynnal dadl/trafodaeth

en-gb	• use language with versatility to respond to challenge.
cy-gb	• defnyddio iaith mewn ffordd hyblyg er mwyn ymateb i her.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 66
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 69

en-gb	• opportunities to explore and experiment with their writing
cy-gb	• cyﬂeoedd i archwilio ac arbroﬁ gyda’u gwaith ysgrifennu

en-gb	• relevant, engaging and challenging stimuli to inspire and aid preparation for purposeful writing
cy-gb	• deunydd ysgogi perthnasol, diddorol a heriol i’w hysbrydoli a’u helpu i baratoi i ysgrifennu mewn ffordd bwrpasol

en-gb	• an increasing variety of context-speciﬁc and subject-speciﬁc vocabulary
cy-gb	• amrywiaeth gynyddol o eirfa ar gyfer cyd-destunau penodol a phynciau penodol

en-gb	• opportunities to explore and use a variety of ambitious and appropriate vocabulary
cy-gb	• cyﬂeoedd i archwilio a defnyddio amrywiaeth o eirfa uchelgeisiol a phriodol

en-gb	• freedom to take risks and explore creativity
cy-gb	• y rhyddid i fentro a bod yn greadigol

en-gb	• spelling conventions and strategies involving a combination of methods
cy-gb	• confensiynau a strategaethau sillafu sy’n defnyddio cyfuniad o ddulliau

en-gb	• opportunities to review, revise, edit and proofread their writing
cy-gb	• cyﬂeoedd i adolygu, diwygio, golygu a phrawf-ddarllen eu gwaith ysgrifennu

en-gb	• opportunities to present writing in different forms and styles, including digitally and online, for a range of purposes and audiences
cy-gb	• cyﬂeoedd i gyﬂwyno gwaith ysgrifennu mewn gwahanol ffurﬁau ac arddulliau, gan gynnwys yn ddigidol ac ar-lein, at amrywiaeth o ddibenion ac ar gyfer amrywiaeth o gynulleidfaoedd

en-gb	• a wide variety of well-modelled styles, genres and forms of writing in all types of media, including digital technologies
cy-gb	• amrywiaeth eang o arddulliau, genres a ffurﬁau ysgrifennu wedi’u modelu’n dda ym mhob math o gyfrwng, gan gynnwys technolegau digidol

en-gb	• opportunities to use the language(s) they are learning both in and beyond the Languages, Literacy and Communication Area of Learning and Experience.
cy-gb	• cyﬂeoedd i ddefnyddio’r iaith (ieithoedd) y maent yn ei (eu) dysgu o fewn a thu hwnt i Faes Dysgu a Phroﬁad Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu.

en-gb	• strategies and structures to prepare for writing
cy-gb	• strategaethau a strwythurau i baratoi ar gyfer ysgrifennu

en-gb	• that using an increasing range of relevant and ambitious vocabulary and idiomatic language can enhance their writing
cy-gb	• y gall defnyddio amrywiaeth gynyddol o eirfa ac iaith idiomatig berthnasol ac uchelgeisiol wella eu gwaith ysgrifennu

en-gb	• a range of spelling conventions, patterns and strategies
cy-gb	• amrywiaeth o gonfensiynau, patrymau a strategaethau sillafu

en-gb	• that there are conventions of grammar and punctuation that help us write with clarity and meaning
cy-gb	• bod confensiynau gramadeg ac atalnodi sy’n ein helpu i ysgrifennu mewn ffordd eglur ac ystyrlon

en-gb	• the characteristics of speciﬁc forms, genres and styles
cy-gb	• nodweddion ffurﬁau, genres ac arddulliau penodol

en-gb	• that particular vocabulary is used in particular situations
cy-gb	• y defnyddir geirfa benodol mewn sefyllfaoedd penodol

en-gb	• that the organisation of a text depends on the audience and purpose for which it is created
cy-gb	• bod y ffordd y caiff testun ei drefnu yn dibynnu ar y gynulleidfa a’r diben y cafodd ei greu ar ei gyfer

en-gb	• the purpose of a text will deﬁne the language features used
cy-gb	• y bydd diben testun yn difﬁnio’r nodweddion iaith a ddefnyddir

en-gb	• manipulation of sentence lengths and styles can change the pace and impact of what is being communicated
cy-gb	• y gall y ffordd yr ymdrinnir â hyd brawddegau ac arddulliau newid cyﬂymder ac effaith yr hyn a gaiff ei gyﬂeu

en-gb	• words carry different levels of meaning (emotional/social/etc.)
cy-gb	• bod gan eiriau wahanol lefelau o ystyr (emosiynol/cymdeithasol/ac ati)

en-gb	• the organisation of words and punctuation within a sentence can change the impact/meaning of a sentence.
cy-gb	• y gall y modd y trefnir geiriau ac atalnodi o fewn brawddeg newid effaith/ystyr brawddeg.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 67
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 70

en-gb	• plan their use of strategies and use an increasing range of structures
cy-gb	• cynllunio eu defnydd o strategaethau a defnyddio amrywiaeth gynyddol o strwythurau

en-gb	• write with conﬁdence and purpose for a range of audiences
cy-gb	• ysgrifennu’n hyderus a chyda diben ar gyfer amrywiaeth o gynulleidfaoedd

en-gb	• apply the features of an increasing range of genres in different forms to craft their writing
cy-gb	• cymhwyso nodweddion amrywiaeth gynyddol o genres mewn gwahanol ffurﬁau er mwyn creu eu gwaith ysgrifennu

en-gb	• apply their knowledge of grapheme–phoneme correspondence and morphology to spell words accurately
cy-gb	• cymhwyso’r hyn maent yn ei wybod am gyfatebiaeth graffem–ffonem a morffoleg er mwyn sillafu geiriau’n gywir

en-gb	• use strategies for learning, storing, recalling and checking the spelling of words they use
cy-gb	• defnyddio strategaethau ar gyfer dysgu, storio, galw i gof a chadarnhau sillaﬁad geiriau a ddefnyddir ganddynt

en-gb	• write with clarity and meaning, applying appropriate conventions of grammar and punctuation
cy-gb	• ysgrifennu’n eglur ac yn ystyrlon, gan gymhwyso confensiynau gramadeg ac atalnodi priodol

en-gb	• use independent and collaborative strategies that will help them to review and improve their writing
cy-gb	• defnyddio strategaethau annibynnol a chydweithredol a fydd yn eu helpu i adolygu a gwella eu gwaith ysgrifennu

en-gb	• reﬂect critically on their language, form and structure as a means of drafting, adapting and editing their writing
cy-gb	• myfyrio ar eu hiaith, ffurf a strwythur mewn ffordd feirniadol er mwyn drafftio, addasu a golygu eu gwaith ysgrifennu

en-gb	• use appropriate vocabulary and terminology to discuss, consider and evaluate their own work and that of others
cy-gb	• defnyddio geirfa a therminoleg briodol i drafod, ystyried a gwerthuso eu gwaith eu hunain a gwaith eraill

en-gb	• use stage-appropriate, ambitious vocabulary and idiomatic language for a range of audiences and purposes
cy-gb	• defnyddio geirfa ac iaith idiomatig uchelgeisiol sy’n briodol i’r cam cynnydd ar gyfer amrywiaeth o gynulleidfaoedd ac at amrywiaeth o ddibenion

en-gb	• produce a legible and personal style of handwriting • use digital technology to produce and present independently and collaboratively
cy-gb	• cynhyrchu arddull lawysgrifen daclus a phersonol • defnyddio technoleg ddigidol i gynhyrchu a chyﬂwyno ar y cyd

en-gb	• use translanguaging skills.
cy-gb	• defnyddio sgiliau trawsieithu.

en-gb	Languages, Literacy and Communication 68
cy-gb	Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu 71

en-gb	The Languages, Literacy and Communication Area of Learning and Experience will provide learners with literary experiences that will engage their interest and imagination as readers, listeners, viewers, writers and creators.
cy-gb	Bydd y Maes Dysgu a Phroﬁad Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu yn cynnig proﬁadau llenyddol i ddysgwyr a fydd yn ennyn eu diddordeb a’u dychymyg fel darllenwyr, gwrandawyr, gwylwyr, awduron a llenorion.

en-gb	They will not only be enabled to appreciate a creator’s craft but also to develop their own creative skills.
cy-gb	Byddant nid yn unig yn gallu gwerthfawrogi crefft y llenor, ond byddant hefyd yn gallu meithrin eu sgiliau creadigol eu hunain.

en-gb	In all, the experiences offered in this area of learning and experience will spark learners’ imagination and creativity and help to build a lifelong love of literature.
cy-gb	Gyda’i gilydd, bydd y proﬁadau a gynigir fel rhano’r maes dysgu a phroﬁad hwn yn tanio dychymyg a chreadigrwydd dysgwyr ac yn helpu i feithrin cariad gydol oes tuag at lenyddiaeth.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 69
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 72

en-gb	Learners will engage with stage-appropriate, challenging literary media in Welsh, English and international languages.
cy-gb	Bydd dysgwyr yn dod i gyswllt â deunydd llenyddol heriol sy’n briodol ar gyfer y cam cynnydd yn Gymraeg, yn Saesneg ac mewn ieithoedd rhyngwladol

en-gb	Learners progress from subjective to objective appreciation.
cy-gb	Mae dysgwyr yn gwneud cynnydd werthfawrogi llenyddiaeth yn oddrychol i’w werthfawrogi’n wrthrychol.

en-gb	Literature is a stimulus for creativity.
cy-gb	Mae llenyddiaeth yn ysgogi creadigrwydd.

en-gb	Learners will imitate and emulate literature that they have read/seen as well as creating their own original work in Welsh, English and in international languages.
cy-gb	Bydd dysgwyr yn efelychu llenyddiaeth y maent wedi’i darllen/gweld yn ogystal â chreu eu gwaith gwreiddiol eu hunain yn Gymraeg, yn Saesneg ac mewn ieithoedd rhyngwladol.

en-gb	Concepts and ideas will be revisited and addressed in more complex ways as understanding and ability become more sophisticated.
cy-gb	Ailymwelir â chysyniadau a syniadau ac ymdrinnir â nhw mewn ffyrdd mwy cymhleth wrth i ddealltwriaeth a gallu’r dysgwyr ddod yn fwy sofﬁstigedig.

en-gb	Learners will reﬂect on their work to improve their skills.
cy-gb	Bydd dysgwyr yn myfyrio ar eu gwaith er mwyn gwella eu sgiliau.

en-gb	I can understand that there are different types of literature.
cy-gb	Gallaf ddeall fod gwahanol fathau o lenyddiaeth.

en-gb	I can recognise that there are similarities between what I hear, view and read.
cy-gb	Gallaf adnabod bod nodweddion tebyg rhwng yr hyn rwy’n ei glywed, ei weld a’i ddarllen.

en-gb	I can talk about the literature I hear, view or read and express simple opinions.
cy-gb	Gallaf sôn am y llenyddiaeth rwy’n ei chlywed, yn ei gweld neu yn ei darllen, a mynegi barnau syml.

en-gb	I can retell stories.
cy-gb	Gallaf ailadrodd straeon.

en-gb	I can listen to and join in with songs, rhymes, stories and poems.
cy-gb	Gallaf wrando ar ganeuon, rhigymau, straeon a cherddi ac ymuno ynddynt.

en-gb	I can adopt a role and perform creatively based on my experience of literature.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu rôl a pherfformio’n greadigol yn seiliedig ar fy mhroﬁad o lenyddiaeth.

en-gb	I can use my imagination to respond creatively to the literature I hear, view or read.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nychymyg i ymateb yn greadigol i’r llenyddiaeth rwy’n ei chlywed, ei gweldneu’n ei darllen.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 70
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 73

en-gb	I can recognise the features of different literature and use appropriate language to talk about them.
cy-gb	Gallaf adnabod nodweddion gwahanol fathau o lenyddiaeth a defnyddio iaith briodol i siarad amdanynt.

en-gb	I can talk about plot, character and main themes of the literature I hear, view or read, expressing my opinions.
cy-gb	Gallaf sôn am blot, cymeriad a phrif themâu’r llenyddiaeth rwy’n ei chlywed, ei gweld neu ei darllen, gan fynegi fy marnau.

en-gb	I can retell stories creatively.
cy-gb	Gallaf ailadrodd straeon mewn ffordd greadigol.

en-gb	I can listen to and remember poetry, drama and prose and can adapt them creatively.
cy-gb	Gallaf wrando ar farddoniaeth, drama a rhyddiaith, a’u coﬁo a’u haddasu mewn ffordd greadigol.

en-gb	I can show an understanding of emotions experienced by myself and by others.
cy-gb	Gallaf ddangos dealltwriaeth o’r emosiynau rwy’n eu proﬁ ac a broﬁr gan eraill.

en-gb	I can make connections between poetry, drama and prose that I hear, view or read.
cy-gb	Gallaf greu cysylltiadau rhwng barddoniaeth, drama a rhyddiaith y byddaf yn eu clywed, eu gweld neu eu darllen.

en-gb	I can draw on my knowledge of different characters within literature to adopt and perform a role.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio’r hyn rwy’n ei wybod am wahanol gymeriadau mewn llenyddiaeth i fabwysiadu a pherfformio rôl.

en-gb	I can use my imagination to respond to literature and create my own.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nychymyg i ymateb i lenyddiaeth a chreu fy llenyddiaeth fy hun.

en-gb	I can recognise and comment on the features of different genres in literature using appropriate language.
cy-gb	Gallaf adnabod nodweddion gwahanol genres mewn llenyddiaeth, a chyﬂwyno sylwadau arnynt, gan ddefnyddio iaith briodol.

en-gb	I can discuss the plot, character, theme and context of the literature I hear, view or read, expressing my ideas and opinions.
cy-gb	Gallaf drafod plot, cymeriad, thema a chyd-destun y llenyddiaeth rwy’n ei chlywed, ei gweld neu ei darllen, gan fynegi fy syniadau a’m barnau.

en-gb	I can retell and adapt a story creatively, expressing it from a new viewpoint and using familiar strategies to move between storytelling and writing.
cy-gb	Gallaf ailadrodd ac addasu stori mewn ffordd greadigol, gan ei mynegi o safbwynt newydd a defnyddio strategaethau cyfarwydd i symud rhwng adrodd ac ysgrifennu straeon.

en-gb	I can support my views with examples.
cy-gb	Gallaf cefnogi fy marnau gan ddefnyddio enghreifftiau.

en-gb	I can show empathy and recognise that others may have different views from mine.
cy-gb	Gallaf ddangos empathi a chydnabod y gall fod gan bobl eraill farnau gwahanol i mi.

en-gb	I can make connections across a range of literature, including from different languages.
cy-gb	Gallaf greu cysylltiadau ar draws amrywiaeth o lenyddiaeth, gan gynnwys o ieithoedd gwahanol.

en-gb	I can adopt, create and perform roles based on my knowledge of characters and experiences of literature.
cy-gb	Gallaf fabwysiadu, creu a pherfformio rolau yn seiliedig ar yr hyn rwy’n ei wybod am gymeriadau a’m proﬁadau o lenyddiaeth.

en-gb	I can create literature using my imagination and knowledge of writing styles and the features of different genres.
cy-gb	Gallaf greu llenyddiaeth gan ddefnyddio fy nychymyg a’r hyn rwy’n ei wybod am arddulliau ysgrifennu a nodweddion gwahanol genres.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 71
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 74

en-gb	I can engage with a wide range of genres, analysing language choices and techniques used by authors.
cy-gb	Gallaf fynd i’r afael ag amrywiaeth eang o genres, gan ddadansoddi dewisiadau a thechnegau ieithyddol a ddefnyddir gan yr awduron.

en-gb	I can describe the impact on the reader using relevant terminology and examples.
cy-gb	Gallaf ddisgriﬁo’r effaith ar y darllenwr, gan ddefnyddio terminoleg ac enghreifftiau perthnasol.

en-gb	I can explore and analyse issues through the plot, character, theme, identity and context of the literature I hear, view or read.
cy-gb	Gallaf archwilio a dadansoddi materion drwy blot, cymeriad, thema, hunaniaeth a chyd-destun y llenyddiaeth rwy’n ei chlywed, ei gweld neu ei darllen.

en-gb	I can support my views with evidence.
cy-gb	Gallaf gefnogi fy marnau â thystiolaeth.

en-gb	I can show tolerance and empathy in my responses and appreciate that texts can be interpreted differently.
cy-gb	Gallaf ddangos goddefgarwch ac empathi yn fy ymatebion a gwerthfawrogi y gellir dehongli testunau mewn gwahanol ffyrdd.

en-gb	I can analyse and compare ideas within and across a range of literature, including across different languages.
cy-gb	Gallaf ddadansoddi a chymharu syniadau o fewn ac ar draws amrywiaeth o lenyddiaeth, gan gynnwys ar draws gwahanol ieithoedd.

en-gb	I can use my knowledge and understanding of different characters and experiences of literature to adapt and perform roles, expressing myself creatively.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio’r hyn rwy’n wybod a’m dealltwriaeth o wahanol gymeriadau a phroﬁadau o lenyddiaeth i addasu a pherfformio rolau, gan fynegi fy hun mewn ffordd greadigol.

en-gb	I can develop my own writing craft and creativity, experimenting with language features used by a range of authors and genres.
cy-gb	Gallaf ddatblygu fy nghrefft a’m creadigrwydd ysgrifennu, gan arbroﬁ â nodweddion ieithyddol a ddefnyddir gan amrywiaeth o awduron ac mewn amrywiaeth o genres.

en-gb	I can engage in depth with a range of genres.
cy-gb	Gallaf fynd i’r afael yn fanwl ag amrywiaeth o genres.

en-gb	I can analyse and evaluate the impact of language choices and techniques on the reader using relevant terminology and examples.
cy-gb	Gallaf ddadansoddi a gwerthuso effaith dewisiadau iaith a thechnegau ar y darllenwyr gan ddefnyddio terminoleg ac enghreifftiau perthnasol.

en-gb	I can explore, analyse and evaluate issues through the plot, character, theme, identity and context of a range of relevant and challenging literature.
cy-gb	Gallaf archwilio, dadansoddi a gwerthuso materion drwy blot, cymeriad, thema, hunaniaeth a chyd-destun amrywiaeth o lenyddiaeth berthnasol a heriol.

en-gb	I can support my views with relevant evidence.
cy-gb	Gallaf gefnogi fy marnau â thystiolaeth berthnasol.

en-gb	I can show tolerance and empathy, evaluating different interpretations of texts, including my own.
cy-gb	Gallaf ddangos goddefgarwch ac empathi, gan werthuso gwahanol ddehongliadau o destunau, gan gynnwys fy rhai fy hun.

en-gb	I can analyse, compare and evaluate ideas from a range of complex literary texts, including across different languages.
cy-gb	Gallaf ddadansoddi, cymharu a gwerthuso syniadau o amrywiaeth o destunau llenyddol cymhleth, gan gynnwys ar draws gwahanol ieithoedd.

en-gb	I can use my knowledge and understanding of different characters and experiences to adapt and perform roles, expressing my own and others’ viewpoints creatively.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio’r hyn rwy’n ei wybod a’m dealltwriaeth o wahanol gymeriadau a phroﬁadau i addasu a pherfformio rolau, gan fynegi fy safbwyntiau a safbwyntiau pobl eraill mewn ffordd greadigol.

en-gb	I can craft my own writing for creative purposes, engaging with a wide range of literature in order to explore and develop my own writing.
cy-gb	Gallaf lunio fy ngwaith ysgrifennu fy hun at ddibenion creadigol, gan ymwneud ag amrywiaeth eang o lenyddiaeth er mwyn archwilio a datblygu fy ngwaith ysgrifennu fy hun.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 72
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 75

en-gb	I can listen to and join in with Welsh songs and rhymes.
cy-gb	Gallaf wrando ar ganeuon a rhigymau Cymraeg ac ymuno.

en-gb	I can recognise different types of literature in Welsh.
cy-gb	Gallaf adnabod gwahanol fathau o lenyddiaeth yn Gymraeg.

en-gb	I can make a basic response to and express simple opinions in Welsh on the Welsh literature I hear, view and read.
cy-gb	Gallaf gynnig ymateb sylfaenol a mynegi barnau syml yn Gymraeg ar y llenyddiaeth Gymraeg y byddaf yn ei chlywed, ei gweld a’i darllen.

en-gb	I can listen to and perform Welsh poems, songs and stories.
cy-gb	Gallaf wrando ar gerddi, caneuon a straeon Cymraeg a’u perfformio.

en-gb	I can work collaboratively to create literature, e.g. by adapting simple structures from familiar Welsh texts.
cy-gb	Gallaf gydweithio i greu llenyddiaeth, e.e. drwy addasu strwythurau syml o destunau Cymraeg cyfarwydd.

en-gb	I can identify basic features, including similarities and differences of different genres in Welsh literature.
cy-gb	Gallaf sylwi ar nodweddion sylfaenol, gan gynnwys elfennau tebyg ac annhebyg mewn gwahanol genres o fewn llenyddiaeth Gymraeg.

en-gb	I can talk about plot and characters in Welsh literature I hear, view or read, expressing my opinions in Welsh using familiar language.
cy-gb	Gallaf sôn am y plot a’r cymeriadau yn y llenyddiaeth Gymraeg a glywaf, ac a welaf ac a ddarllenaf, gan fynegi fy marnau yn Gymraeg gan ddefnyddio iaith gyfarwydd.

en-gb	I can give stage-appropriate reasons in Welsh for my views.
cy-gb	Gallaf roi rhesymau addas i’r cam cynnydd yn Gymraeg am fy marnau yn Gymraeg sy’n addasi’r cam cynnydd.

en-gb	I can listen to and perform poems, sketches, songs and stories in the Welsh language with expression which shows my understanding.
cy-gb	Gallaf wrando ar gerddi, sgetsys, caneuon a straeon yn Gymraeg a’u perfformio â mynegiant sy’n dangos fy mod wedi’u deall.

en-gb	I can listen to and remember poetry, drama and prose, and retell and adapt them creatively in Welsh.
cy-gb	Gallaf wrando ar farddoniaeth, drama a rhyddiaith, eu coﬁo, eu hailadrodd a’u haddasu mewn ffordd greadigol yn Gymraeg.

en-gb	I can create my own stage-appropriate stories, sketches and poems.
cy-gb	Gallaf greu fy straeon, sgetsys a cherddi syml fy hun yn unol â’m cam cynnydd.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 73
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 76

en-gb	I can recognise features and use the Welsh terms for different genres in Welsh literature.
cy-gb	Gallaf adnabod nodweddion a defnyddio’r termau Cymraeg am wahanol genres mewn llenyddiaeth Gymraeg.

en-gb	I can discuss plot, characters and main themes of Welsh literature I hear, view and read, expressing my ideas and opinions in Welsh using varied language patterns.
cy-gb	Gallaf drafod plot, cymeriadau a phrif themâu llenyddiaeth Gymraeg rwy’n ei chlywed, ei gweld a’i darllen, gan fynegi fy syniadau a’m barnau yn Gymraeg gan ddefnyddio patrymau iaith amrywiol.

en-gb	I can give extended reasons for my views.
cy-gb	Gallaf roi rhesymau estynedig am fy marn.

en-gb	I can interpret and perform a range of literature in the Welsh language with accuracy, expression and understanding.
cy-gb	Gallaf ddehongli a pherfformio amrywiaeth o lenyddiaeth yn Gymraeg gyda chywirdeb, mynegiant a dealltwriaeth.

en-gb	I can make connections across a range of literature.
cy-gb	Gallaf greu cysylltiadau ar draws amrywiaeth o lenyddiaeth.

en-gb	I can retell and adapt a story creatively from a new viewpoint.
cy-gb	Gallaf ailadrodd ac addasu stori mewn ffordd greadigol o safbwynt newydd.

en-gb	I can use my imagination to create my own literature using varied language.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nychymyg er mwyn creu fy llenyddiaeth fy hun, gan ddefnyddio iaith amrywiol.

en-gb	I can identify similarities and differences between types of texts in Welsh by commenting on the main features of genres, using relevant terminology.
cy-gb	Gallaf sylwi ar nodweddion tebyg ac annhebyg rhwng mathau o destunau yn Gymraeg, drwy wneud sylwadau ar brif nodweddion genres, gan ddefnyddio terminoleg berthnasol.

en-gb	I can respond in Welsh to the wide range of Welsh literature I hear, view and read with empathy, and am ambitious in my use of language, discussing aspects such as plot, characters and themes.
cy-gb	Gallaf ymateb yn Gymraeg i’r amrywiaeth eang o lenyddiaeth Gymraeg y byddaf yn ei chlywed, ei gweld a’i darllen gan ddangos empathi a defnyddio iaith yn uchelgeisiol, gan drafod agweddau megis plot, cymeriadau a themâu.

en-gb	I can justify my opinions and use evidence to support my views.
cy-gb	Gallaf gyﬁawnhau fy marnau gan gyﬂwyno tystiolaeth i ategu fy safbwyntiau.

en-gb	I can interpret and perform a wide range of literature in the Welsh language with accuracy, expression and understanding.
cy-gb	Gallaf ddehongli a pherfformio amrywiaeth eang o lenyddiaeth yn Gymraeg gyda chywirdeb, mynegiant a dealltwriaeth.

en-gb	I can analyse and compare ideas within and across a range of literature.
cy-gb	Gallaf ddadansoddi a chymharu syniadau mewn amrywiaeth o lenyddiaeth ac ar draws y llenyddiaeth honno.

en-gb	I can experiment with language features in order to explore and develop my own creativity, using language adventurously to create my own original literature.
cy-gb	Gallaf arbroﬁ â nodweddion iaith er mwyn archwilio a datblygu fy nghreadigrwydd, gan ddefnyddio iaith anturus i greu fy llenyddiaeth wreiddiol fy hun.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 74
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 77

en-gb	I have developed stage-appropriate knowledge and skills in Welsh and English, and home and community languages where applicable, which are a foundation for international language(s).
cy-gb	Rwyf wedi meithrin gwybodaeth a sgiliau sy’n addas i’r cam cynnydd yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac mewn ieithoedd cartref a chymunedol lle bo hynny’n berthnasol, sy’n cynnig sail i mi ddysgu iaith ryngwladol (ieithoedd rhyngwladol).

en-gb	I have developed stage-appropriate knowledge and skills in Welsh and English and home and community languages where applicable, which are a foundation for international language(s).
cy-gb	Rwyf wedi meithrin gwybodaeth a sgiliau sy’n addas i’r cam cynnydd yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac mewn ieithoedd cartref a chymunedol lle bo hynny’n berthnasol, sy’n cynnig sail i mi ddysgu iaith ryngwladol (ieithoedd rhyngwladol).

en-gb	I have experienced literature from other cultures and literature written in different languages.
cy-gb	Rwyf wedi proﬁ llenyddiaeth o ddiwylliannau eraill a llenyddiaeth wedi’i hysgrifennu mewn gwahanol ieithoedd.

en-gb	I can talk in my language of choice about what I have heard, read or seen in the international language and express my opinions, supporting my views with examples.
cy-gb	Gallaf siarad yn fy newis iaith am yr hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld yn yr iaith ryngwladol a mynegi fy marnau, gan ddefnyddio enghreifftiau i ategu fy safbwyntiau.

en-gb	I can retell excerpts of what I have heard, read or seen adapting simple structures in my own creative work using the international language.
cy-gb	Gallaf ailadrodd, yn yr iaith ryngwladol, ddarnau o’r hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld, gan addasu strwythurau syml yn fy ngwaith creadigol fy hun.

en-gb	I can respond in my language of choice to what I have heard, read or seen in the international language, describing key themes, characters and plot, and relating these to my own culture and experiences.
cy-gb	Gallaf ymateb yn fy newis iaith i’r hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld yn yr iaith ryngwladol, gan ddisgriﬁo themâu allweddol, cymeriadau a phlot a’u cysylltu â’m diwyllianta’m proﬁadau fy hun.

en-gb	I can express my opinions in my language of choice on what I have heard, read or seen in the international language, showing empathy and explaining why something interests me.
cy-gb	Gallaf fynegi, yn fy newis iaith, fy marnau ar yr hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld yn yr iaith ryngwladol, gan ddangos empathi ac egluro pam mae rhywbeth o ddiddordeb i mi.

en-gb	I can use my imagination and respond creatively to what I have heard, read or seen by retelling and adapting excerpts in the international language.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nychymyg ac ymateb yn greadigol yn yr iaith ryngwladol i’r hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld, drwy ailadrodd ac addasu darnau ohono.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 75
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 78

en-gb	I can respond creatively and critically, in my language of choice, to the main features of what I have heard, read or seen in the international language.
cy-gb	Gallaf ymateb, yn fy newis iaith, yn greadigol ac yn feirniadol i brif nodweddion yr hyn rwyfwedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld yn yr iaith ryngwladol.

en-gb	I can compare, evaluate and analyse what I have heard, read or seen in the international language, with my own culture and experiences.
cy-gb	Gallaf gymharu, gwerthuso a dadansoddi’r hyn rwyf wedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld yn yr iaith ryngwladol gan ystyried fy niwylliant a’m proﬁadau fy hun.

en-gb	I can explain in detail why something interests me, showing empathy, expressing opinions and justifying them in my language of choice.
cy-gb	Gallaf egluro’n fanwl, yn fy newis iaith, pam mae rhywbeth o ddiddordeb i mi, gan ddangos empathi, mynegi safbwyntiau a’u cyﬁawnhau.

en-gb	I can use my imagination and respond creatively in the international language to what I have heard, read or seen by adapting excerpts and being adventurous in using a range of language.
cy-gb	Gallaf ddefnyddio fy nychymyg ac ymateb yn greadigol yn yr iaith ryngwladol i’r hyn rwyfwedi’i glywed, ei ddarllen neu ei weld, drwy addasu darnau ohono a bod yn fentrus o ran defnyddio amrywiaeth o iaith.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 76
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 79

en-gb	• ﬁnd meaning in, and understand texts that are read
cy-gb	• canfod ystyr mewn testunau a ddarllenir a’u deall

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 77
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 80

en-gb	• Events and people in literature who have inﬂuenced society and identity in Wales.
cy-gb	• Digwyddiadau a phobl sydd wedi dylanwadu ar gymdeithas a hunaniaeth yng Nghymru.

en-gb	• Using literature to further develop understanding of scientiﬁc breakthrough.
cy-gb	• Defnyddio llenyddiaeth i feithrin dealltwriaeth bellach o ddatblygiadau gwyddonol.

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 78
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 81

en-gb	• a positive reading culture, with opportunities to select and appreciate a range of literature based on their personal preferences and informed choice in Welsh, English (including authors and poets from Wales writing in English) and international literature, including literature in international languages and works in translation
cy-gb	• diwylliant darllen cadarnhaol â chyﬂeoedd i ddethol a gwerthfawrogi amrywiaeth o lenyddiaeth yn seiliedig ar eu hoffterau personol a dewisiadau gwybodus yn Gymraeg, yn Saesneg (gan gynnwys awduron a beirdd o Gymru sy’n ysgrifennu yn Saesneg) a llenyddiaeth ryngwladol, gan gynnwys llenyddiaeth mewn ieithoedd rhyngwladol a gweithiau sydd wedi’u cyﬁeithu

en-gb	• environments where they enjoy listening to and reading an increasing range of stories, poems and plays in their stage-appropriate language(s)
cy-gb	• amgylcheddau lle maent yn mwynhau darllen a gwrando ar ymrywiaeth gynyddol o straeon,cerddi a dramâu yn yr iaith (ieithoedd) sy’n berthnasol i’r cam cynnydd

en-gb	• opportunities to listen to literature that they might not choose themselves or wouldn’t be able to read independently, performed or read by positive role models
cy-gb	• cyﬂeoedd i wrando ar lenyddiaeth na fyddent o bosibl yn ei dewis eu hunain, neu na fyddent yn gallu ei darllen ar eu pen eu hunain, yn cael ei pherfformio neu ei darllen gan fodelau rôl cadarnhaol

en-gb	• opportunities to revisit familiar and favourite literature
cy-gb	• cyﬂeoedd i ailymweld â llenyddiaeth sy’n gyfarwydd iddynt ac ailymweld â’u hoff lenyddiaeth

en-gb	• opportunities to take risks and challenge thinking within the context of real and imagined experiences
cy-gb	• cyﬂeoedd i fentro a herio eu ffordd o feddwl o fewn cyd-destun proﬁadau go iawn a phroﬁadau dychmygol

en-gb	• contexts where they are encouraged to collaborate, perform, express and develop creativity using a range of media
cy-gb	• cyd-destunau lle y cânt eu hannog i gydweithio, perfformio, mynegi a datblygu’n greadigol gan ddefnyddio amrywiaeth o gyfryngau

en-gb	• literature in a variety of media, formats and genres, including all forms of digital and printed media
cy-gb	• llenyddiaeth mewn amrywiaeth o gyfryngau, fformatau a genres, gan gynnwys pob math o gyfryngau digidol a chyfryngau print

en-gb	• inspiration beyond the classroom for creating their own literature (from Progression step 2)
cy-gb	• ysbrydoliaeth y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth ar gyfer creu eu llenyddiaeth eu hunain (o Gam cynnydd 2)

en-gb	• a stage-appropriate, challenging and broad range of oral, written and visual literature with a wide range of genres, themes and different contexts
cy-gb	• amrywiaeth heriol ac eang o lenyddiaeth lafar, ysgrifenedig a gweledol sy’n briodol ar gyfer y cam cynnydd, gan gynnwys amrywiaeth eang o genres, themâu a gwahanol gyd-destunau

en-gb	• literature which allows them to explore and reﬂect on contemporary issues.
cy-gb	• llenyddiaeth sy’n caniatáu iddynt ystyried materion cyfoes a myfyrio arnynt.

en-gb	• that there is a range of literature from different cultures from the past and present in Welsh, English (including authors and poets from Wales who write in English) and international languages, and works in translation
cy-gb	• bod amrywiaeth o lenyddiaeth o wahanol ddiwylliannau o’r gorffennol a’r presennol yn Gymraeg, yn Saesneg (gan gynnwys awduron a beirdd o Gymru sy’n ysgrifennu yn Saesneg) ac mewn ieithoedd rhyngwladol, a gweithiau sydd wedi’u cyﬁeithu

en-gb	• what makes literature effective.
cy-gb	• yr hyn sy’n gwneud llenyddiaeth yn effeithiol.

en-gb	• retell, predict, adapt, interpret and perform in an imaginative, collaborative and creative way, taking on different roles
cy-gb	• ailadrodd, rhagfynegi, addasu, dehongli a pherfformio mewn ffordd llawn dychymyg, cydweithredol a chreadigol, gan ymgymryd â gwahanol rolau

en-gb	Hmuumnaicnaittiioens 80
cy-gb	Yr Hyn sy’n Bwysig mewn Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu Cwricwlwm Drafft i GymruD2r0a2ft2C:

en-gb	What Matters in Languages, Literacy and Communication Draft Curriculum for Wales 202D2r:aLftaCnugruriacguelusm, LfioterrWacayleasnd20C2o2m:
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 82

en-gb	• show an understanding of themselves, others and different cultures when responding to literature
cy-gb	• dangos dealltwriaeth ohonynt eu hunain, dealltwriaeth o eraill ac o wahanol ddiwylliannau wrth ymateb i lenyddiaeth

en-gb	• consider how literature affects them by expressing their personal views and showing appreciation of, and respect for, different viewpoints
cy-gb	• ystyried sut mae llenyddiaeth yn effeithio arnynt, drwy fynegi eu safbwyntiau personol a dangos gwerthfawrogiad a pharch tuag at wahanol safbwyntiau

en-gb	• read stage-appropriate challenging literature
cy-gb	• darllen llenyddiaeth heriol sy’n briodol ar gyfer y cam cynnydd

en-gb	• read literature which develops their awareness of contemporary issues, tolerance, open-mindedness and sense of self
cy-gb	• darllen llenyddiaeth sy’n datblygu eu hymwybyddiaeth o faterion cyfoes, goddefgarwch, natur feddwl agored ac ymdeimlad o hunaniaeth

en-gb	• make links and comparisons between different authors and genres, including across different languages
cy-gb	• creu cysylltiadau a chymariaethau rhwng gwahanol awduron a genres, gan gynnwys ar draws gwahanol ieithoedd

en-gb	• evaluate and argue points effectively, expressing their views, identifying bias and showing empathy.
cy-gb	• gwerthuso a dadlau pwyntiau yn effeithiol, gan fynegi eu barnau, nodi tuedd a dangos empathi.

en-gb	Glossary Draft Curriculum for Wales 202D2r:aLftaCnugruriacguelusm, LfioterrWacayleasnd20C2o2m:
cy-gb	Geirfa Cwricwlwm Drafft i GymruD2r0a2ft2C:

en-gb	Hmuumniacnaittiioens 79
cy-gb	Iuerirtihcoueludmd,fLolryWthraelensne2d0d22a:CHhuymfaatnhirteiebsu 83

en-gb	Humanities 83
cy-gb	Humanities 86

en-gb	Organ Donation Annual Report 2018
cy-gb	Adroddiad Blynyddol 2018 ar Roi Organau

en-gb	Together for Health
cy-gb	Law yn Llaw at Iechyd

en-gb	© Crown Copyright 201
cy-gb	© Crown Copyright 2018     WG36624      ISBN

en-gb	1.0 Introduction
cy-gb	1.0 Cyflwyniad

en-gb	This year’s annual report demonstrates the outstanding support the Welsh public has given to organ donation and transplantation.
cy-gb	Mae’r adroddiad blynyddol eleni yn dangos cefnogaeth aruthrol y cyhoedd yng Nghymru i roi a thrawsblannu organau.

en-gb	In 2017/18 Wales had its highest number of donors ever seen and the highest consent rate for the whole of the UK at 70%.  (England, Scotland and Northern Ireland were 66%, 57% and 66%, respectively).
cy-gb	Yn 2017/18, gwelwyd y nifer fwyaf o roddwyr erioed yng Nghymru a’r gyfradd cydsynio uchaf ledled y DU gyfan, sef 70%, (66% yn Lloegr, 57% yn yr Alban a 66% yng Ngogledd Iwerddon).

en-gb	This means that more families in Wales have supported donation proceeding to save and transform the lives of people in need of a transplant.
cy-gb	Mae hyn yn golygu bod mwy o deuluoedd yng Nghymru wedi cefnogi’r broses rhoi organau, gan arwain at achub a thrawsnewid bywydau pobl yr oedd angen trawsblaniad arnynt,

en-gb	The introduction of the soft opt out system, the compliance to best practice by the Welsh NHS and the Welsh Government communication campaign have all contributed to the  improvements;
cy-gb	Mae cyflwyno’r system feddal o optio allan, cydymffurfiaeth GIG Cymru ag arfer gorau ac ymgyrch gyfathrebu Llywodraeth Cymru oll wedi cyfrannu at y gwelliannau;

en-gb	with a continued   upward trend for organ donation in Wales.  More people from Wales have now registered their decision on the organ donor register with 40% registering yes to donate and 6 % registering no.
cy-gb	gyda’r duedd tuag i fyny yn parhau o ran rhoi organau yng Nghymru, Mae mwy o bobl yng Nghymru bellach wedi cofrestru eu penderfyniad ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau gyda 40% yn cofrestru eu bod yn fodlon rhoi organau a 6% yn cofrestru nad ydynt yn fodlon.

en-gb	We now have a total of 46% of the population with a recorded organ donation decision.
cy-gb	Bellach, mae cyfanswm o 46% o’r boblogaeth wedi cofnodi penderfyniad ar roi organau.

en-gb	Although we are able to celebrate the success and  increase in proceeding donors we must not forget all families who have lost loved ones regardless of their ability to support donation proceeding.
cy-gb	Er y gallwn ddathlu’r llwyddiant a’r cynnydd yn nifer yr achosion o roi organau a aeth yn eu blaen ni ddylem anghofio’r holl deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid, p’un a oeddent yn gallu cefnogi’r broses rhoi organau ai peidio.

en-gb	To lose a loved one and have to consider their decision to donate or not even know their organ donation decision can make the end of life donation conversation very difficult for some families.
cy-gb	Gall colli anwylyn a gorfod ystyried ei benderfyniad i roi organau, neu ddim hyd yn oed gwybod beth yw ei benderfyniad ar roi organau, wneud y sgwrs ar roi organau ar ddiwedd oes yn anodd iawn i rai teuluoedd.

en-gb	Family support is crucial for organ donation to proceed so we will continue to promote greater discussion of organ donation within families to ensure individuals know the organ donation decision of those closest to them.  We know from many studies that when family members are aware of their loved one’s organ donation decision they are far more likely to support donation proceeding.
cy-gb	Mae cefnogaeth y teulu yn hollbwysig er mwyn i’r broses rhoi organau fynd yn ei blaen felly byddwn yn parhau i hyrwyddo mwy o drafodaeth ar roi organau o fewn teuluoedd er mwyn sicrhau bod unigolion yn gwybod beth yw penderfyniad y bobl agosaf atynt ar roi organau, Gwyddom o lawer o astudiaethau, pan fydd aelodau’r teulu yn ymwybodol o benderfyniad ei anwylyd ar roi organau eu bod yn llawer mwy tebygol o gefnogi’r broses rhoi organau.

en-gb	1.1 Summary of Donor and Transplant Activity
cy-gb	1.1 Crynodeb o Weithgarwch Rhoi a Thrawsblannu Organau

en-gb	Activity in Wales in the financial year to 31 March 2018, compared with the previous year
cy-gb	Gweithgarwch yng Nghymru yn y flwyddyn ariannol hyd at 31 Mawrth 2018, o gymharu â’r flwyddyn flaenorol

en-gb	there was a 21% increase in the number of deceased donors donating in Wales to 74
cy-gb	gwelwyd cynnydd o 21% i 74 yn nifer y rhoddwyr ymadawedig a roddodd organau yng Nghymru

en-gb	the number of donors after death determined by neurological criteria (DBD) increased by 13% to 45, while the number of donors after circulatory death (DCD) increased by 38% to 29
cy-gb	cynyddodd nifer y rhoddwyr yn dilyn eu marwolaeth a gadarnhawyd yn ôl meini prawf niwrolegol (DBD) 13% i 45, a chynyddodd nifer y rhoddwyr yn dilyn marwolaeth gylchredol (DCD) 38% i 29

en-gb	the number of living donors donating in Wales fell by 14% to 31, accounting for 30% of the total number of organ donors
cy-gb	lleihaodd nifer y rhoddwyr byw a roddodd organau yng Nghymru 14% i 31, sef 30% o gyfanswm y rhoddwyr organau

en-gb	the number of patients transplanted in Wales whose lives were saved or improved by an organ transplant fell by 8% to 85
cy-gb	lleihaodd nifer y cleifion a gafodd drawsblaniad yng Nghymru lle cafodd eu bywydau eu hachub neu eu gwella 8% i 85

en-gb	The total number of patients waiting for a transplant residing in Wales has fallen slightly, so that:
cy-gb	Mae cyfanswm nifer y cleifion sy’n aros i gael trawsblaniad ac sy’n byw yng Nghymru wedi lleihau ychydig, sy’n golygu:

en-gb	there were 233 patients waiting for a transplant at the end of March 2018, with a further 157 temporarily suspended from transplant lists
cy-gb	bod 233 o gleifion yn aros am drawsblaniad ar ddiwedd mis Mawrth 2018, a bod 157 o unigolion eraill wedi’u tynnu oddi ar restrau trawsblaniad dros dro

en-gb	16 patients died while on the active waiting list for their transplant and a further 27 were removed from the transplant list.  The removals were mostly as a result of deteriorating health and ineligibility for transplant and many of these patients would have died shortly afterwards.
cy-gb	bu farw 16 o gleifion ar y rhestr aros weithredol am drawsblaniad a chafodd 27 o unigolion eraill eu tynnu oddi ar y rhestr drawsblaniad, Cafodd yr unigolion hyn eu tynnu oddi ar y rhestr am fod eu hiechyd wedi gwaethygu a’u bod yn anghymwys i gael trawsblaniad, a byddai llawer o’r cleifion hyn wedi marw yn fuan wedi hynny.

en-gb	Some of the other key messages from this report are that, compared with last year, there has been:
cy-gb	Mae rhai o’r negeseuon allweddol eraill o’r adroddiad hwn, o gymharu â’r llynedd, yn cynnwys:

en-gb	An increase in the overall referral rate of potential donors from 89.2% to 92.9% and the proportion of approaches involving a Specialist Nurse - Organ Donation from 87.9% to 92.4%
cy-gb	Cynnydd yn y gyfradd atgyfeirio gyffredinol o roddwyr posibl o 89.2% i 92.9% ac yng nghyfran y trafodaethau a oedd yn cynnwys Nyrs Arbenigol Rhoi Organau o 87.9% i 92.4%

en-gb	An increase in the overall consent/authorisation rate for organ donation from 63.8% to 70.1%
cy-gb	Cynnydd o 63.8% i 70.1% yn y gyfradd cydsynio/awdurdodi i roi organau yn gyffredinol

en-gb	An increase of 8% in the total number of liver transplants
cy-gb	Cynnydd o 8% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau afu

en-gb	An increase of 11% in the total number of cardiothoracic organ transplants
cy-gb	Cynnydd o 11% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau o organau cardiothorasig

en-gb	A fall of 8% in the total number of kidney transplants
cy-gb	Gostyngiad o 8% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau aren

en-gb	An increase of 40% in the number of pancreas transplants
cy-gb	Cynnydd o 40% yn nifer y trawsblaniadau pancreas

en-gb	1.2 Our Achievements
cy-gb	1.2 Ein Cyflawniadau

en-gb	Awareness of the changes to the organ donation system
cy-gb	Ymwybyddiaeth o’r newidiadau i’r system rhoi organau

en-gb	The latest omnibus survey in March 2018 shows that 82% of the Welsh public are aware unprompted of the changes to the organ donation system;
cy-gb	Mae’r arolwg omnibws diweddaraf ym mis Mawrth 2018 yn dangos bod 82% o’r cyhoedd yng Nghymru yn ymwybodol, yn ddigymell, o’r newidiadau i’r system rhoi organau;

en-gb	an increase from 73% in July 2017.
cy-gb	o gymharu â 73% ym mis Gorffennaf 2017.

en-gb	Welsh Residents registering on the Organ Donor Register By the end of March 2018, the NHS Organ Donor Register (ODR) held 1,234,025 opt-in registrations representing 40% of the population.
cy-gb	Preswylwyr yng Nghymru sydd wedi cofrestru ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau Erbyn diwedd mis Mawrth 2018, roedd gan Gofrestr Rhoddwyr Organau’r GIG 1,234,025 o gofrestriadau optio i mewn, sef 40% o’r boblogaeth.

en-gb	This is a 2 percentage point increase from the same time period 2017.  In addition there were 180,924 opt-out registrations representing 6% of the population which is the same as 2017 with 35 individuals appointing a representative to make their organ donation decision on their behalf.
cy-gb	Mae hwn yn gynnydd o 2 bwynt canrannol ers yr un cyfnod yn 2017, Hefyd, cafwyd 180,924 o gofrestriadau optio allan, sy’n cyfrif am 6% o’r boblogaeth, sydd ar yr un lefel â 2017 gyda 35 o unigolion yn penodi cynrychiolydd i wneud eu penderfyniad ar roi organau ar eu rhan.

en-gb	Referrals to the organ donation services teams
cy-gb	Atgyfeiriadau at dimau gwasanaethau rhoi organau

en-gb	The referral rate of potential organ donors to the Welsh organ donation services teams continues to increase from 89.1% in 2016/17 to 92.9%% in 2017/18
cy-gb	Mae cyfradd atgyfeirio rhoddwyr organau posibl at dimau gwasanaethau rhoi organau yng Nghymru yn parhau i gynyddu o 89.1% yn 2016/17 i 92.9% yn 2017/18.

en-gb	Impact of Specialist Nurses Organ Donation (SN-OD)
cy-gb	Effaith Nyrsys Arbenigol Rhoi Organau

en-gb	SN-OD involvement in the approach to families of eligible donors for an organ donation decision continues to be a focus across the whole of the UK.  Consent rates are greatly improved when a SN-OD is involved in the approach.  The proportion of family approaches in Wales involving a SN-OD has increased from 87.9% in 2016/17 to 92.4%% in 2017/18.
cy-gb	Mae’r DU gyfan yn dal i ganolbwyntio ar gynnwys Nyrs Arbenigol Rhoi Organau yn y drafodaeth â theuluoedd rhoddwyr cymwys, Mae cyfraddau cydsynio yn gwella’n sylweddol pan fydd Nyrs Arbenigol Rhoi Organau yn cael ei chynnwys yn y drafodaeth, Mae cyfran y trafodaethau â theuluoedd yng Nghymru sy’n cynnwys Nyrs Arbenigol Rhoi Organau wedi cynyddu o 87.9% yn 2016/17 i 92.4% yn 2017/18.

en-gb	Consent rate
cy-gb	Cyfradd cydsynio

en-gb	We continue to see significant improvements in the combined DBD and DCD consent rate.
cy-gb	Rydym yn parhau i weld gwelliannau sylweddol yn y gyfradd cydsynio DBD a DCD gyfunol.

en-gb	We acknowledge improvements are likely to be as a result of both the change in legislation and increased media/communication campaign.
cy-gb	Rydym yn cydnabod bod gwelliannau yn debygol o ddeillio o’r newid deddfwriaethol a’r ymgyrch gyfathrebu/cyfryngau helaethach,

en-gb	2012/13     50%
cy-gb	2012/13     50%

en-gb	This compares to overall consent/authorisation rates (combined DBD and DCD) in 2017/18 for England, Scotland and Northern Ireland of 66%, 57% and 66%, respectively.
cy-gb	Y cyfraddau cydsynio/awdurdodi cyffredinol (DBD a DCD gyda’i gilydd) yn 2017/18 yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yw 66%, 57% a 66%, yn y drefn honno.

en-gb	Increase in the number of actual deceased multi organ donors
cy-gb	Cynyddu nifer y rhoddwyr organau lluosog ymadawedig gwirioneddol

en-gb	There was a 21% increase in the number of deceased organ donors in 2017/18 compared to the previous year.
cy-gb	Gwelwyd cynnydd o 21% yn nifer y rhoddwyr ymadawedig a roddodd organau yn 2017/18 o gymharu â’r flwyddyn flaenorol.

en-gb	The number of donors after death has been determined by neurological criteria increased by 13% to 45 and the number of donors after circulatory death increased by 38% to 29.
cy-gb	Cynyddodd nifer y rhoddwyr ar ôl i’w marwolaeth gael ei chadarnhau yn ôl meini prawf niwrolegol 13% i 45, a chynyddodd nifer y rhoddwyr yn dilyn marwolaeth gylchredol 38% i 29.

en-gb	Of the 74 deceased organ donors in Welsh hospitals in 2017-2018, 46% had opted-in on the ODR compared with 45% of organ donors in 2016-2017.
cy-gb	O’r 74 o roddwyr organau ymadawedig mewn ysbytai yng Nghymru yn 2017-2018, roedd 46% wedi optio i mewn ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau o gymharu â 45% o roddwyr organau yn 2016-2017.

en-gb	1.2 Areas to improve
cy-gb	1.2 Meysydd i’w gwella

en-gb	We know there is more to do:
cy-gb	Rydym yn gwybod bod llawer i’w wneud:

en-gb	Increase the number of living donors
cy-gb	Cynyddu nifer y rhoddwyr byw

en-gb	The number of living transplants is relatively small, and has fallen to 42 in 2017/18 from 52 in 2016/17.
cy-gb	Mae nifer y trawsblaniadau byw yn gymharol fach, ac mae wedi lleihau i 42 yn 2017/18 o 52 yn 2016/17.

en-gb	In addition the number of living donors donating in Wales fell by 14% to 31, accounting for 30% of the total number of organ donors.
cy-gb	At hynny, lleihaodd nifer y rhoddwyr byw a roddodd organau yng Nghymru 14% i 31, sef 30% o gyfanswm y rhoddwyr organau.

en-gb	The number of patients transplanted
cy-gb	Nifer y cleifion a gafodd drawsblaniad

en-gb	The number of patients waiting for an organ transplants has fallen slightly to 234 at the end of March 2017/18 from 243 for the same time period 2016/17.
cy-gb	Mae nifer y cleifion sy’n aros am drawsblaniad organ wedi lleihau ychydig i 234 ar ddiwedd mis Mawrth 2017-18 o 243 yn yr un cyfnod yn 2016/17.

en-gb	As patients receive their transplant the numbers on the waiting list do fluctuate.There has been a small fall in the number of transplants performed as Wales only has one transplant unit this likely represents the declining and relatively small waiting list for kidney transplants.
cy-gb	Wrth i gleifion gael trawsblaniad bydd y niferoedd ar y rhestr aros yn amrywio.Bu lleihad bach yn nifer y trawsblaniadau a gyflawnwyd gan mai dim ond un uned drawsblannu sydd yng Nghymru. Mae’n debygol bod hyn yn adlewyrchu’r rhestr aros gymharol fach am drawsblaniadau aren sy’n mynd tuag i lawr.

en-gb	Black, Asian and minority ethnic communities
cy-gb	Cymunedau Pobl Dduon, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig

en-gb	Although the number of patients in Wales from Black, Asian and Minority Ethnic backgroundswho could donate organs are small, there is a need toengage with the communities to raise awareness and encourage more people to talk about organ donation.
cy-gb	Er bod y nifer y cleifion yng Nghymru o gefndiroedd Du, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethniga allai roi organau yn fach, mae angen ymgysylltuâ’r cymunedau er mwyn codi ymwybyddiaeth ac annog mwy o bobl i siarad am roi organau.

en-gb	We have a lot to celebrate in Wales since the change in the organ donation consent system was introduced.
cy-gb	Mae llawer i’w ddathlu yng Nghymru ers i’r newid yn y system cydsynio i roi organau gael ei gyflwyno.

en-gb	It is heart warming to see that donor numbers are the best they have ever been in Wales and that we lead the way in the UK in organ donation consent.
cy-gb	Mae’n galonogol gweld bod niferoedd rhoddwyr ar y lefel uchaf erioed yng Nghymru ac mai Cymru sy’n arwain y ffordd yn y DU o ran cydsynio i roi organau.

en-gb	We have learnt a lot along our journey and have shared this with our colleagues in Scotland and England who are now also proceeding with their own opt out legislative change.
cy-gb	Rydym wedi dysgu cryn dipyn ar ein taith ac wedi rhannu hyn â’r Alban a Lloegr sydd bellach yn mynd ati i newid eu deddfwriaeth ynglŷn ag optio allan hefyd, Gwyddom fod meysydd o hyd lle y gallwn leihau’r cyfleoedd coll i roi organau hyd yn oed yn fwy.

en-gb	We know that there are still areas where we are able to reduce even further the missed opportunities for organ donation. Whilst there are patients waiting for their   successful transplant the Welsh NHS will continue to work hard to reduce any missed opportunities and maximise the number of transplant performed.
cy-gb	Tra bydd cleifion yn aros am eu trawsblaniad llwyddiannus, bydd GIG Cymru yn parhau i weithio’n galed i leihau unrhyw gyfleoedd coll a sicrhau bod cynifer o drawsblaniadau â phosibl yn mynd rhagddynt.

en-gb	Dr Andrew Goodall         Abigail Harris Chief Executive – NHS Wales      Chair, Organ Donation                Implementation Group
cy-gb	Dr Andrew Goodall         Abigail Harris Prif Weithredwr – GIG Cymru      Cadeirydd, Grŵp Gweithredu                Rhoi Organau

en-gb	2.0 Summary of Welsh resident organ donation and transplantation activity
cy-gb	2.0 Crynodeb o weithgarwch rhoi a thrawsblannu organau ymhlith preswylwyr yng Nghymru

en-gb	This year as of 31 March 2018 there has been an increase in both the number of deceased donors donating in Welsh hospitals, 74 compared to 61 in 2016/17, and Welsh resident donating in any hospitals 79 compared to 68 in 2016/17.
cy-gb	Ar 31 Mawrth 2018 eleni, bu cynnydd yn nifer y rhoddwyr ymadawedig sy’n rhoi organau mewn ysbytai yng Nghymru, sef 74 o gymharu â 61 yn 2016/17, a hefyd yn nifer y preswylwyr yng Nghymru sy’n rhoi organau mewn unrhyw ysbyty, sef 79 o gymharu â 68 yn 2016/17.

en-gb	There is a small increase of 2 in the number of deceased organ transplants 137 compared to 135 in 2016/17.
cy-gb	Ceir cynnydd bach o ddau yn nifer y trawsblaniadau organ gan roddwyr ymadawedig, sef 137 o gymharu â 135 yn 2016/17.

en-gb	The number of patients on the active transplant list at 31 March 2018 is 234, nine fewer than 2016/17.
cy-gb	Roedd 234 o gleifion ar y rhestr drawsblannu weithredol ar 31 Mawrth 2018, naw yn llai nag yn 2016/17.

en-gb	A total of 179 Welsh residents received a transplant during 2017/18 which is 8 fewer than during 2016/17.  There has been a fall in the number of kidney transplants from live donors from 52 during 2016/17 to 42 during 2017/18.
cy-gb	Cafodd cyfanswm o 179 o breswylwyr yng Nghymru drawsblaniad yn ystod 2017/18, sef wyth yn llai nag yn 2016/17, Bu lleihad yn nifer y trawsblaniadau aren gan roddwyr byw o 52 yn ystod 2016/17 i 42 yn ystod 2017/18.

en-gb	Figure one shows that the number of patients actively waiting for a transplant in Wales has fallen slightly to 234 at 31 March 2017/18.
cy-gb	Mae Ffigur 1 yn dangos bod nifer y cleifion sy’n aros am drawsblaniad yng Nghymru wedi lleihau ychydig i 234 ar 31 Mawrth 2017/18.

en-gb	Between 1 April 2017 and 31 March 2018, Wales had 74 deceased solid organ donors from Welsh hospitals, resulting in 181 transplants across the UK.
cy-gb	Rhwng 1 Ebrill 2017 a 31 Mawrth 2018, roedd 74 o roddwyr ymadawedig mewn ysbytai yng Nghymru wedi rhoi organau solet, gan arwain at 181 o drawsblaniadau ledled y DU.

en-gb	Of the 234 Welsh residents waiting for a transplant 137 received a transplant from a deceased donor and 42 received a transplant from a live donor.
cy-gb	O’r 234 o breswylwyr yng Nghymru a oedd yn aros am drawsblaniad, cafodd 137 drawsblaniad gan roddwr ymadawedig, a chafodd 42 drawsblaniad gan roddwr byw.

en-gb	Welsh residents requiring heart, lung, liver and small bowel transplants are transplanted in England.
cy-gb	Caiff preswylwyr yng Nghymru y mae angen trawsblaniad calon, ysgyfaint, afu a choluddyn bach arnynt y trawsblaniadau hynny yn Lloegr.

en-gb	Figure 1:
cy-gb	Ffigur 1 :

en-gb	Organ Donation, Transplants, Donors and Waiting List for Wales
cy-gb	Rhoi Organau, Trawsblaniadau, Rhoddwyr a Rhestr Aros Cymru

en-gb	Data source:
cy-gb	Ffynhonnell data:

en-gb	NHS Blood and Transplant
cy-gb	Gwasanaeth Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG

en-gb	Figure two highlights the challenges faced in trying to increase the number of suitable organ donations and transplants.
cy-gb	Mae Ffigur 2 yn tynnu sylw at yr heriau a wynebir wrth geisio cynyddu nifer y rhoddwyr organau addas a thrawsblaniadau.

en-gb	Annually over 30,000 people die in Wales;
cy-gb	Bob blwyddyn, mae dros 30,000 o bobl yn marw yng Nghymru;

en-gb	of whom around 18,000 will be in hospital at the time of their death.
cy-gb	y bydd tua 18,000 ohonynt yn yr ysbyty ar adeg eu marwolaeth.

en-gb	However of these only around 400 die in circumstances where they can potentially become a donor and only approximately 300 of these are eligible to become donors.
cy-gb	Fodd bynnag, o’r rhain, dim ond tua 400 o bobl sy’n marw o dan amgylchiadau sy’n golygu y gallant o bosibl fod yn rhoddwr a dim ond tua 300 o’r rhain sy’n addas i fod yn rhoddwyr.

en-gb	Eligible donors after brain death (DBD) are defined as patients for whom death was confirmed following neurological tests and who had no absolute medical contraindications to solid organ donation.
cy-gb	Diffinnir rhoddwyr â’u hymennydd yn farw (DBD) sy’n gymwys fel cleifion y mae eu marwolaeth wedi cael ei chadarnhau ar ôl profion niwrolegol ac nad oedd ganddynt unrhyw wrtharwyddion meddygol absoliwt i roi organau solet.

en-gb	Eligible donors after circulatory death (DCD) are defined as patients who had treatment withdrawn and death was anticipated within four hours, with no absolute medical contraindications to solid organ donation.)
cy-gb	Diffinnir rhoddwyr yn dilyn marwolaeth gylchredol (DCD) sy’n gymwys fel cleifion y cafodd eu triniaeth ei thynnu’n ôl ac y rhagwelwyd y byddent yn marw o fewn pedair awr, heb unrhyw wrtharwyddion meddygol absoliwt i roi organau solet.

en-gb	Wales – Potential deceased organ donation population – 1 April 2016– 31 March 2017
cy-gb	Cymru – Poblogaeth bosibl o roddwyr organau ymadawedig – 1 Ebrill 2016 i 31 Mawrth 2017

en-gb	ONS data
cy-gb	Data SYG

en-gb	2016-17 data:
cy-gb	Data 2016-17:

en-gb	NHSBT, Potential donor audit
cy-gb	Gwasanaeth Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG, archwiliad o roddwyr posibl

en-gb	Potential donor – patients who met the criteria for neurological death tests i.e. those for which neurological death was suspected or patients for whom  treatment was withdrawn and death was anticipated within four hours
cy-gb	Rhoddwyr posibl – cleifion a oedd yn bodloni’r meini prawf i gael profion marwolaeth niwrolegol h.y. y rhai yr amheuwyd bod eu hymennydd wedi marw neu gleifion y cafodd eu triniaeth ei thynnu’n ôl a lle rhagwelwyd y byddent yn marw o fewn pedair awr

en-gb	Eligible donor – potential donor with no absolute medical contraindications to solid organ donation 2016-17 deceased donor data:
cy-gb	Rhoddwyr cymwys – rhoddwyr posibl heb unrhyw wrtharwyddion meddygol absoliwt i roi organau solet 7 Data 2016-17 ar roddwyr ymadawedig:

en-gb	NHSBT, UK transplant registry (from Welsh hospitals)
cy-gb	Gwasanaeth Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG, cofrestr trawsblaniadau’r DU (o ysbytai Cymru)

en-gb	Transplanted to Welsh recipients (based on  residence)
cy-gb	Trawsblannwyd i dderbynwyr yng Nghymru (ar sail ble roeddent yn byw)

en-gb	Organs from Welsh deceased donors
cy-gb	Organau o roddwyr ymadawedig yng Nghymru

en-gb	3.0 Deceased organ donation
cy-gb	3.0 Rhoddwyr organau ymadawedig

en-gb	There was a 21% increase in the number of deceased donors donating in Wales in 20172018 to 74, 13 more than the same period during 2016-17.
cy-gb	Cafwyd cynnydd o 21% yn nifer y rhoddwyr ymadawedig a roddodd organau yng Nghymru yn 2017-2018 i 74, sef 13 yn fwy na’r nifer yn yr un cyfnod yn ystod 2016-17.

en-gb	The number of donors after neurological criteria (DBD) increased by 13% to 45, while the number of donors after circulatory death (DCD) increased by 38% to 29.
cy-gb	Cynyddodd nifer y rhoddwyr ar ôl meini prawf niwrolegol (DBD) 13% i 45, a chynyddodd nifer y rhoddwyr yn dilyn marwolaeth gylchredol (DCD) 38% i 29.

en-gb	The numbers appear to be small however not everyone who dies can be a deceased organ donor as less than 1% of people die in circumstances where they are able to donate their organs.
cy-gb	Mae’r niferoedd yn ymddangos yn fach ond ni all pawb sy’n marw fod yn rhoddwr organau ymadawedig gan fod llai nag 1% o bobl yn marw o dan amgylchiadau sy’n golygu y gallant roi eu horganau.

en-gb	The biggest obstacle to increasing organ donation rates has been to ascertain consent in this small group of individuals.
cy-gb	Y rhwystr mwyaf i wella cyfraddau rhoi organau fu sicrhau cydsyniad yn y grŵp bach hwn o unigolion.

en-gb	During 2017-18 Wales had the highest rate of DBD and DCD donors per million per population (pmp) at 15.8 pmp and 9.6 pmp respectively, compared with the UK average of 14.5 pmp and 9.4 pmp.
cy-gb	Yn ystod 2017-18, Cymru oedd â’r gyfradd uchaf o roddwyr DBD a DCD fesul miliwn o’r boblogaeth, sef 15.8 fesul miliwn o’r boblogaeth am DBD a 9.6 fesul miliwn o’r boblogaeth am DCD, o gymharu â chyfartaledd y DU, sef 14.5 fesul miliwn o’r boblogaeth am DBD a 9.4 fesul miliwn o’r boblogaeth am DCD,

en-gb	Although these figures are encouraging they do highlight the need for the Welsh public to understand why it is so important that anyone that could donate is given the opportunity and family respect and honour their relative’s decision.
cy-gb	Er bod y ffigurau hyn yn galonogol, maent yn tynnu sylw at y ffaith bod angen i’r cyhoedd yng Nghymru ddeall pam ei bod mor bwysig bod unrhyw un a allai roi organau yn cael y cyfle i wneud hynny a bod y teulu yn parchu penderfyniad eu perthynas.

en-gb	Ellie’s story demonstrates what a fine line receiving an organ or missing out means.
cy-gb	Mae hanes Ellie yn dangos beth mae’r ffin denau rhwng cael organ neu golli’r cyfle yn ei olygu.

en-gb	Ellie Lacey (31) from Cardiff started to feel very tired but put it down to the fact that she’d not long got back from our five-month cycling trip around Europe, so didn’t really think anything of it.
cy-gb	Dechreuodd Ellie Lacey (31) o Gaerdydd deimlo’n flinedig iawn ond gan ei bod ond wedi dychwelyd o daith feicio am bum mis o amgylch Ewrop yn ddiweddar, nid oedd yn poeni ryw lawer.

en-gb	After it continued, I  visited my GP to have some blood tests;
cy-gb	Ar ôl i’r blinder barhau, fe es i at fy meddyg teulu i gael rhai profion gwaed;

en-gb	the results showed there was a problem with my liver but the doctor told me it was probably just a virus and I’d get better.
cy-gb	dangosodd y canlyniadau fod problem gyda fy afu ond dywedodd y meddyg wrtha i mai feirws oedd hyn fwy na thebyg ac y byddwn yn gwella.

en-gb	Within a matter of weeks my body had swollen up, started to turn yellow, and I was admitted to hospital in January 2017.
cy-gb	O fewn ychydig wythnosau roedd fy nghorff wedi chwyddo, wedi dechrau troi’n felyn, ac fe ges i fy nerbyn i’r ysbyty ym mis Ionawr 2017.

en-gb	“Like many others, I had never been seriously ill before and was always fit and active.
cy-gb	“Fel llawer o bobl eraill, doeddwn i ddim wedi bod yn ddifrifol wael o’r blaen ac roeddwn bob amser yn iach ac yn heini.

en-gb	My decline was so rapid that I was blue-lighted to the Royal Free Hospital in London and put on the super urgent transplant waiting list a week later.
cy-gb	Fe wnes i ddirywio mor gyflym fel y cefais i fy nghludo mewn ambiwlans i’r Ysbyty Rhydd Brenhinol yn Llundain a fy rhoi ar restr aros tra brys am drawsblaniad wythnos yn ddiweddarach.

en-gb	When an organ became available three days later, it was an extremely emotional moment for me and my family.
cy-gb	Pan gafwyd hyd i organ dridiau’n ddiweddarach, bu’n amser hynod emosiynol i mi a’r teulu.

en-gb	I had my transplant within 2 weeks of being admitted to hospital and thankfully it went well.
cy-gb	Fe ges i fy nhrawsblaniad o fewn pythefnos i fy nerbyn i’r ysbyty a aeth popeth yn iawn, diolch byth.

en-gb	“I think about my donor all the time and like to think that I can live a life full enough for us both.
cy-gb	“Rwy’n meddwl am fy rhoddwr drwy’r amser a hoffwn feddwl y gallaf fyw bywyd digon llawn i’r ddwy ohonon ni.

en-gb	I think the world of her and will never stop being grateful for her decision to give the gift of life.
cy-gb	Rwy’n meddwl y byd ohoni a byddaf yn ddiolchgar iddi am byth oherwydd ei phenderfyniad i roi rhodd bywyd.

en-gb	Her family is my hero, during what must have been a traumatic time;
cy-gb	Ei theulu hi yw fy arwr, yn ystod yr hyn a fyddai’n amser trawmatig, mae’n rhaid;

en-gb	they chose to honour her decision.
cy-gb	fe benderfynon nhw barchu ei phenderfyniad.

en-gb	“What really hit home for me was the fact that my life changed so dramatically within such a short period of time.
cy-gb	“Yr hyn a wnaeth argraff fawr arna i oedd y ffaith bod fy mywyd wedi newid mor 9 gyflym ymhen cyn lleied o amser.

en-gb	“It’s upsetting to find out that some families refuse to support their relative’s consent for organs to be donated.
cy-gb	“Mae’n peri loes cael gwybod bod rhai teuluoedd yn gwrthod cefnogi cydsyniad eu perthynas i roi organau.

en-gb	It hits me hard as I could have been one of those waiting for a life saving organ that didn’t get one in time.  It is so important to decide if you want to donate your organs and chat about organ donation with your family, they need to know what your decision is so they can support your decision if they are ever in that situation.”
cy-gb	Mae wir yn fy mrifo oherwydd gallwn i fod wedi bod yn un o’r rhai sy’n aros am organ i achub eu bywyd nad ydynt yn ei gael mewn pryd, Mae mor bwysig penderfynu p’un a ydych am roi’ch organau a chael trafodaeth am roi organau gyda’ch teulu. Mae angen iddynt wybod beth yw eich penderfyniad fel y gallant gefnogi’ch penderfyniad os byddant byth yn y sefyllfa honno.”

en-gb	Table one illustrates the stages where opportunities were lost pre-donation.
cy-gb	Dengys Tabl 1 y camau lle cafodd cyfleoedd eu colli cyn rhoi organau.

en-gb	The current patient assessment practice in DCD donation results in a significant proportion of DCD patients dropping out of the donation process at the approach stage;
cy-gb	Mae’r arfer asesu claf presennol yn achos rhoddwyr DCD yn golygu bod cyfran sylweddol o gleifion o’r fath yn peidio â bod yn rhan o’r broses rhoi organau ar adeg trafodaeth;

en-gb	this is because a large number of eligible DCD donors are deemed unsuitable for donation due to medical unsuitability and therefore families or appointed representatives are not approached for a formal organ donation discussion
cy-gb	a hynny am fod nifer fawr o roddwyr DCD cymwys yn cael eu hystyried yn anaddas i roi organau oherwydd anaddasrwydd meddygol ac felly ni cheir trafodaeth ffurfiol am roi organau gyda’r teulu na chynrychiolwyr penodedig.

en-gb	3.1 Referral rate
cy-gb	3.1 Cyfradd atgyfeirio

en-gb	All patients  for whom neurological death is suspected or for whom imminent death is anticipated, i.e. receiving assisted ventilation, a clinical decision to withdraw treatment has been made and death is anticipated within four hours, should be referred to a Specialist Nurse - Organ Donation (SN-OD).  For 2017/18 the DBD referral rate was 98.8% consistent with the UK average of 99% and the DCD referral rate was 91.4% slightly above the UK average of 89%.
cy-gb	Dylai pob claf lle yr amheuir marwolaeth niwrolegol neu y rhagwelir y bydd yn marw cyn hir, h.y. mae’n cael cymorth i anadlu, penderfynwyd tynnu triniaeth yn ôl a rhagwelir y bydd yn marw o fewn pedair awr, gael ei atgyfeirio at Nyrs Arbenigol Rhoi Organau, Ar gyfer 2017/18, cafwyd cyfradd atgyfeirio DBD o 98.8% sy’n gyson â chyfartaledd y DU, sef 99% a chyfradd DCD o 91.4% sydd ychydig yn uwch na chyfartaledd y DU, sef 89%.

en-gb	3.2 Approach rate
cy-gb	3.2 Cyfradd cynnal trafodaeth

en-gb	All families of eligible donors were approached with a Specialist Nurse present in 95.5% and 90.1% of DBD and DCD cases, respectively.
cy-gb	Cafodd pob teulu rhoddwr cymwys drafodaeth gyda Nyrs Arbenigol yn bresennol mewn 95.5% DBD a 90.1% o DCD.

en-gb	3.3 How many people are registered on the organ donor register?
cy-gb	3.3 Faint o bobl sydd wedi cofrestru ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau?

en-gb	Even though in Wales we have passed a law which brought in the concept of ‘deemed consent’, it is still possible for people in Wales to record an express decision to be a donor on the Organ Donor Register if they wish to do so.
cy-gb	Er i ni basio deddf yng Nghymru a gyflwynodd y cysyniad o ‘gydsyniad tybiedig’, mae’n bosibl o hyd i bobl yng Nghymru gofnodi penderfyniad datganedig i fod yn rhoddwr ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau.

en-gb	We know that families are more likely to support donation proceeding when they know what their relative’s decision about donation is.When the patient had not expressed a decision to donate or the patient's ODR status was not known at the time of potential donation the overall consent rate at 31 March 2018 was 48.1% whilst when patient’s decision to be an organ donor on ODR is known at time of potential donation the consent rates rises to 90.7% and 92.3% when the patient’s decision to be an organ donor (by any method) is known at time of potential donation.
cy-gb	Gwyddom fod teuluoedd yn fwy tebygol o gefnogi rhoi organau os ydynt yn gwybod beth yw penderfyniad eu perthynas ynglŷn â hyn.Pan nad oedd claf wedi mynegi penderfyniad i roi organau neu pan nad oedd statws claf ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau yn hysbys ar adeg rhoi organau o bosibl, cafwyd cyfradd cydsynio o 48.1% yn gyffredinol ar 31 Mawrth 2018 ond pan fydd penderfyniad claf i roi organau ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau yn hysbys ar adeg rhoi organau o bosibl mae’r cyfraddau cydsynio yn codi i 90.7% a 92.3% pan fydd penderfyniad y claf i roi organau (drwy unrhyw ddull) yn hysbys ar adeg rhoi organau o bosibl.

en-gb	Figure five shows the percentage of the Welsh population that has recorded a decision on the ODR.
cy-gb	Mae Ffigur 5 yn dangos canran y boblogaeth yng Nghymru sydd wedi cofnodi penderfyniad ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau.

en-gb	The registrations to donate are continuing to increase now at 40% (1,234,025) of the population.
cy-gb	Mae nifer y cofrestriadau yn parhau i godi, ac mae 40% (1,234,025) o’r boblogaeth wedi gwneud hynny bellach.

en-gb	This means that an additional 62,725 people recorded on the register a decision to donate between 1 April 2017 and 31 March 2018.
cy-gb	Mae hyn yn golygu bod 62,725 o bobl eraill wedi cofnodi penderfyniad i roi organau ar y gofrestr rhwng 1 Ebrill 2017 a 31 Mawrth 2018.

en-gb	In addition just over 6% of the population had opted out at end of March 2018, (180,924).
cy-gb	Hefyd, roedd ychydig dros 6% o’r boblogaeth wedi optio allan ar ddiwedd mis Mawrth 2018, (180,924).

en-gb	This means that an additional 6,118 people opted out on the register between 1 April 2017 and 31 March 2018
cy-gb	Mae hyn yn golygu bod 6,118 o bobl eraill wedi optio allan ar y gofrestr rhwng 1 Ebrill 2017 a 31 Mawrth 2018

en-gb	source: NHS Blood and Transplant
cy-gb	Ffynhonnell:Gwasanaeth Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG

en-gb	Gail Butterill (44) from Anglesey knows how important it is to discuss your organ donation decision with loved ones.  She honoured her partner Ifor’s  decision to become an organ donor.
cy-gb	Mae Gail Butterill (44) o Ynys Môn yn gwybod pa mor bwysig yw trafod eich penderfyniad ynglŷn â rhoi organau gyda’ch anwyliaid, Parchodd  benderfyniad ei phartner Ifor i roi organau.

en-gb	Gail explains:
cy-gb	Mae Gail yn esbonio:

en-gb	“Ifor told me that he felt strongly about being an organ donor when we returned to Wales and I knew he kept a donor card.  In January 2017, he  suffered a sudden heart attack at home and was airlifted to hospital.
cy-gb	“Fe ddywedodd Ifor wrtha i ei fod yn teimlo’n gryf ynglŷn â bod yn rhoddwr organau pan ddychwelon ni i Gymru ac roeddwn i’n gwybod ei fod yn  cadw cerdyn rhoddwr, Ym mis Ionawr 2017, cafodd drawiad sydyn ar y galon gartref a’i gludo mewn hofrennydd  i’r ysbyty.

en-gb	Unfortunately, he didn’t make a recovery and died at the age of 72.
cy-gb	Yn anffodus, ni wellhaodd a bu farw yn 72 oed.

en-gb	I found his donor card straight away and knew that he would want us to honour his decision – it was an ob  vious choice.
cy-gb	Fe ddes i o hyd ei gerdyn rhoddwr ar unwaith ac roeddwn igwybod y byddai am i ni barchu ei benderfyniad – roedd yn ddewis amlwg.

en-gb	“Before Ifor died I wasn’t registered as an organ donor and hadn’t really thought about it.
cy-gb	“Cyn i Ifor farw, nid oeddwn wedi cofrestru fel rhoddwr organau a doeddwn i ddim wedi meddwl am y peth o ddifrif.

en-gb	He inspired me to sign up to the organ donation register and make sure my family know my decision, so the situation is simpler for them.
cy-gb	Gwnaeth fy ysbrydoli i gofrestru ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau a sicrhau bod fy nheulu yn gwybod beth yw fy mhenderfyniad, er mwyn i’r sefyllfa fod yn symlach iddynt.

en-gb	For me, having Ifor’s donor card made the process much easier.
cy-gb	I mi, roedd cerdyn rhoddwr Ifor yn gwneud y broses dipyn yn haws.

en-gb	It became clear how important it is to register your decision, whether it’s to opt-in or out-out, but more importantly to tell loved ones what you want.
cy-gb	Daeth yn amlwg pa mor bwysig yw cofrestruydych yn dewis optio i mewn neu optio allan, ond yn bwysicach oll dylech ’ch penderfyniad, p’un a ddweud wrth eich anwyliaid am eich dymuniad.

en-gb	It will make things much easier for everyone in the long run.”
cy-gb	Bydd yn gwneud pethau’n llawer haws i bawb yn y pen draw.”

en-gb	4.0 What is the consent rate for deceased organ donation?
cy-gb	4.0 Beth yw’r gyfradd cydsynio i fod yn rhoddwr organau ymadawedig?

en-gb	NHSBT data show that consent rates are higher where consent status on the ODR is known.
cy-gb	Mae data Gwasanaeth Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG yn dangos bod cyfraddau cydsynio’n uwch pan fydd statws cydsynio ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau yn hysbys.

en-gb	This highlights the importance of promoting public awareness of organ donation but also of individuals making their decision known to family and loved ones.
cy-gb	Mae hyn yn tynnu sylw at bwysigrwydd codi ymwybyddiaeth o roi organau ymhlith y cyhoedd, ond hefyd annog unigolion i roi gwybod i’w teuluoedd a’u hanwyliaid am eu penderfyniad.

en-gb	In Wales, the consent rate where ODR status is known has been consistently high and comparable to other UK nations as seen below in figure six.
cy-gb	Yng Nghymru, mae’r gyfradd cydsynio pan fydd statws ar y Gofrestr Rhoddwyr Organau yn hysbys wedi bod yn gyson uchel ac yn debyg i wledydd eraill y DU, fel y gwelir isod yn Ffigur 6.

en-gb	Table two shows the consent in Wales just prior to the start of the public information campaign and implementation of the Human Transplantation (Wales) Act 2013 up to 31 March 2018.
cy-gb	Mae Tabl 2 yn dangos y gyfradd cydsynio yng Nghymru ychydig cyn dechrau’r ymgyrch gwybodaeth i’r cyhoedd a rhoi Deddf Trawsblannu Dynol (Cymru) 2013 ar waith hyd at 31 Mawrth 2018.

en-gb	The consent rate has fluctuated from 59% in 2011/12, a fall to a low of 50% in 2012/13 and then a steady year on year rise to 70% in 2017/18.
cy-gb	Mae’r gyfradd cydsynio wedi amrywio o 59% yn 2011/12, gyda gostyngiad i lefel isel o 50% yn 2012/13 ac yna mae wedi codi’n gyson o flwyddyn i flwyddyn i 70% yn 2017/18.

en-gb	In view of the consistent rise it is likely that the change in the law and public information campaign had a significant affect on the consent rate.
cy-gb	O weld y cynnydd cyson, mae’n debygol bod y newid yn y gyfraith a’r ymgyrch gwybodaeth i’r cyhoedd wedi cael effaith sylweddol ar y gyfradd cydsynio.

en-gb	Unfortunately there has been little change in the number of occasions where consent had been ascertained but the families felt they could not support donation proceeding.
cy-gb	Yn anffodus, ni fu fawr ddim newid yn nifer yr achosion lle mae cydsyniad wedi cael ei gadarnhau ond bod y teuluoedd yn teimlo na allent gefnogi rhoi organau.

en-gb	The overall consent/authorisation rates (combining DBD and DCD) for Wales’s compares favourably with England, Scotland and Northern Ireland at 70%, 66%, 57% and 66%, respectively.
cy-gb	Mae’r cyfraddau cydsynio/awdurdodi cyffredinol (DBD a DCD) yn cymharu’n dda â Lloegr (70%), yr Alban (57%) a Gogledd Iwerddon (66%).

en-gb	Organ donation consent rate in Wales
cy-gb	Cyfradd cydsynio i roi organau yng Nghymru

en-gb	Table three indicates the reasons why the family did not support donation proceeding 2017/18.
cy-gb	Mae Tabl 3 yn dangos y rhesymau pam nad oedd y teulu yn cefnogi’r broses rhoi organau 2017/18

en-gb	He explains:
cy-gb	Esboniodd:

en-gb	“Scott had been a bigwas found unconscious and had to be rushed to hospital where he was cared for  part of my life since I was about 9 years old.
cy-gb	“2016Roedd Scott wedi bod yn rhan fawr o fy mywyd ers pan oeddwn i, cafodd ei gludo ar frys i’r ysbyty ar ôl dod o hyd iddo’n yn anymwybodol.

en-gb	The doctor told us straight away that there wasn’t much hope for him.
cy-gb	Dywedodd y meddyg wrthon ni yn syth nad oedd fawr ddim gobaith.

en-gb	I was with my mum, Joanna, when the specialist nurse approached us to ask about organ donation.
cy-gb	Roeddwn gyda fy mam, Joanna, pan ddaeth y nyrs arbenigol aton ni i ofyn am roi organau.

en-gb	Scott hadn’t registered his decision, but my mum just knew that he would have wanted to donate.
cy-gb	Doedd Scott ddim benderfyniad, ond roedd fy mam yn gwybod y byddai wedi dymuno rhoi ei wedi cofrestru ei organau.

en-gb	“We hadn’t discussed it as a family, but I was completely supportive of my
cy-gb	“penderfyniad fy mam i gefnogi cydsyniad tybiedig Scott i roi organau.

en-gb	Not long after Scott’s death, we were told he had saved the lives of three other people. This really put things into perspective for me;
cy-gb	Ychydig ar ôl marwolaeth Scott, cawsom wybod ei fod wedi achub bywydau tri o bobl eraill. Roedd hyn yn wir yn rhoi pethau yn eu cyd-destun i mi;

en-gb	I realised that organ donation is a topic all families need to talk about so that if you are in the unfortunate position to support your relative’s decision about organ donation you know what that person wanted.
cy-gb	fe sylweddoles i fod rhoi organau yn rhywbeth y mae angen i bob teulu ei drafod felly os ydych yn y sefyllfa anffodus lle mae angen cefnogi penderfyniad eich perthynas ynglŷn â rhoi organau, rydych yn gwybod beth oedd dymuniad y person hwnnw.

en-gb	“Friends and families across Wales should make time to talk about organ donation.
cy-gb	“Dylai ffrindiau a theuluoedd ledled Cymru neilltuo amser i gael trafodaeth am roi 16  organau.

en-gb	We would all accept a second chance at life so why stop someone else from having one?
cy-gb	Fe fydden ni i gyd yn derbyn ail gyfle mewn bywyd felly pam atal rhywun arall rhag cael un?

en-gb	5.0 How many people donate organs in Wales?
cy-gb	5.0 Faint o bobl sy’n rhoi organau yng Nghymru?

en-gb	Between 1 April 2017 and 31 March 2018, there were 74 deceased solid organ donors who died and donated from Welsh hospitals.
cy-gb	Rhwng 1 Ebrill 2017 a 31 Mawrth 2018, roedd 74 o roddwyr organau solet ymadawedig a oedd wedi marw ac wedi rhoi organau mewn ysbyty yng Nghymru.

en-gb	241 organs were donated from deceased Welsh donors, but36 were not transplanted.  Figure nine gives an overview of the organs that were donated.
cy-gb	Cafodd 241 o organau eu rhoi gan roddwyr ymadawedig yng Nghymru, ond ni chafodd 36 eu trawsblannu, Mae Ffigur 9 yn rhoi trosolwg o’r organau a roddwyd.

en-gb	In addition there were a further 42 living organ donation transplants for Welsh residents.
cy-gb	Hefyd, roedd 42 o drawsblaniadau organau byw i breswylwyr yng Nghymru.

en-gb	A number of these will have been transplanted in English hospitals.
cy-gb	Bydd nifer o’r rhain wedi cael eu trawsblannu mewn ysbytai yn Lloegr.

en-gb	There were 31 living organ donors from Welsh hospitals.
cy-gb	Cafwyd 31 o roddwyr organau byw o ysbytai yng Nghymru.

en-gb	5.1 How many deceased organ donors are there and what is the number of organs donated?
cy-gb	5.1 Faint o roddwyr organau ymadawedig sydd a faint o organau sy’n cael eu rhoi?

en-gb	Progress continues with performance in donation rates with the combined consent rate the highest in the UK and whilst it cannot be definitively said that this is all due to the impact of the legislation, we know that deemed consent is working in practice and that there were 33 donors in 2017/18  whose consent was deemed.
cy-gb	Mae’r cynnydd o ran cyfraddau rhoi organau yn parhau, gyda’r gyfradd cydsynio gyfunol uchaf yn y DU ac er na ellir dweud yn bendant mai’r ddeddfwriaeth sy’n gyfrifol am hyn, gwyddom fod cydsyniad tybiedig yn gweithio’n ymarferol a bod 33 o roddwyr yn 2017/18 yn dilyn cydsyniad tybiedig.

en-gb	We are mindful donor numbers are small in Wales and it may be several more years’ to truly see what impact the introduction of the opt out system has in terms of organ donors and organs donated.
cy-gb	Rydym yn ystyriol o’r ffaith mai niferoedd bach o roddwyr sydd yng Nghymru ac y gall gymryd sawl blwyddyn eto cyn i ni weld beth yw effaith cyflwyno’r system optio allan mewn gwirionedd o ran rhoddwyr organau ac organau a roddir,

en-gb	The Key findings from the latest wave (15) of research from the Wales Omnibus Survey (Feb -March 2018) include:
cy-gb	Ymhlith y canfyddiadau allweddol o ymchwil ddiweddaraf (rhif 15) Arolwg Omnibws Cymru (Chwefror-Mawrth 2018) mae’r canlynol:

en-gb	82% unprompted awareness of the changes to organ donation (up from 70%)
cy-gb	roedd 82% yn ymwybodol yn ddigymell o’r newidiadau i’r system rhoi organau (wedi cynyddu o 70%)

en-gb	79% unprompted correct understanding of the system
cy-gb	roedd 79% yn deall y system yn gywir yn ddigymell

en-gb	73% agree that if an individual does not register a decision that families should be encouraged to support deemed consent (up from 69%)
cy-gb	roedd 73% yn cytuno, os nad yw unigolyn yn cofrestru penderfyniad, y dylid annog teuluoedd i gefnogi cydsyniad tybiedig (wedi cynyddu o 69%)

en-gb	57% awareness of the TV advert / 39% for radio advert
cy-gb	roedd 57% yn ymwybodol o’r hysbyseb ar y teledu / roedd 39% yn ymwybodol o’r hysbyseb ar y radio

en-gb	40% of people who had seen / heard the advert have had the chat
cy-gb	roedd 40% o bobl a oedd wedi gweld / clywed yr hysbyseb wedi cael sgwrs

en-gb	55% of people have had the discussion with family (up from 51%)
cy-gb	roedd 55% o bobl wedi cael trafodaeth gyda’r teulu (wedi cynyddu o 51%)

en-gb	5.2 How many living organ donors are there?
cy-gb	5.2 Faint o roddwyr organau byw sydd?

en-gb	Living organ donation plays a vital role in saving and transforming livesandoffers patients with end stage kidney disease the possibility of a successful transplant.
cy-gb	Mae rhoddwyr organau byw yn chwarae rôl hanfodol o ran achub a thrawsnewid bywydau,acmaent yn cynnig cyfle i gael trawsblaniad llwyddiannus i gleifion â chlefyd yr arennau ar ei gam olaf.

en-gb	In the UK 97% of living donors donate a kidney.
cy-gb	Yn y DU, mae 97% o roddwyr byw yn rhoi aren.

en-gb	Living donations contribute to approximately one third of the organs that are available for transplant every year in both Wales and the UK.
cy-gb	Mae’r organau a gaiff eu rhoi gan roddwyr byw yn cyfrannu at oddeutu traean o’r organau sydd ar gael i’w trawsblannu bob blwyddyn yng Nghymru ac yn y DU.

en-gb	Most living kidney donor transplants are 'directed'.
cy-gb	Mae’r rhan fwyaf o drawsblaniadau aren yn rhai ‘cyfeiriedig’.

en-gb	This means that a kidney is donated to a specific recipient known to the donor - a close family member or friend.
cy-gb	Mae hyn yn golygu bod y rhoddwr yn rhoi aren i rywun y mae’n ei adnabod – aelod o’r teulu neu ffrind.

en-gb	The number of living donors residing in Wales is relatively small, just 31 for 2017/18 and a decrease from 36 in 2016/17.
cy-gb	Mae nifer y rhoddwyr byw sy’n preswylio yng Nghymru yn gymharol fach, dim ond 31 ar gyfer 2017/18, sydd wedi lleihau o 36 yn 2016/17.

en-gb	When the number of donors per million population is considered, Wales performance is consistent with other parts of the UK, with the exception of Northern Ireland, who on a per million population basis perform very well.
cy-gb	Pan gaiff nifer y rhoddwyr fesul mil o’r boblogaeth ei hystyried, mae perfformiad Cymru’n gyson â rhannau eraill o’r DU, ac eithrio Gogledd Iwerddon, sy’n perfformio’n dda iawn fesul mil o’r boblogaeth.

en-gb	Ann Marsden works as a Living Donor Transplant Co-ordinator at the University Hospital of Wales in Cardiff.  She has helped to facilitate over 500 life-saving kidney transplants involving living donors over the past 16 years.
cy-gb	Mae Ann Marsden yn gweithio fel Cydlynydd Trawsblannu Rhoddwyr Byw yn Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd, Dros yr 16 mlynedd diwethaf mae wedi helpu i hwyluso dros 500 o drawsblaniadau aren, a oedd yn cynnwys rhoddwyr byw, sydd wedi achub bywydau.

en-gb	She says:
cy-gb	Medd:

en-gb	“Kidney failure can affect any one of us at any time and living kidney donation can often be the best long-term form of treatment for a patient with kidney disease, especially if the transplant can be performed before the need for kidney dialysis.
cy-gb	“Gall methiant yr arennau effeithio ar unrhyw un ohonon ni ar unrhyw adeg ac chael aren gan roddwr byw yn aml yw’r math gorau o driniaeth yn yr hirdymor i glaf sydd â chlefyd yr arennau, yn enwedig os gellir trawsblannuangen dialysis arennol.

en-gb	The operation success rate is excellent and patients receiving a kidney from a living donor can expect to benefit from a fully functioning kidney for 15 to 20 years on average.
cy-gb	Mae cyfradd llwyddo’r llawdriniaeth yn ardderchog a gall ’r organ cyn bod cleifion sy’n cael aren gan roddwr byw ddisgwyl cael budd o aren gwbl weithredol am 15 i 20 mlynedd ar gyfartaledd.

en-gb	It is such a positive experience for I’ve seen first-hand how this selfless act of giving can transform the life of everyone involved and hugely rewarding for people on the support team like me.
cy-gb	Mae’n brofiad mor gadarnhaol i bawb dan sylw ac yn hynod foddhaus i bobl ar y tîm cymorth fel minnau.

en-gb	Andrew Thomas (55) from Pengam, Caerphilly, was a fighting fit karate instructor who was living life to the full until he became seriously unwell from kidney failure.
cy-gb	Roedd Andrew Thomas (55) o Bengam. Caerffili, yn hyrwyddwr carate cyn iached â’r gneuen a oedd yn byw bywyd llawn pan aeth yn ddifrifol sâl oherwydd methiant yr arennau,

en-gb	Andrew’s life was transformed thanks to his brother Paul, as he explains:
cy-gb	Cafodd bywyd Andrew ei drawsnewid, diolch i’w frawd Paul, fel mae’n esbonio:

en-gb	“When I was in my late twenties I contracted Sarcoidosis, a disease that affects the lungs.
cy-gb	“Pan oeddwn yn fy ugeiniau hwyr fe es i’n sâl gyda Sarcoidosis, sef clefyd sy’n effeithio ar yr ysgyfaint.

en-gb	This shows how important organ donation can be as a transplant could be needed at any age.”
cy-gb	Mae hyn yn dangos pa mor bwysig yw rhoi organau oherwydd gallai fod angen trawsblaniad ar unrhyw oedran.”

en-gb	6.0 How many Welsh residents are on the organ transplant waiting list?
cy-gb	6.0 Faint o breswylwyr yng Nghymru sydd ar y rhestr aros am drawsblaniad organ?

en-gb	As of 31 March 2018 compared to 31 March 2017 the number of Welsh residents waiting for a:-
cy-gb	Ar 31 Mawrth 2018, o gymharu â 31 Mawrth 2017, roedd nifer y preswylwyr yng Nghymru a oedd yn aros am:-

en-gb	Transplant decreased to 234 from 243.
cy-gb	Trawsblaniad wedi lleihau i 234 o 243

en-gb	Kidney transplant increased to 174 from 170
cy-gb	Trawsblaniad aren wedi cynyddu i 174 o 170

en-gb	Kidney and Pancreas combined increased to 15 from 14
cy-gb	Trawsblaniad aren a phancreas gyda’i gilydd wedi cynyddu i 15 o 14

en-gb	Pancreas increased by 1 to 2
cy-gb	Trawsblaniad pancreas wedi cynyddu 1 i 2

en-gb	 Heart increased to 10 from 7
cy-gb	Trawsblaniad y galon wedi cynyddu i 10 o 7

en-gb	Lungs decreased to 18 from 23
cy-gb	Trawsblaniad ysgyfaint wedi lleihau i 18 o 23

en-gb	Heart lung combined decreased to 1 from 2
cy-gb	Trawsblaniad y galon a’r ysgyfaint wedi lleihau i 1 o 2

en-gb	Liver decreased  13 from 24
cy-gb	Trawsblaniad yr afu wedi gostwng 13 o 24

en-gb	Hazel Mock (40) from Penllergaer, was determined to lead a full, sporty and healthy lifestyle until complications related to her Type 1 Diabetes became so severe that a pancreas tralife with her family.transplant became her only chance of leading a normal
cy-gb	Roedd Hazel Mock (40) o Benlleegnïol ac iach nes i gymhlethdodau a oedd yn ymwneud â’r-gaer yn benderfynol o fyw bywyd llawn, ’i diabetes Math 1 fynd mor ddifrifol ac mai trawsblaniad pancreas oedd ei hunig obaith o fyw bywyd normal gyda’i theulu,

en-gb	“After my second child was born I started having severe low blood sugar levels, up to twelve times a day and I would lose consciousness.
cy-gb	“Ar ôl genedigaeth fy ail blentyn fe ddechreuodd fy lefelau siwgr yn y gwaed fynd yn isel, hyd at 12 gwaith y dydd, a byddwn yn mynd yn anymwybodol.

en-gb	There wouldn’t be any warning before I would collapse.
cy-gb	Doeddwn i ddim yn cael unrhyw rybudd cyn llewygu.

en-gb	It was very frightening for my young children and worrying for my husband who’d have to stay up at night taking care of me.
cy-gb	Roedd yn codi dychryn mawr ar fy mhlant bach ac yn achos pryder i fy ngŵr a oedd yn gorfod aros i fyny drwy’r nos er mwyn gofalu amdana i.

en-gb	Once I collapsed by a main road when I was by myself with the children aged two and four at the time.
cy-gb	Un tro, fe wnes i lewygu wrth brif ffordd pan oeddwn ar fy mhen fy hun gyda’r plant a oedd yn 2 ac yn 4 oed ar y pryd.

en-gb	“Things came to a head when we were about to go on a family holiday last year and I suffered an extremely severe episode of low blood sugar levels which the paramedic told me I nearly hadn’t survived.
cy-gb	“Fe aeth pethau i’r pen pan oedden ni ar fin mynd ar wyliau fel teulu y llynedd ac fe es i drwy gyfnod difrifol o lefelau isel o siwgr yn y gwaed a dywedodd y parafeddyg wrtha i mi bron â marw.

en-gb	Luckily, I had already been referred to the transplant team to talk about a pancreas transplant because of the severe episodes of dangerously low blood sugar levels.
cy-gb	Yn ffodus, roeddwn eisoes wedi cael fy hatgyfeirio at y tîm trawsblannu er mwyn siarad am drawsblaniad pancreas oherwydd y cyfnodau difrifol o lefelau peryglus o isel o siwgr yn y gwaed.

en-gb	By this stage, I’d had to go off work sick because my sugar level control made it impossible to have a normal routine, so it was a relief when I was added to the transplant waiting list.
cy-gb	Erbyn hyn, roeddwn wedi gorfod rhoisiwgr yn ei gwneud yn amhosibl i mi gadw at drefn feunyddiol, felly roedd yn ’r gorau i weithio am fod rheoli lefel y rhyddhad pan gafodd fy enw ei ychwanegu at y rhestr aros am drawsblaniad.

en-gb	I was lucky because they managed to find a pancreas for me in just three months.
cy-gb	Roeddwn yn ffodus am eu bod wedi llwyddo i ddod o hyd i bancreas i mi ymhen tri mis yn unig.

en-gb	“Things haveto worry about the terrible low blood sugar levels any more, I was able to go  changed completely since my transplant operation. I don’t have back to work again, and it’s made a huge difference for us as a family.
cy-gb	“Mae pethau wedi newid yn llwyr ers fy llawdriniaeth drawsblannu. Does dim rhaid i mi boeni am y lefelau ofnadwy o isel o siwgr yn y gwaed rhagor, roeddwn yn gallu dychwelyd i weithio unwaith eto, ac mae wedi gwneud gwahaniaeth enfawr i ni fel teulu.

en-gb	Now I can do so much more with the children, they don’t have to worry about me, and my husband isn’t stressed or exhausted from taking care of me every night.
cy-gb	Erbyn hplant, does dim rhaid iddyn nhw boeni amdana i, ac nid yw fy ngŵr dan straen yn, gallaf wneud cymaint mwy gyda’r nac wedi blino ar ôl gofalu amdana i bob nos.

en-gb	This year we went on holiday and it was brilliant because we were actually able to enjoy it.
cy-gb	Eleni, fe aethom ar ein gwyliau ac roedd yn wych am ein bod wir yn gallu mwynhau’r cyfan.

en-gb	We could go on long walks without any risk and eat when we wanted to, not when we needed to for my blood sugar levels.
cy-gb	Roeddem yn gallu cerdded yn bell heb unrhyw risg a bwyta pryd roeddem am gael pryd o fwyd, yn hytrach na phryd roedd angen bwyta oherwydd fy lefelau o siwgr yn y gwaed.

en-gb	We just didn’t have to worry about things.”
cy-gb	Yn syml, doedd dim angen i ni boeni am bethau.”

en-gb	I look forward to saying ‘thank you’ to their loved ones because their generosity has completely improved the quality of life for my whole family.
cy-gb	Rwy’n edrych ymlaen at ddweud ‘diolch yn fawr’ wrth ei anwyliaid am fod eu haelioni wedi newid ansawdd bywyd fy nheulu cyfan er gwell.

en-gb	6.1 How many die whilst on the transplant waiting list?
cy-gb	6.1 Faint o bobl sy’n marw tra byddant ar y rhestr aros am drawsblaniad?

en-gb	Organ transplantation is often the only treatment for end stage organ failure and although end stage kidney disease patients can be treated through other renal replacement therapies, kidney transplantation is generally accepted as the best treatment for quality of life.
cy-gb	Yn aml, trawsblannu organ yw’r unig driniaeth ar gam olaf methiant organ ac, er y gellir trin cleifion â chlefyd cam olaf yr arennau â therapïau amnewid arennol eraill, derbynnir yn gyffredinol mai trawsblannu aren yw’r driniaeth orau i wella ansawdd bywyd.

en-gb	Unfortunately due to a shortage of organs many patients don’t get the life saving transplant.
cy-gb	Yn anffodus, am fod organau’n brin, ni chaiff llawer o gleifion y trawsblaniad a all achub eu bywydau.

en-gb	In Wales the number of Welsh residents who died waiting for a transplant in 2017/18 decreased to 16 from 24 in 2016/17.
cy-gb	Yng Nghymru, gwnaeth nifer y preswylwyr yng Nghymru a fu farw tra’n aros am drawsblaniad yn 2017/18 leihau i 16 o 24 yn 2016/17.

en-gb	There continue to be more people waiting than the number of organs available.
cy-gb	Mae mwy o bobl o hyd yn aros am drawsblaniad na nifer yr organau sydd ar gael.

en-gb	The push to reverse this trend continues.
cy-gb	Mae’r ymgais i wyrdroi’r duedd hon yn parhau.

en-gb	.Data source:
cy-gb	.Ffynhonnell data:

en-gb	7.0 Update Number of Welsh residents receiving a transplant by type
cy-gb	7.0 Nifer y preswylwyr yng Nghymru a gafodd drawsblaniad yn ôl math – Diweddariad

en-gb	Figure 13 shows the number of transplants for Welsh residents by organ type.
cy-gb	Mae Ffigur 13 yn dangos nifer y preswylwyr yng Nghymru a gafodd drawsblaniad yn ôl math o organ.

en-gb	Between 2016/17 and 2017/18, there has been an increase of 40% in the number of pancreas transplants,  an increase of 8% in the total number of liver transplants,  an increase of 11% in the total number of cardiothoracic organ transplants.
cy-gb	Rhwng 2016/17 a 2017/18, bu cynnydd o 40% yn nifer y trawsblaniadau pancreas, cynnydd o 8% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau afu, cynnydd o 11% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau o organau cardiothorasig, Bu lleihad bach o 8% yng nghyfanswm nifer y trawsblaniadau aren a gyflawnwyd, gan mai dim ond un uned drawsblannu sydd yng Nghymru.

en-gb	There has been a small fall of 8% in the total number of kidney transplants performed, as Wales only has one transplant unit this likely represents the declining and relatively small waiting list for kidney transplants.  The number of transplants performed on Welsh residents does not correspond to the increase in donor numbers as organs donated in Wales may be used for patients in other parts of the UK, and vice versa.
cy-gb	Mae’n debygol bod hyn yn adlewyrchu’r rhestr aros gymharol fach am drawsblaniadau aren sy’n mynd tuag i lawr,  Nid yw nifer y trawsblaniadau a gyflawnwyd ar breswylwyr yng Nghymru yn cyfateb i’r cynnydd yn nifer y rhoddwyr gan fod organau a roddwyd yng Nghymru yn gallu cael eu defnyddio ar gyfer cleifion mewn rhannau eraill o’r DU, ac fel arall.

en-gb	Rhys Llewelyn, from Aberdare, now 31 is making the most of opportunities and living life to the full.
cy-gb	Mae Rhys Llewelyn, o Aberdâr, sy’n 31 oed erbyn hyn, yn manteisio i’r eithaf  ar bob cyfle ac yn byw bywyd llawn.

en-gb	He explains:
cy-gb	Mae’n esbonio:

en-gb	“I was diagnosed with cardiomyopathy – a disease of the heart muscle – at just three months old and my parents were warned that I was unlikely to see my first birthday.
cy-gb	“Fe ges i ddiagnosis o gardiomyopathi - clefyd cyhyr y galon - pan oeddwn  ond yn dri mis oed, a rhybuddiwyd fy rhieni ei bod yn annhebygol y byddwn  yn byw tan fy mhen-blwydd cyntaf.

en-gb	Doctors managed the condition with medication for 25 years which allowed me to lead a relatively normal life, but I couldn’t play contact sports and would get out of breath easily.
cy-gb	Fe lwyddodd y meddygon i reoli’r cyflwr â  meddyginiaeth am 25 mlynedd a oedd yn golygu fy mod yn gallu byw bywyd cymharol normal, ond doeddwn i ddim yn gallu chwarae chwaraeon cyswllt a  byddwn yn colli fy ngwynt yn hawdd.

en-gb	“When I was 21 I had to be fitted with an internal defibrillator after I fainted at the doctor’s.
cy-gb	“Pan oeddwn yn 21 oed roedd rhaid gosod diffibriliwr mewnol ar ôl llewygu yn y feddygfa.

en-gb	A few years later I developed flu-like symptoms but assumed I’d just been overdoing it.
cy-gb	Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, fe ddatblyges i  symptomau tebyg i’r ffliw ond roeddwn yn cymryd fy mod ond wedi bod yn  gorwneud pethau.

en-gb	I was referred to the hospital where the consultant carried out an echocardiogram.
cy-gb	Fe ges i fy atgyfeirio at yr ysbyty lle cynhaliodd y meddyg  ymgynghorol ecocardiogram.

en-gb	I could tell it was bad news straight away from the look on his face.
cy-gb	Roeddwn yn gallu dweud yn syth o edrych ar ei wyneb mai newyddion drwg oedd.

en-gb	He told me my heart was failing.
cy-gb	Fe ddywedodd wrtha i fod fy nghalon yn  methu.

en-gb	“I was placed on the transplant waiting list when it was confirmed that this was the only option to save me.
cy-gb	“Fe roddwyd fy enw ar y rhestr aros am drawsblaniad pan gadarnhawyd mai dyna oedd yr unig opsiwn i achub fy mywyd.

en-gb	It was a struggle to even walk to the corner shop because I felt so unwell;
cy-gb	Roedd yn anodd hyd yn oed  cerdded i siop y gornel am fy mod yn teimlo mor sâl;

en-gb	I was coughing up blood and endured a handful of long term stays in hospital.
cy-gb	roeddwn yn pesychu  gwaed ac roedd rhaid i mi aros yn yr ysbyty am gyfnodau hir sawl gwaith.

en-gb	I ended up admitting myself to hospital because I was so weak I could barely stay awake.
cy-gb	Yn  y diwedd fe fu’n rhaid i mi ofyn am gael fy nerbyn i’r ysbyty am fy mod mor wan a phrin fy mod yn gallu aros yn effro.

en-gb	They said my heart was struggling to work and put me on the transplant priority list because I needed a new heart within a few weeks or I wouldn’t make it.
cy-gb	Fe ddywedon nhw fod fy nghalon  yn cael anhawster gweithio ac fe roddwyd fy enw ar y rhestr am drawsblaniad  â blaenoriaeth am fod angen calon newydd arna i o fewn ychydig wythnosau  neu ni fyddwn yn goroesi.

en-gb	“It was incredibly emotional when they found a heart for me.
cy-gb	“Roedd yn emosiynol tu hwnt pan gawson nhw galon i mi.

en-gb	I had been so close to dying - thinking that someone I didn’t know was now saving my life was sad and joyful all at the same time.
cy-gb	Roeddwn wedi bod  mor agos at farwolaeth - roedd meddwl bod rhywun nad oeddwn yn ei nabod  bellach yn achub fy mywyd yn rhywbeth trist a llawen ar yr un pryd.

en-gb	There were a couple of setbacks after the operation and I needed to have more surgery, so I couldn’t leave hospital for six weeks.
cy-gb	Fe ges i sawl problem ar ôl y llawdriniaeth ac roedd angen i mi gael rhagor o  lawdriniaeth, felly allwn i ddim gadael yr ysbyty am chwe wythnos.

en-gb	Luckily, I managed to return to work just a couple of months later and, after nine months; I took on the challenge of climbing Mount Snowdon to raise money for British Heart Foundation Cymru.
cy-gb	Yn ffodus,  fe lwyddes i ddychwelyd i weithio ychydig o fisoedd yn ddiweddarach ac, ar ôl  naw mis, fe dderbynies i’r her o ddringo’r Wyddfa er mwyn codi arian i Sefydliad Prydeinig y Galon yng Nghymru.

en-gb	8.0 Paediatric/ neonatal organ donation/transplantation
cy-gb	8.0 Rhoi/trawsblannu organau pediatrig/newydd-anedig

en-gb	The organ donation process does not differ for children, although their consent cannot be deemed, but the logistics, emotions and reactions can be difficult.
cy-gb	Nid yw’r broses rhoi organau yn wahanol i blant, ond ni ellir tybio eu bod yn cydsynio, ond gall y logisteg, yr emosiynau a’r ymatebion fod yn anodd.

en-gb	NHSBT’s Paediatric and Neonatal Donation strategy supported by Welsh Government acknowledges, address and embrace these issues in its attempt to significantly improve rates of paediatric donation in the UK.
cy-gb	Mae strategaeth Rhoddwyr Pediatrig a Newydd-anedig Gwaed a Thrawsblaniadau’r GIG a gefnogir gan Lywodraeth Cymru yn cydnabod y materion hyn, yn mynd i’r afael â hwy ac yn eu derbyn yn ei hymgais i wella cyfraddau rhoddwyr pediatrig yn sylweddol yn y DU.

en-gb	Paediatric donation in Wales is very small in number, UK wide just 57 donors were below the age of 17 representing 4% of the total number of UK donors.
cy-gb	Nifer fach iawn o roddwyr pediatrig a welir yng Nghymru. Ar lefel y DU dim ond 57 o roddwyr oedd o dan 17 oed, sef 4% o gyfanswm nifer y rhoddwyr yn y DU.

en-gb	Although a rare event for those children and neonates who have been admitted to critical care and who will not survive the illness; if the decision has been made to withdraw treatment or test using neurological criteria, they may (following discussion with parents) be suitable to donate organs for transplantation.
cy-gb	Er mai anaml y mae hyn yn digwydd, i’r plant a’r babanod newydd-anedig hynny sydd wedi cael eu derbyn i gael gofal critigol ac na fyddant yn goroesi’r salwch, os gwnaed y penderfyniad i dynnu triniaeth yn ôl neu wneud profion ar sail meini prawf niwrolegol, gallant (ar ôl trafodaeth â’r rhieni) fod yn rhoddwyr organau addas at ddibenion trawsblannu.

en-gb	The topic of donation has become a routine part of paediatric end of life care and all eligible donors in 2017/18 were referred to the specialist nurses.
cy-gb	Mae sôn am roi organau wedi dod yn rhan arferol o ofal diwedd oes pediatrig ac atgyfeiriwyd pob rhoddwr cymwys yn 2017/18 at y nyrsys arbenigol.

en-gb	An average of 4.0 organs was donated per paediatric DCD donor whilst there were no DBD donors.
cy-gb	Roedd 4.0 o organau wedi cael eu rhoi fesul rhoddwr DCD ar gyfartaledd ond nid oedd unrhyw roddwyr DBD.

en-gb	All Welsh paediatric patients in need of a transplant are referred to and transplanted in hospitals in England.
cy-gb	Caiff pob claf pediatrig o Gymru y mae angen trawsblaniad arno ei atgyfeirio at ysbytai yn Lloegr lle y byddant yn cael y trawsblaniad.

en-gb	For Hollie Baher life since she was a baby. She was born with smaller than average kidneys, iley from Caerphilly, dealing with health problems has been a big part of which led to full blown kidney failure by the age of 13 and her first transplant in 2006.  Her health declined again in 2014 and left Hollie in need of a second kidney transplant at the age of 23.
cy-gb	I Hollie Bailey o Gaerffili, mae delio â phroblemau iechyd wedi bod yn rhan fawr o'i bywyd ers pan oedd yn faban. Cafodd ei geni ag arennau llai na’r cyffredin, a  ’i arweiniodd at fethiant llwyr yr arennau erbyn 13 oed a’i thrawsblaniad cyntaf yn 2006, Dirywiodd ei hiechyd unwaith eto yn 2014 a oedd yn golygu bod angen ail drawsblaniad aren ar Hollie pan oedd yn 23 oed.

en-gb	“Having enjoyed a normal life for so many years after my first kidney transplant, I found it incredibly hard to deal with the sudden decline in my transplant kidyears on.
cy-gb	“Ar ôl mwynhau bywyd normal am gymaint o flynyddoedd ar ôl fy nhrawsblaniad aren cyntaf, roedd yn anodd tu hwnt i mi ymdopi âdrawsblannwyd ddeng mlynedd yn ddiweddarach.

en-gb	Not to mention the intensive daily dialysis treatments and the prospect of a ney ten lengthy wait for my second transplant to become available,” says Hollie.
cy-gb	Heb sôn am y triniaethau dialysis ’r dirywiad sydyn yn yr aren a dyddiol dwys adrawsblaniad ar gael,’r posibilrwydd y byddwn yn gorf” medd Hollie, “Cafodd fy mam a fy llystad eu profi i weld a od aros yn hir cyn bod ail

en-gb	“Both my mum and step dad got tested as possible donors and I was so relieved when my stepfather was confirmed as a match.  I’ll always be grateful for the gift he has given me.
cy-gb	oeddent yn rhoddwyr posibl ac roedd yn gymaint o ryddhad pan gadarnhawyd bod fy llys tad yn cydweddu, Byddaf bob amser yn ddiolchgar am y rhodd a roddodd i mi.

en-gb	Since my kidney transplant, I am back to full health and enjoying working full-time once again - something I could never have done before the operation, as I was so tired all of the time.
cy-gb	Ers fy nhrawsblaniad aren, rwy’n hollol iach ac yn mwynhau gweithio’n llawn amser unwaith eto mod mor flinedig drwy– rhywbeth na allwn  byth fod wedi’r amser.

en-gb	I now have the energy to enjoy time with my family and friends.”
cy-gb	Erbyn hyn, mae gen i ddigon o egni i fwynhau tr’i wneud cyn y llawdriniaeth, gan fy eulio amser gyda fy nheulu a ffrindiau.”

en-gb	7.0 Conclusions and looking ahead
cy-gb	7.0 Casgliadau ac edrych i’r dyfodol

en-gb	We have delivered many improvements to help achieve the ambition of the Taking Organ Transplantation to 2020 strategy and the Welsh Action plan which aspires Wales to be amongst the best performers in the world.
cy-gb	Rydym wedi cyflwyno llawer o welliannau er mwyn helpu i gyflawni uchelgais strategaeth Trawsblannu Organau: Ymlaen at 2020 - Cynllun Gweithredu Cymru i fod ymhlith y goreuon yn y byd.

en-gb	The latest figures show that we have made excellent progress with the highest ever number of donors from Welsh hospitals combined with a steady rise in the consent rate resulting in Wales having the highest consent rate for the whole of the UK.
cy-gb	Mae’r ffigurau diweddaraf yn dangos ein bod wedi gwneud cynnydd rhagorol o ran sicrhau’r nifer fwyaf erioed o roddwyr o ysbytai yng Nghymru ynghyd â chynnydd cyson yn y gyfradd cydsynio sy’n golygu mai Cymru sydd â’r gyfradd cydsynio uchaf yn y DU gyfan.

en-gb	We continue to work hard to maximise every opportunity for organ donation to ensure that more patients have the opportunity of a successful transplant and we are clearly moving in the right direction, but there’s always more work to do.
cy-gb	Rydym yn parhau i weithio’n galed i sicrhau bod pob cyfle posibl ar gael i bobl roi organau er mwyn sicrhau bod mwy o gleifion yn cael y cyfle i gael trawsblaniad llwyddiannus ac rydym yn amlwg yn symud i’r cyfeiriad cywir, ond mae mwy o waith i’w wneud bob amser.

en-gb	We will continue to promote the role of the family in organ donation.  It is important for family members to understand their role is to support their relative’s decision with respect to organ donation, whether their consent is expressed, or deemed to have been given.  We will continue to encourage people in Wales to talk about organ donation and make their decision known to their next of kin.
cy-gb	Byddwn yn parhau i hyrwyddo rôl y teulu yn y broses rhoi organau, Mae’n bwysig bod aelodau o’r teulu yn deall mai eu rôl hwy yw cefnogi penderfyniad eu perthynas o ran rhoi organau, p’un a yw cydsyniad wedi cael ei ddatgan neu ei dybio, Byddwn yn parhau i annog pobl yng Nghymru i gael trafodaeth am roi organau a dweud wrth eu perthynas agosaf beth yw eu penderfyniad,

en-gb	We will focus more energy in promoting living organ donation and work with Black, Asian and Minority Ethnic communities to raise awareness of the need for and generate family discussion about supporting organ donation.
cy-gb	Byddwn yn gwneud mwy o ymdrech i hyrwyddo rhoddwyr organau byw a gweithio gyda chymunedau Du, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig er mwyn codi ymwybyddiaeth o’r angen am gefnogi’r broses rhoi organau a chael trafodaeth gyda’r teulu.

en-gb	We appreciate it is a very personal decision to either donate or not donate organs however many lives can be saved and changed forever as a result.
cy-gb	Sylweddolwn mai penderfyniad personol iawn yw’r penderfyniad i roi organau ai peidio ond mae modd achub llawer o fywydau neu eu newid am byth o ganlyniad i wneud hynny.

en-gb	We will be forever grateful to the individuals and families who support donation and transform the lives of those so desperately in need.
cy-gb	Byddwn bob amser yn ddiolchgar i’r unigolion a’r teuluoedd sy’n cefnogi’r broses rhoi organau ac sy’n trawsnewid bywydau’r rhai y mae angen dybryd arnynt.

en-gb	This handbook is intended to be a helpful document, however, it is not intended to be an authoritative or definitive statement of Welsh Government and Assembly procedure and practice.
cy-gb	Paratowyd y llawlyfr hwn fel dogfen gynorthwyol, ond nid yw wedi’i gynllunio i fod yn ddatganiad awdurdodol na therfynol o weithdrefn ac arferion Llywodraeth a Chynulliad Cymru.

en-gb	This Legislation Handbook has been prepared to provide advice and guidance to those working on Assembly Bills.
cy-gb	Paratowyd y Llawlyfr Deddfwriaeth hwn i gynnig cyngor a chyfarwyddyd i’r rheini sy’n gweithio ar Filiau’r Cynulliad.

en-gb	This handbook covers the processes to be undertaken and the procedures to be followed in preparing primary legislation and taking it through the National Assembly for Wales.
cy-gb	Mae’r llawlyfr hwn yn trafod y prosesau i’w cyflawni a’r gweithdrefnau i’w dilyn wrth baratoi deddfwriaeth sylfaenol a mynd â hi trwy Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

en-gb	It aims to set out what is required of Bill teams at each stage of the process, from seeking inclusion in the Government’s legislative programme through to commencing an Act of the Assembly.
cy-gb	Ei nod yw cyflwyno’r hyn sy’n ofynnol gan dimau Biliau ym mhob cyfnod o’r broses, o geisio cynnwys Bil yn rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth hyd at gychwyn Deddf Cynulliad.

en-gb	The Legislative Programme and Governance Unit (LPGU) should always be consulted on matters of Bill procedure.
cy-gb	Dylid ymgynghori ag Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant bob amser ar faterion yn ymwneud â gweithdrefnau Bil.

en-gb	LPGU in turn may consult with the Assembly Commission.
cy-gb	Gall Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn ei thro ymgynghori â Chomisiwn y Cynulliad.

en-gb	This guidance has been written with the needs of Bill teams in mind.
cy-gb	Ysgrifennwyd y canllaw hwn gydag anghenion timau Biliau mewn golwg.

en-gb	It describes the main features of the usual process, but not every situation can be covered – it is certainly true that every Bill is different.
cy-gb	Mae’n disgrifio prif nodweddion y broses arferol, ond ni ellir trafod pob sefyllfa – mae’n sicr yn wir fod pob Bil yn wahanol.

en-gb	The different phases of work and the different Stages of Assembly consideration are dealt with in chronological order.
cy-gb	Ymdrinnir â’r gwahanol gyfnodau gwaith a’r gwahanol gyfnodau o ystyriaeth y Cynulliad mewn trefn gronolegol.

en-gb	Bill teams who are starting out on the process of preparing legislation, particularly those new to Bill work, are advised to read through the main chapters to familiarise themselves with the tasks ahead so as to help them plan effectively.
cy-gb	Cynghorir timau Biliau sy’n dechrau’r broses o baratoi deddfwriaeth, yn enwedig y rhai sy’n newydd i waith Biliau, i ddarllen drwy’r prif benodau i ymgyfarwyddo â’r tasgau sydd i ddod er mwyn eu helpu i gynllunio’n effeithiol.

en-gb	The guidance is also designed for officials to consult quickly as they progress through the legislative process to identify key points and actions for each phase of work.
cy-gb	Mae’r canllaw hefyd wedi ei ddylunio i swyddogion gyfeirio ato’n gyflym wrth iddynt symud drwy’r broses ddeddfwriaethol i nodi pwyntiau a chamau gweithredu allweddol ar gyfer pob cyfnod gwaith.

en-gb	This guide does not deal with –
cy-gb	Nid yw’r canllaw hwn yn ymdrin â –

en-gb	Private Bills (Bills promoted by a body outside of the Assembly and distinct from Member Bills which are public Bills), Hybrid Bills or Consolidation Bills.
cy-gb	Biliau Preifat (Biliau a hyrwyddir gan gorff y tu allan i’r Cynulliad ac sydd ar wahân i Filiau Aelodau sy’n Filiau cyhoeddus), Biliau Hybrid neu Filiau Cydgrynhoi.

en-gb	Guidance should be sought from Legal Services in the first instance or LPGU.
cy-gb	Dylid ceisio cyfarwyddyd gan Gwasanaethau Cyfreithiol yn y lle cyntaf neu gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant.

en-gb	Subordinate legislation, other than issues related to delegated powers in Assembly Bills.
cy-gb	Is-ddeddfwriaeth, ac eithrio materion sy’n gysylltiedig â phwerau dirprwyedig mewn Biliau’r Cynulliad.

en-gb	UK Parliamentary procedure.
cy-gb	Gweithdrefn Senedd y DU.

en-gb	Bills relating exclusively to Scotland or Northern Ireland.
cy-gb	Biliau sy’n ymwneud â’r Alban a Gogledd Iwerddon yn unig.

en-gb	Examples of past Bills, Policy Instructions, White Papers, Explanatory Memoranda and Explanatory Notes, etc. are available from LPGU.
cy-gb	Mae enghreifftiau o Filiau, Cyfarwyddiadau Polisi, Papurau Gwyn, Memoranda Esboniadol a Nodiadau Esboniadol, etc blaenorol ar gael gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant.

en-gb	Presentation
cy-gb	Cyflwyniad

en-gb	Throughout this guidance the National Assembly for Wales is referred to as ‘the Assembly’ and the Welsh Government is referred to as ‘the Government’.
cy-gb	Cyfeirir at Gynulliad Cenedlaethol Cymru fel ‘y Cynulliad’ drwy’r canllaw hwn, a chyfeirir at Lywodraeth Cymru fel ‘y Llywodraeth’.

en-gb	This guidance is primarily concerned with Government Bills (i.e. those brought forward by the Government), and reference to a “Bill” should be read as referring to a Government Bill unless the context otherwise dictates.
cy-gb	Mae’r canllaw hwn yn ymwneud â Biliau’r Llywodraeth yn bennaf (h.y. y rheini a ddatblygir gan y Llywodraeth), a dylid ystyried mai cyfeirio at Fil Llywodraeth y mae pob cyfeiriad at “Fil” oni bai bod y cyd-destun yn awgrymu’n wahanol.

en-gb	A list of key words and phrases used in the Legislation Handbook is given at Appendix A.
cy-gb	Rhoddir rhestr o eiriau ac ymadroddion allweddol a ddefnyddir yn y Llawlyfr Deddfwriaeth yn Atodiad A.

en-gb	Keeping the Legislation Handbook up to date
cy-gb	Cadw’r Llawlyfr Deddfwriaeth yn gyfredol

en-gb	The Legislation Handbook will be reviewed periodically, and, where necessary, updated or corrected to reflect changes in procedure and practice as they occur.
cy-gb	Bydd y Llawlyfr Deddfwriaeth yn cael ei adolygu’n achlysurol a, phan fo angen, yn cael ei ddiweddaru neu ei gywiro i adlewyrchu newidiadau i weithdrefn ac arferion fel y byddant yn digwydd.

en-gb	Whilst LPGU will also endeavour to alert current Bill teams to relevant changes, the electronic version of the Legislation Handbook is the most up-to-date version.
cy-gb	Er y bydd Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant hefyd yn ymdrechu i hysbysu timau Biliau presennol am newidiadau perthnasol, fersiwn electronig y Llawlyfr Deddfwriaeth yw’r fersiwn fwyaf cyfredol.

en-gb	Chapter 1 – Acts of the Assembly and the Government’s legislative programme
cy-gb	Pennod 1 – Deddfau’r Cynulliad a rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth

en-gb	This Chapter explains what is meant by an ‘Act of the Assembly’ as well as what is meant by the ‘legislative programme’ and how proposals for Bills are included within it.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn esbonio’r hyn a olygir gan ‘Ddeddf Cynulliad’ yn ogystal â’r hyn a olygir gan y ‘rhaglen ddeddfwriaethol’ a sut y mae cynigion ar gyfer Biliau wedi eu cynnwys ynddi.

en-gb	Acts of the Assembly
cy-gb	Deddfau’r Cynulliad

en-gb	The Government of Wales Act 2006 (GoWA 2006) provides for the Assembly to make laws, known as ‘Acts of the Assembly’.
cy-gb	Mae Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn darparu fel y caiff y Cynulliad wneud cyfreithiau, sy’n cael eu galw yn ‘Ddeddfau’r Cynulliad’.

en-gb	A Bill is a draft law.
cy-gb	Cyfraith ddrafft yw Bil.

en-gb	Once a Bill has been considered and passed by the Assembly, and given Royal Assent, it becomes an Act of the Assembly, and law.
cy-gb	Ar ôl i Fil gael ei ystyried a’i basio gan y Cynulliad, a derbyn Cydsyniad Brenhinol, daw’n Ddeddf Cynulliad, ac yn gyfraith.

en-gb	It (or provisions of it) may come into effect (or force) immediately on Royal Assent, or the time when it is to come into effect may be left to the Welsh Ministers to decide by order.
cy-gb	Gall y Ddeddf (neu ddarpariaethau ohoni) ddod i effaith (neu i rym) ar unwaith wrth gael Cydsyniad Brenhinol, neu gellid gadael i Weinidogion Cymru benderfynu drwy orchymyn pryd y dylai ddod i effaith.

en-gb	This is referred to as commencement.
cy-gb	Cyfeirir at hyn fel cychwyn.

en-gb	An Act of the Assembly is a single legislative instrument comprising of a Welsh and an English text.
cy-gb	Un offeryn deddfwriaethol yw Deddf Cynulliad sy’n cynnwys testun Cymraeg a Saesneg.

en-gb	Bills are introduced into the Assembly in Welsh and in English, considered in Welsh and English, and if amended, amended in Welsh and English.
cy-gb	Caiff Biliau eu cyflwyno i’r Cynulliad yn Gymraeg ac yn Saesneg, eu hystyried yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac os cânt eu diwygio, eu diwygio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	GoWA 2006 provides that the Welsh and English texts of an Act of the Assembly enacted in Welsh and English are to be treated for all purposes as being of equal standing.
cy-gb	Mae Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn darparu y dylai testunau Cymraeg a Saesneg Deddf Cynulliad a ddeddfir yn Gymraeg ac yn Saesneg gael eu trin ar sail gyfartal at bob diben.

en-gb	The Assembly can only make laws within its powers, or ‘legislative competence’.
cy-gb	Gall y Cynulliad ond wneud deddfau sydd o fewn ei bwerau, neu 'gymhwysedd deddfwriaethol'.

en-gb	The tests for the Assembly’s legislative competence are set out in section 108A of GoWA 2006.
cy-gb	Gellir gweld y profion ar gyfer cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad yn adran 108A o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

en-gb	The Assembly can make any law that does not:
cy-gb	Gall y Cynulliad wneud unrhyw gyfraith nad yw yn:

en-gb	(a) extend otherwise than only to England and Wales (so the Assembly cannot make laws which are enforceable outside the joint jurisdiction of England and Wales);
cy-gb	(a) ymestyn ymhellach na Chymru a Lloegr yn unig (felly nid oes modd i'r Cynulliad wneud cyfreithiau sy'n orfodadwy y tu hwnt i awdurdodaeth Cymru a Lloegr ar y cyd);

en-gb	(b) apply, or change functions exercisable, otherwise than in relation to Wales;
cy-gb	(b) cymhwyso, neu newid swyddogaethau arferadwy, ac eithrio mewn perthynas â Chymru;

en-gb	(c) relate to any of the reserved matters listed in Schedule 7A to GoWA 2006;
cy-gb	(c) ymwneud ag unrhyw un o'r materion a gedwir yn ôl sydd wedi'u rhestru yn Atodlen 7A i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006;

en-gb	(d) breach any of the restrictions in Schedule 7B to GoWA 2006 (e.g. a requirement for  Minister of the Crown consent to changing the functions of a reserved authority); or
cy-gb	(d) torri unrhyw un o'r cyfyngiadau yn Atodlen 7B i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (er enghraifft y gofyniad am ganiatâd Gweinidog y Goron i newid swyddogaethau awdurdod a gadwyd yn ôl); neu

en-gb	(e) breach EU law or Convention (human) rights.
cy-gb	(e) torri cyfraith yr UE neu Gonfensiwn hawliau (dynol).

en-gb	Although the UK Government triggered Article 50 of the Treaty on European Union on 29 March 2017, the UK remains part of the EU at the time of writing and GoWA 2006 continues to require Acts of the Assembly to be compatible with EU law.
cy-gb	Er bod Llywodraeth y DU wedi tanio Erthygl 50 Cytuniad ar yr Undeb Ewropeaidd ar 29 Mawrth 2017, mae’r DU yn dal i fod yn rhan o’r UE ar yr adeg y caiff y geiriau yma eu hysgrifennu ac mae Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn parhau i’w gwneud yn ofynnol i Ddeddfau’r Cynulliad fod yn gydnaws â chyfraith yr UE.

en-gb	The handbook will be updated to reflect any changes to this requirement in the future.
cy-gb	Bydd y llawlyfr yn cael ei ddiweddaru i adlewyrchu unrhyw newidiadau i’r gofyniad hwn yn y dyfodol.

en-gb	In addition, the Supreme Court has said that an Act of the Assembly may be outside the legislative competence of the Assembly if it breaches fundamental common law rights or the rule of law.
cy-gb	Hefyd, mae’r Goruchaf Lys wedi dweud y gallai Deddf Cynulliad fod y tu allan i gymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad os yw’n torri hawliau sylfaenol y gyfraith gyffredin neu reolaeth y gyfraith.

en-gb	The tests are complex.
cy-gb	Mae'r profion yn rai cymhleth.

en-gb	For example, there is some scope to make provision otherwise than in relation to Wales where necessary to enforce, or make effective etc. another, devolved provision.
cy-gb	Er enghraifft, mae rhywfaint o le i wneud darpariaeth sy'n ymestyn ymhellach nag i Gymru yn unig lle bo angen hynny er mwyn gorfodi, neu roi effaith i ddarpariaeth arall sydd wedi'i datganoli.

en-gb	And there are circumstances in which a provision may engage, or touch on, a reserved matter without ‘relating to’ it.
cy-gb	Ac mewn rhai amgylchiadau gall darpariaeth fod yn gysylltiedig, neu gyffwrdd ar fater a gedwir yn ôl heb 'ymwneud' â'r mater hwnnw.

en-gb	1.5 Advice should be sought from Legal Services at an early stage if it is considered that a proposed Bill provision potentially engages any of these restrictions.
cy-gb	1.5 Dylid gofyn am gyngor Gwasanaethau Cyfreithiol yn gynnar yn y broses os credir bod darpariaeth arfaethedig yn y Bil o bosib yn cyffwrdd ag un o'r cyfyngiadau hyn.

en-gb	The Welsh and English texts of all Acts of the Assembly can be found at http://www.legislation.gov.uk/anaw.
cy-gb	Mae testunau Cymraeg a Saesneg holl Ddeddfau’r Cynulliad ar gael yn http://www.legislation.gov.uk/cy/anaw.

en-gb	The Government’s approach to legislation
cy-gb	Dull y Llywodraeth o ymdrin â deddfwriaeth

en-gb	Legislation is just one of a number of ways of giving effect to a policy proposal; it is necessary when the law needs to be changed – all legislation is policy, but not all policy is legislation.
cy-gb	Dim ond un o nifer o ffyrdd o roi effaith i gynnig polisi yw deddfwriaeth; mae’n angenrheidiol pan fo angen newid y gyfraith – mae pob darn o ddeddfwriaeth yn bolisi, ond nid yw pob polisi yn ddarn o ddeddfwriaeth.

en-gb	Our aim is to produce good law:
cy-gb	Ein nod yw cynhyrchu cyfraith dda:

en-gb	that is, law which is necessary, clear, coherent, effective and accessible.
cy-gb	hynny yw, cyfraith sy’n angenrheidiol, yn eglur, yn ystyrlon, yn effeithiol ac yn hygyrch.

en-gb	This aim should be a feature of the thinking at each phase of the Bill’s development.
cy-gb	Dylai’r nod hwn fod yn nodwedd o’r ystyriaethau yn ystod pob cyfnod o ddatblygiad Bil.

en-gb	The legislative programme comprises those policy proposals which the Government intends to bring forward as draft legislation (i.e.
cy-gb	Mae’r rhaglen ddeddfwriaethol yn cynnwys y cynigion polisi hynny y mae’r Llywodraeth yn bwriadu eu datblygu fel deddfwriaeth ddrafft (h.y.

en-gb	Bills) and introduce into the Assembly so they may become Acts of the Assembly.
cy-gb	Biliau) a’u cyflwyno i’r Cynulliad fel y gallant ddod yn Ddeddfau’r Cynulliad.

en-gb	The other legislative vehicles, which enable the Government to take forward policies which are not included in the legislative programme, are subordinate legislation; and, where appropriate, UK Parliamentary Bills and Transfer of Functions Orders and Orders in Council.
cy-gb	Y cyfryngau deddfwriaethol eraill sy’n galluogi’r Llywodraeth i fwrw ymlaen â pholisïau nad ydynt wedi eu cynnwys yn y rhaglen ddeddfwriaethol yw is-ddeddfwriaeth a, lle y bo’n briodol, Biliau Senedd y DU a Gorchmynion Trosglwyddo Swyddogaethau a Gorchmynion yn y Cyfrin Gyngor.

en-gb	Preparing the legislative programme
cy-gb	Paratoi’r rhaglen ddeddfwriaethol

en-gb	The Government has indicated that in the Fifth Assembly there will be an annual statement on the legislative programme which will set out those Bills to be introduced in the following 12 months.
cy-gb	Mae’r Llywodraeth wedi dweud y bydd datganiad blynyddol yn cael ei wneud ar y rhaglen ddeddfwriaethol yn y Pumed Cynulliad a fydd yn nodi’r Biliau hynny i’w cyflwyno yn ystod y 12 mis canlynol.

en-gb	The Government has also stated that the Welsh Government should normally introduce no more than 5 or 6 Bills each year; should not normally introduce Bills in the final 12 months of an Assembly Term; and should continue to prioritise its legislative proposals in the context of the legislative programme as a whole.
cy-gb	Mae’r Llywodraeth hefyd wedi nodi y dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno dim mwy na 5 neu 6 o Filiau bob blwyddyn fel arfer; na ddylai gyflwyno Biliau yn ystod 12 mis olaf Tymor y Cynulliad fel arfer; ac y dylai barhau i flaenoriaethu ei chynigion deddfwriaethol yng nghyd-destun y rhaglen ddeddfwriaethol yn ei chyfanrwydd.

en-gb	The legislative programme comprises of legislative proposals put forward by Ministers and the Counsel General.
cy-gb	Mae’r rhaglen ddeddfwriaethol yn cynnwys cynigion deddfwriaethol a wneir gan Weinidogion a’r Cwnsler Cyffredinol.

en-gb	These proposals are considered by the First Minister, who then proposes a legislative programme to Cabinet.
cy-gb	Caiff y cynigion hyn eu hystyried gan y Prif Weinidog, sydd wedyn yn cynnig rhaglen ddeddfwriaethol i’r Cabinet.

en-gb	Cabinet may also consider provisional plans for future years of the legislative programme.
cy-gb	Gall y Cabinet hefyd ystyried cynlluniau dros dro ar gyfer blynyddoedd sydd i ddod y rhaglen ddeddfwriaethol.

en-gb	Cabinet agree the final legislative programme which is announced by the First Minister in his annual statement on the legislative programme.
cy-gb	Bydd y Cabinet yn cytuno ar y rhaglen ddeddfwriaethol derfynol a fydd yn cael ei chyhoeddi gan y Prif Weinidog yn ei ddatganiad blynyddol ar y rhaglen ddeddfwriaethol.

en-gb	Responsibility for supporting the First Minister in preparing the Legislative Programme sits with the Legislative Programme and Governance Unit (LPGU).
cy-gb	Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant sy’n gyfrifol am gynorthwyo’r Prif Weinidog i baratoi’r Rhaglen Ddeddfwriaethol.

en-gb	In addition to the planned work, the legislative programme also includes contingency to allow time for the Government consideration of Member Bills and other non-Government legislation.
cy-gb	Yn ogystal â’r gwaith a gynlluniwyd, mae’r rhaglen ddeddfwriaethol hefyd yn cynnwys trefniadau wrth gefn i roi amser i’r Llywodraeth ystyried Biliau Aelodau a deddfwriaeth Anllywodraethol arall.

en-gb	Links to the First Minister’s statements on the legislative programme are available on the Government’s website.
cy-gb	Mae dolenni i ddatganiadau’r Prif Weinidog ar y rhaglen ddeddfwriaethol ar gael ar wefan y Llywodraeth.

en-gb	Chapter 2 – Overview of preparing a Bill
cy-gb	Pennod 2 – Trosolwg o baratoi Bil

en-gb	This Chapter is intended to provide an at-a-glance overview of preparing a Bill and accompanying documentation in Welsh and English before it is introduced into the Assembly.
cy-gb	Diben y Bennod hon yw cynnig cipolwg cryno ar y broses o baratoi Bil a dogfennau cysylltiedig yn Gymraeg ac yn Saesneg cyn cyflwyno’r Bil i’r Cynulliad.

en-gb	It is important to remember that it is not a definitive account.
cy-gb	Mae’n bwysig cofio, felly, nad yw’r Bennod yn rhoi cofnod hollgynhwysol o’r broses honno.

en-gb	It is designed to signpost readers to other Chapters within this Volume of the Handbook where detailed guidance is available.
cy-gb	Mae wedi ei chynllunio i gyfeirio darllenwyr at Benodau eraill yn y Gyfrol hon o’r Llawlyfr lle mae canllawiau manwl i’w cael.

en-gb	Chapter 13 gives an Overview of the Stages of Assembly consideration.
cy-gb	Mae Pennod 13 yn cynnig Trosolwg o’r Cyfnodau o ystyriaeth gan y Cynulliad.

en-gb	Working on an Assembly Bill
cy-gb	Gweithio ar Fil Cynulliad

en-gb	The group of officials working on a Bill is commonly known as the ‘Bill team’.
cy-gb	Mae’r grŵp o swyddogion sy’n gweithio ar Fil yn cael ei adnabod fel arfer fel ‘tîm y Bil’.

en-gb	Chapter 3 of this Handbook provides advice on the composition and resourcing of a Bill team, together with an explanation of the other individuals and teams who contribute to the development, preparation and consideration of an Assembly Bill.
cy-gb	Mae Pennod 3 y Llawlyfr hwn yn rhoi gwybodaeth am gyfansoddiad ac adnoddau tîm Bil, ynghyd ag esboniad o’r unigolion a’r timau eraill sy’n cyfrannu at ddatblygu, paratoi ac ystyried Bil Cynulliad.

en-gb	Bill management and governance is an essential element to delivery of a Bill, and further guidance on the principles, approach and documentation associated with this is given in Chapter 4 of this Handbook.
cy-gb	Mae rheoli a llywodraethu Bil yn elfen hanfodol o ddarparu Bil, a cheir rhagor o ganllawiau ar yr egwyddorion, y dull a’r dogfennau sy’n gysylltiedig â hyn ym Mhennod 4 y Llawlyfr hwn.

en-gb	Key phases of work prior to introduction of the Bill
cy-gb	Cyfnodau gwaith allweddol cyn cyflwyno’r Bil

en-gb	The key phases of work in preparing the Bill are explained in the table below, they are set out in sequential order and include signposts to further reading.
cy-gb	Esbonnir y cyfnodau gwaith allweddol wrth baratoi’r Bil yn y tabl isod, ac maent wedi eu cyflwyno mewn trefn ddilyniannol ac yn cynnwys cyfeiriadau at ddeunyddiau pellach i’w darllen.

en-gb	Phase of work
cy-gb	Cyfnod gwaith

en-gb	What is happening in this phase
cy-gb	Beth sy’n digwydd yn y cyfnod hwn

en-gb	Signpost to further reading
cy-gb	Cyfeiriad at ddeunyddiau pellach

en-gb	Development of the policy
cy-gb	Datblygu’r polisi

en-gb	During this phase the team is developing and setting out the policy goals and implications of legislation.
cy-gb	Mae’r tîm yn datblygu ac yn cyflwyno’r nodau polisi a goblygiadau’r ddeddfwriaeth yn ystod y cyfnod hwn.

en-gb	The impact of the policy will need to be evaluated, and options for delivery considered.
cy-gb	Bydd angen gwerthuso effaith y polisi ac ystyried opsiynau ar gyfer ei ddarparu.

en-gb	There will be consultation with stakeholders.
cy-gb	Ymgynghorir â rhanddeiliaid.

en-gb	Chapter 5 signposts to guidance on impact assessments, and Chapter 6 gives guidance on preparing the Regulatory Impact Assessment (RIA).
cy-gb	Mae Pennod 5 yn cyfeirio at ganllawiau ar asesiadau effaith, a Phennod 6 yn cynnig canllaw ar baratoi’r Asesiad Effaith Rheoleiddiol (RIA).

en-gb	Chapter 7 gives guidance on policy development, as part of the wider guidance on instructing the drafter.
cy-gb	Mae Pennod 7 yn cynnig canllaw ar ddatblygu polisi, fel rhan o’r canllaw ehangach ar gyfarwyddo’r drafftiwr.

en-gb	Instructing the drafter
cy-gb	Cyfarwyddo’r drafftiwr

en-gb	The team will be developing a very detailed policy explanation of what the Bill will need to do, and providing analysis of legal implications and any existing legislative framework.
cy-gb	Bydd y tîm yn datblygu esboniad polisi manwl iawn o’r hyn y bydd angen i’r Bil ei wneud, ac yn darparu dadansoddiad o oblygiadau cyfreithiol ac unrhyw fframwaith deddfwriaethol presennol.

en-gb	This is to inform the drafter of the Bill what the Bill will need to do.
cy-gb	Mae hyn er mwyn hysbysu drafftiwr y Bil am yr hyn y bydd angen i’r Bil ei wneud.

en-gb	Chapter 7 gives guidance on instructing.
cy-gb	Mae Pennod 7 yn cynnig canllaw ar gyfarwyddo.

en-gb	Consideration should also be given to Chapter 9 on delegated powers and Chapter 18 on commencement – both matters will need to be covered in the instructions.
cy-gb	Dylid rhoi ystyriaeth hefyd i Bennod 9 ar bwerau dirprwyedig a Phennod 18 ar gychwyn – bydd angen rhoi sylw i’r ddau fater yn y cyfarwyddiadau.

en-gb	Drafting and translation of the Bill and the Explanatory Memorandum
cy-gb	Drafftio a chyfieithu’r Bil a’r Memorandwm Esboniadol

en-gb	Bills are usually prepared in Welsh and English by specialist drafters and translators.
cy-gb	Caiff Biliau eu paratoi yn Gymraeg ac yn Saesneg gan ddrafftwyr a chyfieithwyr arbenigol fel arfer.

en-gb	The Explanatory Memorandum (which includes the RIA) and the Explanatory Notes to the Bill are usually prepared, in both Welsh and English, by the Bill team including the translators.
cy-gb	Caiff y Memorandwm Esboniadol (sy’n cynnwys yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol) a’r Nodiadau Esboniadol i’r Bil eu paratoi, yn Gymraeg ac yn Saesneg, gan dîm y Bil gan gynnwys y cyfieithwyr fel arfer.

en-gb	Where there are powers in the Bill to make subordinate legislation, the Bill team will usually need to prepare a document in Welsh and English to explain to the Assembly how the powers are expected to be used – a statement of policy intent (SoPI).
cy-gb	Pan fo pwerau yn y Bil i wneud is-ddeddfwriaeth, bydd angen fel arfer i dîm y Bil baratoi dogfen yn Gymraeg ac yn Saesneg i esbonio i’r Cynulliad sut y disgwylir i’r pwerau gael eu defnyddio – datganiad o fwriad y polisi.

en-gb	Chapter 7 gives guidance on working with the drafter during the preparation of the Bill.
cy-gb	Mae Pennod 7 yn cynnig canllaw ar weithio gyda’r drafftiwr wrth baratoi’r Bil.

en-gb	Guidance on RIAs is given in Chapter 6, and Chapter 8 gives guidance regarding the Explanatory Memorandum.
cy-gb	Rhoddir canllaw ar yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol ym Mhennod 6, ac mae Pennod 8 yn cynnig canllaw ar y Memorandwm Esboniadol.

en-gb	Chapter 9 provides guidance on preparing Explanatory Notes.
cy-gb	Mae Pennod 9 yn cynnig canllaw ar baratoi Nodiadau Esboniadol.

en-gb	Chapter 10 provides guidance on delegated powers generally, and Chapter 11 explains the statements of policy intent for subordinate legislation.
cy-gb	Mae Pennod 10 yn cynnig canllaw ar bwerau dirprwyedig yn gyffredinol, ac mae Pennod 11 yn esbonio’r datganiadau o fwriad y polisi ar gyfer is-ddeddfwriaeth.

en-gb	Clearances prior to introduction
cy-gb	Awdurdodi cyn cyflwyno

en-gb	Pre-introduction assessment meetings take place.
cy-gb	Cynhelir cyfarfodydd asesu cyn-cyflwyno.

en-gb	Ministerial clearances of the Bill and Explanatory Memorandum in Welsh and English prior to introduction are secured.
cy-gb	Rhaid sicrhau Awdurdodiad Gweinidogol ar gyfer y Bil a’r Memorandwm Esboniadol yn Gymraeg ac yn Saesneg cyn cyflwyno.

en-gb	The documents are then sent to the Llywydd in Welsh and English for her determination prior to introduction.
cy-gb	Anfonir y dogfennau at y Llywydd yn Gymraeg ac yn Saesneg wedyn er mwyn iddi benderfynu arnynt cyn eu cyflwyno.

en-gb	Chapter 14 includes guidance on the steps taken prior to introduction of the Bill.
cy-gb	Mae Pennod 14 yn cynnwys canllaw ar y camau a gymerir cyn cyflwyno’r Bil.

en-gb	It is not possible to provide a general guide to the length of time necessary to develop a Bill ready for introduction in both Welsh and English – it is certainly months rather than weeks.
cy-gb	Nid yw’n bosibl cynnig canllaw cyffredinol ar y cyfnod o amser sydd ei angen i ddatblygu Bil sy’n barod i gael ei gyflwyno yn Gymraeg ac yn Saesneg – mae’n sicr yn gyfnod o fisoedd yn hytrach nag wythnosau.

en-gb	For some Bills a couple of years may be required, for others eight to twelve months may be more appropriate.
cy-gb	Efallai y bydd angen blwyddyn neu ddwy ar gyfer rhai Biliau, ac efallai y bydd wyth i ddeuddeng mis yn fwy priodol i eraill.

en-gb	Occasionally, in very exceptional circumstances there will be a need to introduce emergency or ‘fast-track’ Bills, where different timescales are likely to apply (see chapter 16).
cy-gb	Weithiau, o dan amgylchiadau eithriadol iawn, bydd angen cyflwyno Biliau brys neu ‘garlam’, lle mae gwahanol amserlenni yn debygol o fod yn berthnasol (gweler pennod 16).

en-gb	Advice on understanding the likely timescales for an individual Bill is available from the Legislative Programme and Governance Unit (LPGU).
cy-gb	Mae cyngor ar ddeall yr amserlenni tebygol ar gyfer Bil unigol ar gael gan Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant.

en-gb	Chapter 3 – Who is who in the legislative process
cy-gb	Pennod 3 – Pwy yw pwy yn y broses ddeddfwriaethol

en-gb	This Chapter sets out the main individuals or groups within the Government involved in the preparation and consideration of a Bill.
cy-gb	Mae’r Bennod hon yn nodi’r prif unigolion neu grwpiau yn y Llywodraeth sy’n cymryd rhan yn y gwaith o baratoi ac ystyried Bil.

en-gb	It is not an exhaustive list and Bill teams will need to consider who else will also need to be involved.
cy-gb	Nid yw’n rhestr drwyadl a bydd angen i dimau Biliau ystyried pwy arall y bydd angen eu cynnwys.

en-gb	Ministers involved in Bills
cy-gb	Gweinidogion sy’n gysylltiedig â Biliau

en-gb	The First Minister is responsible for the Government’s legislative programme, and therefore he takes a close interest in the development and delivery of Government Bills.
cy-gb	Y Prif Weinidog sy’n gyfrifol am raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth, ac felly mae’n cymryd diddordeb agos yn natblygiad a darpariaeth Biliau’r Llywodraeth.

en-gb	His agreement must be sought for –
cy-gb	Mae’n rhaid cael ei gytundeb ar gyfer –

en-gb	seeking Cabinet agreement for a Bill to be included within the legislative programme;
cy-gb	ceisio cytundeb y Cabinet i Fil gael ei gynnwys yn y rhaglen ddeddfwriaethol;

en-gb	the policy aims of the Bill, including any changes to it;
cy-gb	nodau polisi’r Bil, gan gynnwys unrhyw newidiadau iddo;

en-gb	the timetable for the Bill, including any changes to it;
cy-gb	amserlen y Bil, gan gynnwys unrhyw newidiadau iddo;

en-gb	the date of introduction of the Bill into the Assembly; and
cy-gb	dyddiad cyflwyno’r Bil i’r Cynulliad;

en-gb	proposed Government amendments to the Bill, once it has been introduced.
cy-gb	gwelliannau arfaethedig y Llywodraeth i’r Bil ar ôl iddo gael ei gyflwyno.

en-gb	For Government Bills the Lead Minister for the Bill, sometimes also referred to as the Minister in charge of the Bill, is usually the Minister with portfolio responsibility for the policy of the Bill.
cy-gb	Ar gyfer Biliau’r Llywodraeth, y Gweinidog â chyfrifoldeb portffolio am bolisi’r Bil yw’r Gweinidog Arweiniol ar gyfer y Bil fel arfer, y cyfeirir ato weithiau hefyd fel y Gweinidog sy’n gyfrifol am y Bil.

en-gb	When the Lead Minister introduces the Bill into the Assembly they will become known, to the Assembly for this purpose, as the Member in charge (of the Bill).
cy-gb	Pan fydd y Gweinidog Arweiniol yn cyflwyno’r Bil i’r Cynulliad, bydd yn cael ei adnabod, gan y Cynulliad at y diben hwn, fel yr Aelod Cyfrifol (am y Bil).

en-gb	Further advice on the Member in charge is given below.
cy-gb	Mae rhagor o wybodaeth am yr Aelod Cyfrifol i’w chael isod.

en-gb	The term Minister(s) is used throughout the handbook to refer to both Ministers and Deputy Ministers.
cy-gb	Defnyddir y term Gweinidog(ion) drwy’r llawlyfr i gyfeirio at y Gweinidogion a'r Dirprwy Weinidogion.

en-gb	Where specific reference is made to either one, it will be made explicit in the guidance.
cy-gb	Pan fydd cyfeiriad penodol yn cael ei wneud at y naill neu'r llall, bydd yn cael ei wneud yn eglur yn y canllaw.

en-gb	There are occasions when more than one portfolio Cabinet Minister has an interest in the policy of the Bill.
cy-gb	Ceir achlysuron pan fydd gan fwy nag un Gweinidog Cabinet fuddiant ym mholisi’r Bil.

en-gb	This could be because –
cy-gb	Gallai hyn fod oherwydd –

en-gb	the Bill is being used as an opportunity to deliver policy which sits within the portfolio of another Minister, for example legislative changes required in relation to the appointment of HM Inspectors being included in an education Bill;
cy-gb	bod y Bil yn cael ei ddefnyddio fel cyfle i ddarparu polisi sy’n rhan o bortffolio Gweinidog arall, er enghraifft newidiadau deddfwriaethol sy’n ofynnol mewn perthynas â phenodi Arolygwyr EM yn cael eu cynnwys mewn Bil addysg;

en-gb	a mechanism for delivery of the policy intention of the Bill sits within the portfolio of another Minister, for example the inclusion in a housing Bill of a council tax premium on empty homes as a mechanism to make more housing stock available.
cy-gb	bod mecanwaith ar gyfer darparu bwriad polisi’r Bil yn rhan o bortffolio Gweinidog arall, er enghraifft cynnwys premiwm y dreth gyngor ar gartrefi gwag mewn Bil tai fel mecanwaith i sicrhau bod mwy o stoc dai ar gael.

en-gb	In such cases the First Minister will have determined who the Lead Minister for the Bill is.
cy-gb	Mewn achosion o’r fath, bydd y Prif Weinidog wedi penderfynu pwy yw’r Gweinidog Arweiniol ar gyfer y Bil.

en-gb	Policy responsibility will continue to sit with the portfolio Minister, and their agreement should be sought in relation to policy decisions for those aspects of the Bill.
cy-gb	Gweinidog y portffolio fydd gyfrifol am bolisi o hyd, a dylid ceisio ei gytundeb ar gyfer penderfyniadau polisi yn ymwneud â’r agweddau hynny ar y Bil.

en-gb	However it will be for the Lead Minister of the Bill to take the Bill through the Assembly, and therefore their agreement will also be required.
cy-gb	Fodd bynnag, cyfrifoldeb Gweinidog Arweiniol y Bil fydd mynd â’r Bil drwy’r Cynulliad, ac felly bydd angen ei gytundeb ef hefyd.

en-gb	Where the Lead for a Bill is a Deputy Minister, the Minister with portfolio responsibilities will also be involved in key decisions regarding policy, timetable and financial matters.
cy-gb	Pan fo’r Arweinydd ar gyfer Bil yn Ddirprwy Weinidog, bydd y Gweinidog â chyfrifoldebau portffolio hefyd yn cymryd rhan mewn penderfyniadau allweddol ynghylch polisi, amserlen a materion ariannol.

en-gb	All advice submitted to the Deputy Minister should also be copied to the Minister with portfolio responsibility.
cy-gb	Dylai’r holl gyngor a gyflwynir i’r Dirprwy Weinidog hefyd gael ei gopïo i’r Gweinidog â chyfrifoldeb portffolio.

en-gb	The practical working arrangements should be discussed at the outset of the project, with advice sought where necessary from the relevant Private Office.
cy-gb	Dylid trafod manylion ymarferol y trefniadau gweithio ar ddechrau’r prosiect, gan ofyn am gyngor yn ôl yr angen gan y Swyddfa Breifat berthnasol.

en-gb	Bill teams should be aware that there are also other occasions when more than one portfolio Minister has an interest in a Bill (Government or non-Government), in particular where:
cy-gb	Dylai timau Biliau fod yn ymwybodol bod achlysuron eraill hefyd pan fo gan fwy nag un Gweinidog portffolio fuddiant mewn Bil (Llywodraeth neu Anllywodraethol), yn enwedig pan fo:

en-gb	budget responsibility for one or more aspects of the Bill sits under a different Minister to the Lead Minister.
cy-gb	cyfrifoldeb cyllidebol am un neu fwy o agweddau ar y Bil gan wahanol Weinidog i’r Gweinidog Arweiniol.

en-gb	In such cases the agreement of the Minister with financial responsibility should be sought to those cost implications falling to their area(s);
cy-gb	Mewn achosion o’r fath, dylid ceisio cytundeb y Gweinidog â chyfrifoldeb ariannol mewn perthynas â’r goblygiadau cost hynny sy’n disgyn yn ei faes/feysydd;

en-gb	the policy of the Bill is cross-cutting in nature.
cy-gb	polisi’r Bil yn drawsbynciol ei natur.

en-gb	The Lead Minister will have overall responsibility for the Bill, but will wish to ensure that where the Bill affects the portfolio of other Ministers they are informed and involved in the development of the Bill.
cy-gb	Bydd gan y Gweinidog Arweiniol gyfrifoldeb cyffredinol am y Bil, ond bydd yn dymuno sicrhau ei fod yn cael ei hysbysu a’i gynnwys yn natblygiad y Bil pan fydd y Bil yn effeithio ar bortffolio Gweinidogion eraill.

en-gb	For non-Government Bills it is usual for one Minister to be the Lead Minister for responding to the Bill during the Assembly’s consideration of that Bill.
cy-gb	Ar gyfer Biliau Anllywodraethol, mae’n arferol i un Gweinidog fod y Gweinidog Arweiniol ar gyfer ymateb i’r Bil yn ystod ystyriaeth y Cynulliad o’r Bil hwnnw.

en-gb	Sometimes they will also be involved in engagement with the prospective Member in charge of that Bill prior to the Bill’s introduction (for example, discussions with the Member who has been given leave to introduce a Bill by the Assembly, but who has not yet introduced that Bill).
cy-gb	Weithiau, bydd hefyd yn cymryd rhan yn y broses o gysylltu â’r Aelod Cyfrifol arfaethedig am y Bil hwnnw cyn cyflwyno’r Bil (er enghraifft, trafodaethau gyda’r Aelod sydd wedi cael caniatâd i gyflwyno Bil gan y Cynulliad, ond nad yw wedi cyflwyno’r Bil hwnnw eto).

en-gb	The Lead Minister for non-Government Bills is usually the Minister with portfolio responsibility for the subject matter of the Bill; there are occasions when this would fall to more than one Minister, and again in those cases the First Minister will determine the Lead Minister.
cy-gb	Y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb portffolio am bwnc y Bil fydd y Gweinidog Arweiniol ar gyfer Biliau Anllywodraethol fel arfer, ond bydd mwy nag un Gweinidog yn cymryd y cyfrifoldeb hwn mewn rhai achosion. Unwaith eto, y Prif Weinidog fydd yn penderfynu pwy fydd y Gweinidog Arweiniol yn yr achosion hynny.

en-gb	Counsel General
cy-gb	Y Cwnsler Cyffredinol

en-gb	The Counsel General is the Government’s Law Officer; he is responsible for the provision of legal advice to the First Minister and the rest of the Government.
cy-gb	Y Cwnsler Cyffredinol yw Swyddog y Gyfraith y Llywodraeth, ac mae’n gyfrifol am ddarparu cyngor cyfreithiol i’r Prif Weinidog ac i weddill y Llywodraeth.

en-gb	The Counsel General’s legal advice is the final and authoritative legal advice within the Government.
cy-gb	Cyngor cyfreithiol y Cwnsler Cyffredinol yw’r cyngor cyfreithiol terfynol ac awdurdodol yn y Llywodraeth.

en-gb	Once a Bill is passed by the Assembly the Counsel General must decide whether to exercise his power under section 112 of the Government of Wales Act 2006 (GoWA 2006) to refer the question whether a Bill or any provision of the Bill would be within the Assembly’s powers to the Supreme Court for decision (see Chapter 17).
cy-gb	Ar ôl i Fil gael ei basio gan y Cynulliad, mae’n rhaid i’r Cwnsler Cyffredinol benderfynu a ddylai arfer ei bŵer o dan adran 112 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 i atgyfeirio’r cwestiwn a fyddai Bil neu unrhyw ddarpariaeth o’r Bil o fewn pwerau’r Cynulliad i’r Goruchaf Lys benderfynu (gweler Pennod 17).

en-gb	In exercising this function the Ministerial Code provides that the Counsel General acts independently of the Government.
cy-gb	Wrth arfer y swyddogaeth hon, mae Cod y Gweinidogion yn darparu bod y Cwnsler Cyffredinol yn gweithredu’n annibynnol ar y Llywodraeth.

en-gb	The Counsel General also has the power under section 111B of GoWA 2006 to refer to the Supreme Court the question of whether a Bill (or any provision of it) relates to a ‘protected subject-matter’.
cy-gb	Mae gan y Cwnsler Cyffredinol hefyd y pŵer o dan adran 111B o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 i atgyfeirio at y Goruchaf Lys i benderfynu a yw Bil (neu unrhyw ddarpariaeth ynddo) yn ymwneud â 'phynciau gwarchodedig'.

en-gb	The list of ‘protected subject-matters’ is set out at section 111A(2) of GoWA 2006.
cy-gb	Gellir gweld y rhestr o 'bynciau gwarchodedig' yn adran 111A(2) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

en-gb	It includes the franchise for Assembly elections; the system by which Assembly members are returned; the specification or number of constituencies and regions or other electoral areas, and the numbers of members to be returned in each electoral area.
cy-gb	Mae'n cynnwys etholfraint ar gyfer etholiadau'r Cynulliad; y system ar gyfer ethol aelodau Cynulliad; manyleb neu nifer yr etholaethau a rhanbarthau neu ardaloedd etholiadol eraill, a nifer yr aelodau i'w hethol ym mhob ardal etholiadol.

en-gb	It also includes provision to change the name of the Assembly; and the number of persons who may hold the office of Welsh Minister or Deputy Welsh Minister.
cy-gb	Mae hefyd yn cynnwys darpariaeth i newid enw'r Cynulliad; a nifer y personau all ddal swydd Gweinidog Cymru neu Ddirprwy Weinidog Cymru.

en-gb	A Bill which contains provision about a protected subject-matter can only be passed if at least two-thirds of the total number of Assembly members vote for it at the final stage (a ‘super-majority’).
cy-gb	Er mwyn i Fil sy'n cynnwys darpariaeth am bwnc gwarchodedig gael ei basio, rhaid i o leiaf dwy ran o dair o gyfanswm aelodau'r Cynulliad bleidleisio drosto yn y cyfnod olaf ('uwch-fwyafrif').

en-gb	Member in charge (of the Bill)
cy-gb	Aelod Cyfrifol (am y Bil)

en-gb	Any Bill introduced to the Assembly has a Member in charge of it (in accordance with Standing Order 24).
cy-gb	Mae Aelod Cyfrifol ar gyfer pob Bil a gyflwynir i’r Cynulliad (yn unol â Rheol Sefydlog 24).

en-gb	For Government Bills, the Member in charge is:
cy-gb	Yn achos Biliau’r Llywodraeth, yr Aelod Cyfrifol yw:

en-gb	the member of the Government who laid or introduced the legislation; or
cy-gb	yr aelod o’r Llywodraeth a osododd neu a gyflwynodd y ddeddfwriaeth; neu

en-gb	a member of the Government who is authorised by the First Minister.
cy-gb	aelod o’r Llywodraeth sydd wedi ei awdurdodi gan y Prif Weinidog.

en-gb	For example, if there is a Ministerial reshuffle the original Member in charge of a Bill may no longer be in Cabinet or hold the same portfolio responsibilities.
cy-gb	Er enghraifft, os oes ad-drefnu Gweinidogol, efallai na fydd yr Aelod Cyfrifol am Fil gwreiddiol yn y Cabinet mwyach neu na fydd yn meddu ar yr un cyfrifoldebau portffolio.

en-gb	In such circumstances the First Minister would authorise a new Member in charge; the relevant practical arrangements for this are dealt with by the Legislative Programme and Governance Unit (LPGU).
cy-gb	O dan amgylchiadau o’r fath, byddai’r Prif Weinidog yn awdurdodi Aelod Cyfrifol newydd; Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant sy’n ymdrin â’r trefniadau ymarferol perthnasol ar gyfer hyn.

en-gb	In practice, for Government Bills, the Member in charge will usually be the Lead Minister for the portfolio in which the policy of the Bill falls (see also above).
cy-gb	Yn ymarferol, ar gyfer Biliau’r Llywodraeth, y Gweinidog Arweiniol ar gyfer y portffolio y mae polisi’r Bil yn perthyn iddo fydd yr Aelod Cyfrifol fel arfer (gweler uchod hefyd).

en-gb	In relation to non-Government Bills the Member in charge is:
cy-gb	Mewn perthynas â Biliau Anllywodraethol, mae’r Aelod Cyfrifol yn:

en-gb	a member of the Committee authorised by that Committee, for Committee Bills;
cy-gb	aelod o’r Pwyllgor a awdurdodwyd gan y Pwyllgor hwnnw, ar gyfer Biliau Pwyllgor;

en-gb	a member of the Commission authorised by the Commission, for Commission Bills; or
cy-gb	aelod o’r Comisiwn a awdurdodwyd gan y Comisiwn, ar gyfer Biliau Comisiwn;

en-gb	the Member who had the agreement of the Assembly to introduce the Bill or another Member authorised by the original Member, for Member Bills.
cy-gb	Aelod a oedd wedi derbyn cytundeb y Cynulliad i gyflwyno’r Bil neu Aelod arall a awdurdodwyd gan yr Aelod gwreiddiol, ar gyfer Biliau Aelodau.

en-gb	Further information on non-Government Bills is included at Chapter 19.
cy-gb	Ceir rhagor o wybodaeth am Filiau Anllywodraethol ym Mhennod 19.

en-gb	Changes to the Member in charge
cy-gb	Newidiadau i’r Aelod Cyfrifol

en-gb	Government Bills can be transferred to any Member of the Government as authorised by the First Minister.
cy-gb	Gellir trosglwyddo Biliau’r Llywodraeth i unrhyw Aelod o’r Llywodraeth fel a awdurdodwyd gan y Prif Weinidog.

en-gb	Such changes may occur, for example, because of a change in the Portfolio Minister.
cy-gb	Gallai newidiadau o’r fath ddigwydd, er enghraifft, oherwydd newid i’r Gweinidog Portffolio.

en-gb	A Member in charge of Government legislation must be a member of the Government (Standing Order 24.4).
cy-gb	Mae’n rhaid i Aelod Cyfrifol am ddeddfwriaeth Llywodraeth fod yn aelod o’r Llywodraeth (Rheol Sefydlog 24.4).

en-gb	Committee Bills can be transferred to another member of the Committee.
cy-gb	Gellir trosglwyddo Biliau Pwyllgor i aelod arall o’r Pwyllgor.

en-gb	Should the Committee no longer exist the Business Committee can specify another Committee to be responsible for the legislation.
cy-gb	Os na fydd y Pwyllgor yn bodoli mwyach, gall y Pwyllgor Busnes nodi Pwyllgor arall i fod yn gyfrifol am y ddeddfwriaeth.

en-gb	With the agreement of the Government (and authorisation of the First Minister) a Committee may also transfer an item of legislation to the Government through a unanimous vote of that Committee.
cy-gb	Gyda chytundeb y Llywodraeth (ac awdurdodiad y Prif Weinidog) gall Pwyllgor hefyd drosglwyddo eitem o ddeddfwriaeth i’r Llywodraeth trwy bleidlais unfrydol y Pwyllgor hwnnw.

en-gb	When such a transfer takes place, the Bill is regarded (from then on) as a Government Bill.
cy-gb	Pan fydd trosglwyddiad o’r fath yn digwydd, ystyrir fod y Bil (o hynny ymlaen) yn Fil Llywodraeth.

en-gb	Commission Bills can also be transferred to any member of the Commission but the Member in charge must be a member of the Commission (Standing Order 24.12).
cy-gb	Gellir hefyd trosglwyddo Biliau Comisiwn i unrhyw aelod o’r Comisiwn ond mae’n rhaid i’r Aelod Cyfrifol fod yn aelod o’r Comisiwn (Rheol Sefydlog 24.12).

en-gb	The Member in charge of a Member Bill can transfer the Bill to another Member, or to a member of the Government if authorised by the First Minister.
cy-gb	Gall yr Aelod Cyfrifol am Fil Aelod drosglwyddo’r Bil i Aelod arall, neu i aelod o’r Llywodraeth os caiff ei awdurdodi gan y Prif Weinidog.

en-gb	Where the Bill is transferred to the Government, it is regarded (from then on) as a Government Bill.
cy-gb	Pan fydd y Bil yn cael ei drosglwyddo i’r Llywodraeth, ystyrir (o hynny ymlaen) ei fod yn Fil Llywodraeth.

en-gb	This would mean certain procedural requirements are changed (see Chapters 15 and 19).
cy-gb	Byddai hyn yn golygu bod gofynion gweithdrefnol penodol yn newid (gweler Penodau 15 a 19).

en-gb	Bill team
cy-gb	Tîm y Bil

en-gb	The Bill team works to deliver a Bill, and is generally made up of a Bill Manager, policy lead(s) and officials, subject lawyer(s), drafting lawyers, translators (when appropriate, see ‘Translation Service’ below) and a Senior Responsible Owner(SRO).
cy-gb	Mae tîm y Bil yn gweithio i ddarparu Bil, ac fel arfer mae’n cynnwys Rheolwr Bil, arweinydd/arweinyddion a swyddogion polisi, cyfreithiwr/cyfreithwyr pwnc, cyfreithwyr drafftio, cyfieithwyr (pan fo’n briodol, gweler ‘Gwasanaeth Cyfieithu’ isod) a Phrif Berchennog Cyfrifol.

en-gb	This team can change in size and make-up for different Bills and even at different points in the development of a Bill.
cy-gb	Gall maint a chyfansoddiad y tîm hwn newid ar gyfer gwahanol Filiau a hyd yn oed ar wahanol adegau wrth ddatblygu Bil.

en-gb	The roles of each of the key members are laid out below, but it is appropriate to specify the responsibilities of the members of the Bill team in the terms of reference for the Bill project, and for these to be agreed by the project board (see Chapter 4).
cy-gb	Nodir swyddogaethau pob un o’r aelodau allweddol isod, ond mae’n briodol nodi cyfrifoldebau aelodau tîm y Bil yn y cylch gorchwyl ar gyfer prosiect y Bil, ac i’r rhain gael eu cytuno gan fwrdd y prosiect (gweler Pennod 4).

en-gb	Senior Responsible Owner (the SRO)
cy-gb	Prif Berchennog Cyfrifol

en-gb	In line with standard programme and project management practice, the SRO is the individual responsible for ensuring that a project or programme of change meets its objectives and delivers the projected benefits.
cy-gb	Yn unol ag arferion rheoli rhaglen a phrosiect safonol, y Prif Berchennog Cyfrifol yw’r unigolyn sy’n gyfrifol am sicrhau bod prosiect neu raglen o newid yn bodloni ei amcanion ac yn cyflawni’r manteision rhagamcanol.

en-gb	For Bill projects, this includes delivery of the Bill into and through the Assembly.
cy-gb	I brosiectau Bil, mae hyn yn cynnwys cyflwyno’r Bil i’r Cynulliad a thrwyddo.

en-gb	They are usually the owner of the overall policy change of which the Bill forms part.
cy-gb	Fel arfer, yr unigolyn hwn yw perchennog y newid polisi cyffredinol y mae’r Bil yn perthyn iddo.

en-gb	The SRO must be a senior official, and for Bill projects is usually a Director or Deputy Director, and will give account and assurance to Ministers for the delivery of the legislation project.
cy-gb	Mae’n rhaid i’r Prif Berchennog Cyfrifol fod yn uwch-swyddog, ac mae’n Gyfarwyddwr neu’n Ddirprwy Gyfarwyddwr ar gyfer prosiectau Bil fel arfer, a bydd yn rhoi adroddiadau i’r Gweinidogion a sicrwydd y bydd y prosiect deddfwriaeth yn cael ei gyflawni.

en-gb	They should be recognised as the owner throughout the organisation and should (where possible) remain in place throughout the project, or change only when a distinct phase of Bill delivery has been completed.
cy-gb	Dylai gael ei gydnabod fel y perchennog drwy’r sefydliad cyfan a dylai (pan fo’n bosibl) barhau yn y swyddogaeth trwy gydol y prosiect, neu newid dim ond pan fo cyfnod pendant o ddarpariaeth y Bil wedi ei gwblhau.

en-gb	The SRO should be prepared to take decisions and should be proactive in providing leadership and direction throughout the life of the Bill project.
cy-gb	Dylai’r Prif Berchennog Cyfrifol fod yn barod i wneud penderfyniadau a dylai fod yn rhagweithiol o ran darparu arweinyddiaeth a chyfeiriad trwy gydol oes prosiect y Bil.

en-gb	The SRO role fits with existing project management methodologies because the SRO, as owner of the policy change, should be Chair of the Bill project board.
cy-gb	Mae’r swyddogaeth Prif Berchennog Cyfrifol yn cyd-fynd â methodolegau rheoli prosiect presennol gan y dylai’r Prif Berchennog Cyfrifol, fel y sawl sy’n gyfrifol am y newid polisi, fod yn Gadeirydd bwrdd prosiect y Bil.

en-gb	The SRO should take a prominent role in the development of the Bill, particularly through attendance at project board meetings.
cy-gb	Dylai’r Prif Berchennog Cyfrifol gyflawni swyddogaeth flaenllaw yn natblygiad y Bil, yn enwedig trwy fod yn bresennol yng nghyfarfodydd bwrdd y prosiect.

en-gb	Additionally the SRO will be expected to give direction where necessary and quality control the key documents (briefings, speeches, Ministerial advice, etc.).
cy-gb	Hefyd, bydd disgwyl i’r Prif Berchennog Cyfrifol roi cyfarwyddyd pan fo’n angenrheidiol a sicrhau ansawdd y dogfennau allweddol (dogfennau briffio, areithiau, cyngor Gweinidogol, etc).

en-gb	Bill Manager
cy-gb	Rheolwr y Bil

en-gb	The Bill Manager manages the Bill’s progress and production, working to the agreed timetable and ensuring deadlines are met.
cy-gb	Mae Rheolwr y Bil yn rheoli cynnydd a’r gwaith o lunio’r Bil, gan weithio’n unol â’r amserlen y cytunwyd arni a sicrhau bod terfynau amser yn cael eu bodloni.

en-gb	They act as the central point of contact for the Bill.
cy-gb	Mae’n gweithredu fel y pwynt cyswllt canolog ar gyfer y Bil.

en-gb	The role can vary according to the Group’s requirements and the nature of the Bill, but is essentially one of project management.
cy-gb	Gall y swyddogaeth amrywio yn ôl gofynion y Grŵp a natur y Bil, ond rheoli prosiect ydyw yn ei hanfod.

en-gb	Their work can include, but is not limited to:
cy-gb	Gall ei waith gynnwys, ond nid yw wedi ei gyfyngu i:

en-gb	pulling key documents together, including the Explanatory Memorandum;
cy-gb	dynnu dogfennau allweddol ynghyd, gan gynnwys y Memorandwm Esboniadol;

en-gb	preparing advice to Ministers;
cy-gb	paratoi cyngor i Weinidogion;

en-gb	ensuring all the necessary bill project documentation is prepared, and sometimes acting as the secretariat to the project board;
cy-gb	sicrhau bod holl ddogfennau angenrheidiol prosiect y bil wedi eu paratoi, a gweithredu o bryd i’w gilydd fel yr ysgrifenyddiaeth i fwrdd y prosiect;

en-gb	ensuring speaking notes, lines to take, briefing, amendment tables, other key documents are prepared to time during the Assembly Stages.
cy-gb	sicrhau bod nodiadau annerch, llinellau i’w cymryd, gwybodaeth friffio, cyflwyniadau diwygio, a dogfennau allweddol eraill yn cael eu paratoi yn brydlon yn ystod Cyfnodau’r Cynulliad.

en-gb	Although the Bill Manager can be a policy official, the role itself is only concerned with an objective overview of the process and not the policy details.
cy-gb	Er y gall Rheolwr y Bil fod yn swyddog polisi, trosolwg gwrthrychol o’r broses yn unig, ac nid y manylion polisi, sydd ei angen ar gyfer ymgymryd â’r rôl.

en-gb	They will highlight possible risks to the Bill and work on mitigating actions.
cy-gb	Bydd yn amlygu’r risgiau posibl i’r Bil ac yn gweithio ar gamau lliniaru.

en-gb	Bill Managers can be appointed early in the policy development phase, but certainly need to be in place as soon as it is agreed that a Bill will be one of the mechanisms used to deliver the policy change.
cy-gb	Ceir penodi Rheolwyr Biliau yn gynnar yn y cyfnod datblygu polisi, ond yn sicr mae angen eu penodi cyn gynted ag y cytunir y bydd Bil yn un o’r mecanweithiau a ddefnyddir i ddarparu’r newid polisi.

en-gb	Policy teams, leads and officials
cy-gb	Timau, arweinwyr a swyddogion polisi

en-gb	Policy officials (including leads), are responsible for developing and setting out the policy goals and implications.
cy-gb	Mae swyddogion polisi (gan gynnwys arweinwyr), yn gyfrifol am ddatblygu a phennu nodau a goblygiadau polisi.

en-gb	They will set out the initial case for change and explore the available options, considerations and impacts.
cy-gb	Byddant yn cyflwyno’r achos cychwynnol dros newid ac yn ymchwilio i’r opsiynau sydd ar gael, yr ystyriaethau a’r effeithiau.

en-gb	They will ensure the Minister has well evidenced advice on different ways of achieving the objective with a firm recommendation.
cy-gb	Byddant yn sicrhau bod y Gweinidog yn derbyn cyngor wedi’i seilio ar dystiolaeth dda ar wahanol ffyrdd o fodloni’r amcan gydag argymhelliad cadarn.

en-gb	Once a course of action has been set, the policy officials will prepare consultation papers and supporting documentation.
cy-gb	Ar ôl i lwybr gweithredu gael ei bennu, bydd y swyddogion polisi yn paratoi papurau ymgynghori a dogfennau ategol.

en-gb	They are also responsible for preparing policy instructions – the level of detail and precision required for developing instructions for Bills should not be underestimated (further guidance is given in Chapter 7).
cy-gb	Maent hefyd yn gyfrifol am baratoi cyfarwyddiadau polisi – ni ddylid diystyru lefel y manylder a’r cywirdeb sy’n ofynnol ar gyfer datblygu cyfarwyddiadau ar gyfer Biliau (rhoddir rhagor o gyfarwyddyd ym Mhennod 7).

en-gb	The policy team will remain involved throughout the process of the Bill’s development and scrutiny.
cy-gb	Bydd y tîm polisi yn parhau i gymryd rhan trwy gydol y broses o ddatblygu’r Bil a chraffu arno.

en-gb	This will include arranging for policy checkpoints to take place, clarifying policy objectives and managing the developing business case.
cy-gb	Bydd hyn yn cynnwys trefnu i bwyntiau gwirio polisi gael eu cynnal, egluro amcanion polisi a rheoli’r achos busnes sy’n datblygu.

en-gb	Policy officials will also work on the Explanatory Memorandum to the Bill; prepare briefing and speaking lines for the Minister during the Assembly’s consideration of the Bill as required; develop Government amendments; and provide responses to non-Government amendments.
cy-gb	Bydd swyddogion polisi hefyd yn gweithio ar Femorandwm Esboniadol y Bil; yn paratoi llinellau briffio ac annerch ar gyfer y Gweinidog yn ystod ystyriaeth y Cynulliad o’r Bil fel sy’n ofynnol; yn datblygu gwelliannau’r Llywodraeth; ac yn darparu ymatebion i welliannau Anllywodraethol.

en-gb	Legal Services
cy-gb	Gwasanaethau Cyfreithiol

en-gb	Subject lawyers should be involved from the start of the project.
cy-gb	Dylai cyfreithwyr pwnc gymryd rhan o ddechrau’r prosiect.

en-gb	They will have a detailed legal knowledge of the policy area.
cy-gb	Bydd ganddynt wybodaeth gyfreithiol fanwl am y maes polisi.

en-gb	They will be able to advise on the current legal status of the policy area, legislative competence and the viability of the policy options that have been developed.
cy-gb	Byddant yn gallu cynghori ar statws cyfreithiol cyfredol y maes polisi, cymhwysedd deddfwriaethol a hyfywedd yr opsiynau polisi a ddatblygwyd.

en-gb	They will normally be the official who works from the policy instructions to develop a set of instructions for the drafter – the person performing this role is known as the ‘instructing officer’.
cy-gb	Fel arfer, y swyddogion sy’n gweithio o’r cyfarwyddiadau polisi i ddatblygu cyfres o gyfarwyddiadau i’r drafftiwr – sy’n cael eu galw y ‘swyddogion sy’n llunio cyfarwyddiadau’ – fydd y rhain.

en-gb	The subject lawyer will also clear and provide legal advice in relation to all legislation related Ministerial advice, the Explanatory Notes and other key Bill documents (for example, Explanatory Memorandum, briefing packs, lines to take, Written Statements, etc.).
cy-gb	Bydd y cyfreithiwr pwnc hefyd yn rhoi cyngor cyfreithiol, ac yn ei awdurdodi, mewn perthynas â’r holl gyngor Gweinidogol sy’n ymwneud â deddfwriaeth, y Nodiadau Esboniadol a dogfennau allweddol eraill y Bil (er enghraifft, y Memorandwm Esboniadol, pecynnau gwybodaeth, y trywydd i’w ddilyn, Datganiadau Ysgrifenedig, etc).

en-gb	They will remain involved to respond to challenges raised by the Committees and the Assembly, instructing the drafter to prepare Government amendments, and scrutinising non-Government amendments.
cy-gb	Byddant yn parhau i gymryd rhan er mwyn ymateb i’r heriau a godir gan y Pwyllgorau a’r Cynulliad, gan gyfarwyddo’r drafftiwr i baratoi gwelliannau’r Llywodraeth, a chraffu ar welliannau Anllywodraethol.

en-gb	They may be called upon for clarification on provisions at any time during the Bills progress.
cy-gb	Gallant gael eu galw i egluro darpariaethau ar unrhyw adeg yn ystod hynt y Bil.

en-gb	Office of the Legislative Counsel (OLC)
cy-gb	Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol

en-gb	OLC is a specialised team of lawyers who draft and prepare Government Bills.
cy-gb	Tîm arbenigol o gyfreithwyr sy’n drafftio ac yn paratoi Biliau’r Llywodraeth yw Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol.

en-gb	OLC is responsible for—
cy-gb	Mae’r Swyddfa yn gyfrifol am-

en-gb	drafting Bills and amendments to Bills to give effect to the policy;
cy-gb	ddrafftio Biliau a gwelliannau i Filiau i roi’r polisi ar waith;

en-gb	leading on matters of legislative drafting policy and practice, in particular in the collective effort to ensure that the Bill makes good law (law that is necessary, clear, coherent, effective and accessible);
cy-gb	arwain ar faterion yn ymwneud â pholisi ac arferion drafftio deddfwriaethol, ac, yn benodol, yr ymdrech gyfunol i sicrhau bod y Bil yn gwneud cyfraith dda (cyfraith sy’n angenrheidiol, yn eglur, yn ystyrlon, yn effeithiol ac yn hygyrch);

en-gb	identifying any gaps in the instructions;
cy-gb	nodi unrhyw fylchau yn y cyfarwyddiadau;

en-gb	raising and helping to resolve issues with the instructions that call into question whether any aspect of the proposal will deliver the policy or make good law;
cy-gb	tynnu sylw at broblemau gyda’r cyfarwyddiadau sy’n codi cwestiynau ynghylch a fydd unrhyw agwedd ar y cynnig yn darparu’r polisi neu’n gwneud cyfraith dda, a helpu i’w datrys;

en-gb	ensuring that the Bill is clear in both English and Welsh and that each language version produces the same legal effect.
cy-gb	sicrhau bod y Bil yn eglur yn Gymraeg ac yn Saesneg a bod y fersiynau yn y ddwy iaith yn cael yr un effaith gyfreithiol.

en-gb	OLC is a small office and is tasked with drafting all Government Bills and amendments in the legislative programme.
cy-gb	Mae Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol yn swyddfa fach sy’n gyfrifol am ddrafftio’r holl Filiau’r Llywodraeth a gwelliannau yn y rhaglen ddeddfwriaethol.

en-gb	The resources of the office are, therefore, tightly scheduled and drafting windows are not easily moved or altered.
cy-gb	Mae adnoddau’r swyddfa wedi eu hamserlennu’n dynn felly, ac nid yw’n rhwydd symud neu newid ffenestri drafftio.

en-gb	OLC is led by the First Legislative Counsel.
cy-gb	Mae Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol yn cael ei harwain gan y Prif Gwnsler Deddfwriaethol.

en-gb	Translation Service
cy-gb	Gwasanaeth Cyfieithu

en-gb	The Assembly’s Standing Orders require that Bills, and most of their accompanying documents, are provided in Welsh.
cy-gb	Mae Rheolau Sefydlog y Cynulliad yn ei gwneud yn ofynnol i Filiau, a’r rhan fwyaf o’u dogfennau cysylltiedig, gael eu darparu yn Gymraeg.

en-gb	The Welsh Language Standards are also engaged in respect of other documents and parts of the Bill process (see the table in Chapter 2 at paragraph 2.3, and Chapters 14 and 15, for more information).
cy-gb	Mae Safonau’r Gymraeg hefyd yn berthnasol i ddogfennau a rhannau eraill o broses Bil (gweler y tabl ym Mhennod 2, paragraff 2.3, a Phenodau 14 a 15, am ragor o wybodaeth).

en-gb	Translation Service can assist in the production of Welsh text.
cy-gb	Gall y Gwasanaeth Cyfieithu gynorthwyo i lunio testun Cymraeg.

en-gb	The Legislative Translation Unit specialise in the translation the Bill itself and the Explanatory Notes.
cy-gb	Mae’r Uned Cyfieithu Deddfwriaethol yn arbenigo mewn cyfieithu’r Bil ei hun a’r Nodiadau Esboniadol.

en-gb	OLC will organise the translation of the Bill, the Bill team will need to organise the translation of the Explanatory Notes.
cy-gb	Bydd Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol yn trefnu cyfieithiad y Bil, bydd angen i dîm y Bil drefnu i’r Nodiadau Esboniadol gael eu cyfieithu.

en-gb	The General Translation Unit will work primarily on the Explanatory Memorandum and the Regulatory Impact Assessment (RIA), together with consultation papers, and Ministerial speeches.
cy-gb	Bydd yr Uned Gyfieithu Gyffredinol yn gweithio’n bennaf ar y Memorandwm Esboniadol a’r Asesiad Effaith Rheoleiddiol, ynghyd â phapurau ymgynghori, ac areithiau Gweinidogion.

en-gb	Bill teams should book translation requests for this work via e-forms on the Intranet.
cy-gb	Dylai timau Biliau drefnu ceisiadau cyfieithu ar gyfer y gwaith hwn trwy e-ffurflenni ar y Fewnrwyd.

en-gb	Translation Service also provides Welsh terminological and stylistic advice to assist other members of staff in the production of Welsh text and a text checking service for documents intended for the public.
cy-gb	Mae’r Gwasanaeth Cyfieithu hefyd yn darparu cyngor ar derminoleg ac arddull Gymraeg i gynorthwyo aelodau staff eraill i lunio testun Cymraeg a gwasanaeth gwirio testun ar gyfer dogfennau sy’n cael eu paratoi ar gyfer y cyhoedd.

en-gb	Translation from English to Welsh by Translation Service is one option.
cy-gb	Un opsiwn yw cyfieithu o’r Saesneg i’r Gymraeg gan y Gwasanaeth Cyfieithu.

en-gb	There are other ways of producing text in Welsh e.g:
cy-gb	Ceir ffyrdd eraill o lunio testun yn Gymraeg e.e:

en-gb	Non-translator members of the Bill team (e.g. policy officials, lawyers and drafters) could draft in Welsh and Translation Service could translate into English;
cy-gb	Gallai aelod o dîm y Bil nad ydynt yn gyfieithwyr (e.e. swyddogion polisi, cyfreithwyr a drafftwyr) ddrafftio yn Gymraeg a gallai’r Gwasanaeth Cyfieithu gyfieithu i’r Saesneg;

en-gb	Non-translator members of the Bill team could co-draft text in both languages, with Translation Service providing advice on drafting the Welsh text, and/or checking it; or
cy-gb	Gallai aelodau o dîm y Bil nad ydynt yn gyfieithwyr gyd-ddrafftio testun yn y ddwy iaith, gyda’r Gwasanaeth Cyfieithu yn darparu cyngor ar ddrafftio’r testun Cymraeg, a/neu ei wirio;

en-gb	the Bill team could provide the Welsh text without any recourse to Translation Service.
cy-gb	Gallai tîm y Bil ddarparu’r testun Cymraeg heb droi at y Gwasanaeth Cyfieithu.

en-gb	Bill teams are responsible for assessing their linguistic skillset and considering how to produce Bills and their documentation in both Welsh and English.
cy-gb	Mae timau Biliau yn gyfrifol am asesu eu set sgiliau ieithyddol ac ystyried sut i lunio Biliau a’u dogfennau yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	This consideration involves determining how the Welsh and English documents accompanying Bills will be checked for accuracy and consistency.
cy-gb	Mae’r ystyriaeth hon yn cynnwys penderfynu sut y bydd y dogfennau Cymraeg a Saesneg sy’n ategu Biliau yn cael eu gwirio ar gyfer cywirdeb a chysondeb.

en-gb	OLC undertakes this task for Bill texts in the legal equivalence process.
cy-gb	Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol sy’n cyflawni’r dasg hon ar gyfer testunau Biliau yn y broses gyfwerthedd.

en-gb	Translation Service resource is limited and the demand for its services from across the organisation is high.
cy-gb	Mae adnoddau’r Gwasanaeth Cyfieithu yn gyfyngedig a’r galw am ei wasanaethau o bob rhan o’r sefydliad yn uchel.

en-gb	As soon as a Bill team is appointed, consideration needs to be given from the outset to how the Bill and its accompanying documents will be produced in Welsh and English.
cy-gb	Cyn gynted ag y bo tîm y Bil yn cael ei benodi, mae angen rhoi ystyriaeth o’r cychwyn sut y bydd y Bil a’i ddogfennau cysylltiedig yn cael eu cynhyrchu yn Gymraeg ac yn Saesneg.

en-gb	If translation services are required, the Bill team needs to engage with Translation Service from the outset of the project and include translators as part of the core Bill team.
cy-gb	Os oes angen gwasanaethau cyfieithu, mae angen i dîm y Bil ddod i gysylltiad â’r Gwasanaeth Cyfieithu ar ddechrau’r prosiect a chynnwys cyfieithwyr yn rhan o dîm craidd y Bil.

en-gb	Translation Service will allocate a jurilinguist (i.e. a senior member of the Legislative Translation Unit) and a translator (i.e. a member of General Translation Unit) to lead on each Bill.
cy-gb	Bydd y Gwasanaeth Cyfieithu yn neilltuo ieithydd deddfwriaethol (h.y. aelod uwch o’r Uned Cyfieithu Deddfwriaethol) a chyfieithydd (h.y. aelod o’r Uned Gyfieithu Gyffredinol) i arwain ar bob Bil.

en-gb	Bill teams should keep in regular contact with the jurilinguist and lead translator for a Bill, and provide updates on:
cy-gb	Dylai timau Biliau gadw mewn cysylltiad rheolaidd â’r ieithydd deddfwriaethol a phrif gyfieithydd y Bil, a rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf am:

en-gb	what work is likely to be sent;
cy-gb	ba waith sy’n debygol o gael ei anfon;

en-gb	the nature of the work (e.g. whether it amends other legislation, whether it contains new or complex terminology);
cy-gb	natur y gwaith (e.e. a yw’n diwygio deddfwriaeth arall, a yw’n cynnwys terminoleg newydd neu gymhleth);

en-gb	How many words will need to be translated;
cy-gb	faint o eiriau y bydd angen eu cyfieithu;

en-gb	when it will reach Translation Service; and
cy-gb	pryd y bydd yn cyrraedd y Gwasanaeth Cyfieithu;

en-gb	by what time the work needs to be returned.
cy-gb	erbyn pryd y mae angen dychwelyd y gwaith.

en-gb	If circumstances change, the jurilinguist and translator should be consulted so new arrangements can be considered and agreed upon.
cy-gb	Os bydd amgylchiadau’n newid, dylid ymgynghori â’r ieithydd deddfwriaethol a’r cyfieithydd fel y gellir ystyried trefniadau newydd a chytuno arnynt.

en-gb	When scheduling work with Translation Service the following points should be remembered:
cy-gb	Dylid cofio’r pwyntiau canlynol wrth drefnu gwaith gyda’r Gwasanaeth Cyfieithu:

en-gb	sending finished text to Translation Service, rather than incomplete drafts, will make more efficient use of the resources available:
cy-gb	bydd anfon testun gorffenedig i’r Gwasanaeth Cyfieithu, yn hytrach na drafftiau anghyflawn, yn gwneud defnydd mwy effeithlon o’r adnoddau sydd ar gael.

en-gb	each set of changes will cost in terms of time and/or money.
cy-gb	Bydd pob cyfres o newidiadau yn costio o ran amser a/neu arian.

en-gb	If Bill teams have no other option than to send an unfinished draft for translation, Translation Service will need an indication of which elements are likely to change the most;
cy-gb	Os nad oes gan dimau Biliau unrhyw ddewis arall yn hytrach nag anfon drafft heb ei orffen i gael ei gyfieithu, bydd y Gwasanaeth Cyfieithu angen cael gwybod pa elfennau sy’n debygol o newid fwyaf;

en-gb	every text is different and it is not possible to tell in advance exactly how long Translation Service will need to do the work, but the jurilinguist or lead translator will be able to give more detailed advice.
cy-gb	mae pob testun yn wahanol ac nid yw’n bosibl dweud ymlaen llaw yn union pa mor hir y bydd ei angen ar y Gwasanaeth Cyfieithu i wneud y gwaith, ond bydd yr ieithydd deddfwriaethol neu’r prif gyfieithydd yn gallu cynnig cyngor mwy manwl.

en-gb	Other individuals and teams supporting Assembly Bills – the wider Bill team
cy-gb	Unigolion a thimau eraill sy’n cefnogi Biliau’r Cynulliad – tîm ehangach y Bil

en-gb	Welsh Treasury – Policy
cy-gb	Trysorlys Cymru - Polisi

en-gb	Bills that introduce changes that may impact on the taxes devolved or partially devolved to Wales must be brought to the attention of the Welsh Treasury (Policy).
cy-gb	Rhaid tynnu sylw Trysorlys Cymru (Polisi) at unrhyw Filiau all effeithio ar drethi sydd wedi eu datganoli neu eu datganoli yn rhannol i Gymru.

en-gb	The devolved and partially devolved taxes are land transaction tax, landfill disposals tax, income tax (on earnings, pensions and income from property) and the local taxes (council tax and non-domestic rates).
cy-gb	Y trethi sydd wedi eu datganoli neu eu datganoli yn rhannol yw'r dreth trafodiadau tir, y dreth gwarediadau tirlenwi, treth incwm (ar enillion, pensiynau ac incwm o eiddo) a threthi lleol (treth gyngor ac ardrethi annomestig).

en-gb	This is because any such changes could alter the tax base of these taxes, directly or indirectly, and have wider revenue impacts for Wales.
cy-gb	Y rheswm am hyn yw y gallai unrhyw newidiadau o'r fath newid sylfaen drethu y trethi hyn, yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol, gan gael effaith ehangach ar refeniw Cymru.

en-gb	Examples could include a reclassification of types of waste, proposals to create new schemes to provide access to home ownership, grants for the construction of new business properties and employment creation schemes.
cy-gb	Ymysg enghreifftiau posibl mae ailddosbarthu mathau o wastraff, cynigion i greu cynlluniau newydd i ddarparu mynediad at berchnogaeth tai, grantiau i adeiladu eiddo busnes newydd a chynlluniau creu cyflogaeth.

en-gb	Judgement should be made as to the change the legislation proposes and the remoteness to the tax base.
cy-gb	Dylid gwneud dyfarniad ynghylch y newid y mae'r ddeddfwriaeth yn ei chynnig a pha mor agos yw hynny at y sylfaen drethu.

en-gb	For example, programmes to enhance the skill base in Wales, whilst potentially designed to impact on opportunities and attract high value jobs to Wales, are likely to be too remote from tax revenue outcomes to have an identifiable impact.
cy-gb	Er enghraifft, er bod rhaglenni i wella'r sylfaen sgiliau yng Nghymru wedi'u llunio i gael effaith ar gyfleoedd a denu swyddi gwerth uchel i Gymru, maent yn debygol o fod yn rhy bell o'r canlyniadau refeniw trethi i gael unrhyw effaith y mae modd ei nodi.

en-gb	Discussion with Welsh Treasury (Policy) should commence early in the Bill process to identify any potential tax implications.
cy-gb	Dylid dechrau trafod gyda Thrysorlys Cymru (Polisi) yn gynnar ym mhroses y Bil i nodi unrhyw oblygiadau posib ar gyfer threthi.

en-gb	Welsh Treasury - Economists
cy-gb	Trysorlys Cymru - Economegwyr

en-gb	The Chief Economist’s team in Welsh Treasury provide specialist advice and guidance on the development of the Regulatory Impact Assessment (RIA) needed for each Bill.
cy-gb	Mae tîm y Prif Economegydd yn Nhrysorlys Cymru yn darparu cyngor ac arweiniad arbenigol ynghylch datblygu'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol sydd ei angen ar bob Bil.

en-gb	The economists can advise on the correct methodological approach, options to be included in the analysis, the data sources and evidence to be used to monetise costs and benefits and the completion of the RIA summary table.
cy-gb	Gall yr economegwyr ddarparu cyngor ynghylch y fethodoleg gywir i'w defnyddio, opsiynau i'w cynnwys yn y dadansoddiad, y ffynonellau data a'r dystiolaeth i'w defnyddio i foneteiddio costau a manteision a chwblhau tabl cryno yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol.

en-gb	There is an expectation that a draft RIA will be published as part of the consultation exercise for proposed Bills and so it is important that the economists are contacted at an early stage of the policy making process (see Chapter 6).
cy-gb	Disgwylir i'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol drafft gael ei gyhoeddi fel rhan o'r ymarfer ymgynghori ar gyfer Biliau arfaethedig, felly mae'n bwysig cysylltu â'r economegwyr yn gynnar yn y broses o wneud polisïau (gweler Pennod 6).

en-gb	The Chief Economist is responsible for clearing the final RIA prior to the introduction of a Bill.
cy-gb	Y Prif Economegydd sy'n gyfrifol am awdurdodi'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol terfynol cyn cyflwyno Bil.

en-gb	Knowledge and Analytical Services (KAS)
cy-gb	Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi

en-gb	Knowledge and Analytical Services (KAS) is an extremely important resource when considering the evidence base for the Bill.
cy-gb	Mae Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn adnodd hynod bwysig wrth ystyried y sail dystiolaeth ar gyfer y Bil.

en-gb	It is vital to engage with KAS very early on in the policy development period.
cy-gb	Mae’n hanfodol cysylltu â’r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi ar ddechrau’r gwaith o ddatblygu’r polisi.

en-gb	Where possible, this should be prior to inclusion of the Bill within the legislative programme.
cy-gb	Pan fo’n bosibl, dylai hyn fod cyn i’r Bil gael ei gynnwys yn y rhaglen ddeddfwriaethol.

en-gb	KAS are able to provide expertise in areas such as statistics, economics, social research, geographical technology and library services.
cy-gb	Gall y Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi gynnig arbenigedd mewn meysydd fel ystadegau, economeg, ymchwil gymdeithasol, technoleg ddaearyddol a gwasanaethau llyfrgell.

en-gb	For larger projects it may be appropriate to negotiate resource allocation for the Bill with KAS.
cy-gb	Efallai y bydd yn briodol cytuno ar ddyraniad adnoddau ar gyfer y Bil gyda’r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yng nghyswllt prosiectau mwy.

en-gb	KAS provides the following expertise particularly relevant to working on Bills:
cy-gb	Mae’r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn cynnig yr arbenigedd canlynol sy’n arbennig o berthnasol i weithio ar Filiau:

en-gb	Statisticians – can help clarify data requirements, find what data already exists, set-up new data collections and decide how to collect data efficiently.
cy-gb	Ystadegwyr – gallant helpu i egluro gofynion data, darganfod pa ddata sy’n bodoli eisoes, sefydlu casgliadau data newydd a phenderfynu sut i gasglu data yn effeithlon.

en-gb	Statisticians can assess data quality and decide whether it is fit for the intended purpose, and analyse the data to tell the story, generate further questions, draw inferences and inform decisions.
cy-gb	Gall ystadegwyr asesu ansawdd data a phenderfynu a yw’n addas ar gyfer y diben a fwriedir, a dadansoddi’r data i adrodd y stori, cynhyrchu cwestiynau pellach, dod i gasgliadau a’u defnyddio i wneud penderfyniadau.

en-gb	Social researchers – will measure, describe, explain and predict changes in social and economic structures, attitudes, values and behaviours and the factors which motivate and constrain individuals and groups in society.
cy-gb	Ymchwilwyr cymdeithasol – byddant yn mesur, yn disgrifio, yn esbonio ac yn darogan newidiadau i strwythurau, agweddau, gwerthoedd ac ymddygiadau cymdeithasol ac economaidd a’r ffactorau sy’n ysgogi unigolion a grwpiau mewn cymdeithas yn ogystal â chyfyngu arnynt.

en-gb	Library Services – The Library offers useful resources to support policy development, as well as a range of services which may benefit Bill work.
cy-gb	Gwasanaethau Llyfrgell – mae’r Llyfrgell yn cynnig adnoddau defnyddiol i gefnogi datblygiad polisi, yn ogystal ag amrywiaeth o wasanaethau a allai fod o fudd i waith Bil.

en-gb	The Library is able to perform online information and literature searches.
cy-gb	Gall y Llyfrgell chwilio am wybodaeth a llenyddiaeth ar-lein.

en-gb	Note also that analysts (who are economists, social researchers and statisticians) may also be embedded within Groups.
cy-gb	Sylwer hefyd y gallai dadansoddwyr (sy’n economegwyr, yn ymchwilwyr cymdeithasol ac yn ystadegwyr) hefyd gael eu cynnwys mewn Grwpiau.

en-gb	Strategic Budgeting
cy-gb	Cyllidebu Strategol

en-gb	Its focus is on improving the use of evidence and analysis to support strategic decision making.
cy-gb	Mae’n canolbwyntio ar wella’r defnydd o dystiolaeth a dadansoddi i gefnogi’r broses o wneud penderfyniadau strategol.

en-gb	This means that Bill teams need to engage with Strategic Budgeting about the financial implications of a Bill early in the process, to ensure the policy ambitions can be delivered within the allocation of resources.
cy-gb	Mae hyn yn golygu bod angen i dimau Biliau gysylltu â’r Is-adran Cyllidebu Strategol i drafod goblygiadau ariannol Bil ar ddechrau’r broses, i sicrhau y gellir bodloni uchelgeisiau’r polisi yn unol â’r dyraniad o adnoddau.

en-gb	Strategic Budgeting officials have responsibility for scrutiny and clearance of the financial implications of advice relating to Assembly Bills, before Ministerial approval is sought.
cy-gb	Mae swyddogion Cyllidebau Strategol yn gyfrifol am graffu ar oblygiadau ariannol cyngor sy’n gysylltiedig â Biliau’r Cynulliad a’u hawdurdodi, cyn ceisio cymeradwyaeth Weinidogol.

en-gb	Communications Directorate
cy-gb	Y Gyfarwyddiaeth Gyfathrebu

en-gb	The Communications Directorate leads the development and delivery of external communications for the Welsh Government.
cy-gb	Y Gyfarwyddiaeth Gyfathrebu sy’n arwain datblygiad a darpariaeth cyfathrebu allanol ar ran Llywodraeth Cymru.

en-gb	Of particular relevance to those working on Assembly Bills is the Directorate’s work covering web and digital communications, news, press and media relations, and communications planning, coordination, efficiency and effectiveness.
cy-gb	Mae gwaith y Gyfarwyddiaeth sy’n ymwneud â chyfathrebu ar y we ac yn ddigidol, newyddion, cysylltiadau â’r wasg a’r cyfryngau, a chynllunio, cydgysylltu, effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd ymgyrchoedd cyfathrebu yn arbennig o berthnasol i’r rheini sy’n gweithio ar Filiau’r Cynulliad.

en-gb	For those working on Bills one of the challenges is ensuring communication is developed and delivered in a way that is effective and provides the best possible value for money.
cy-gb	Un o’r heriau i’r rhai sy’n gweithio ar Filiau yw sicrhau bod cyfathrebu yn cael ei ddatblygu a’i ddarparu mewn ffordd sy’n effeithiol ac yn cynnig y gwerth gorau posibl am arian.

en-gb	In the first instance the Bill Manager will wish to engage with the Head of Communications and Marketing for the policy Group, who can provide advice, guidance and support on the communications approach for the Bill.
cy-gb	Yn y lle cyntaf, bydd Rheolwr y Bil yn dymuno ymgysylltu â Phennaeth Cyfathrebu a Marchnata’r Grŵp polisi, a all gynnig cyngor, cyfarwyddyd a chefnogaeth o ran sut i gyfathrebu ynglŷn â’r Bil.

en-gb	Private Offices
cy-gb	Swyddfeydd Preifat

en-gb	Each Minister is supported by a secretariat, which acts as the main liaison between the Minister and the organisation.
cy-gb	Cefnogir pob Gweinidog gan ysgrifenyddiaeth, sy’n gweithredu fel y prif gyswllt rhwng y Gweinidog a’r sefydliad.

en-gb	Bill teams will need to work closely with the Private Office, who deal with all correspondence to the Minister, arrange meetings with and for the them and organise their appearances before Committees.
cy-gb	Bydd angen i dimau Biliau weithio’n agos gyda’r Swyddfa Breifat, sy’n ymdrin â’r holl ohebiaeth i’r Gweinidog, yn trefnu cyfarfodydd gyda nhw, ac ar eu cyfer, ac yn trefnu eu hymddangosiadau gerbron Pwyllgorau.