en-gb	9.66 There is a further risk that existing legal capacity and expertise can be lost to Wales if public sector work undertaken in Wales both for the Welsh Government and Welsh local authorities is subsequently contracted to providers outside Wales . 
cy-gb	9.66 Mae risg bellach y gall Cymru golli'r gallu a'r arbenigedd cyfreithiol, os caiff gwaith y sector cyhoeddus a wneir yng Nghymru i Lywodraeth Cymru ac i awdurdodau lleol yng Nghymru, gael ei roi ar gontract wedyn i ddarparwyr y tu allan i Gymru . 

en-gb	Public sector procurement is, however, subject to the Public Sector Procurement Directives. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae gwaith caffael y sector cyhoeddus yn ddarostyngedig i Gyfarwyddebau Caffael y Sector Cyhoeddus. 

en-gb	The law on this is detailed and it is not appropriate for us to make further recommendations. 
cy-gb	Mae'r gyfraith ar hyn yn fanwl ac nid yw'n briodol i ni wneud argymhellion pellach. 

en-gb	We will simply observe that Welsh public bodies must adhere to Welsh language legislation . 
cy-gb	Byddwn yn syml yn sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn cadw at ddeddfwriaeth Gymraeg . 

en-gb	It is likely to be beneficial to them to contract with a provider who is able to provide a service  in Welsh. 
cy-gb	Mae'n debygol y bydd yn fuddiol iddynt lunio contract â darparwr sy'n gallu darparu gwasanaeth yn Gymraeg.  

en-gb	 WS103 Huw Williams: 
cy-gb	 WS103 Huw Williams: 

en-gb	5.
cy-gb	5.

en-gb	 Welsh Language (Wales) Measure 2011, OE029 Jonathan Hopkins: 
cy-gb	 Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, OE029 Jonathan Hopkins: 

en-gb	3. 
cy-gb	3. 

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	there should be greater transparency about the level and distribution of expenditure on external legal services by the Welsh Government, each Welsh local authority and all other public bodies in Wales. the procurement of barristers’ services should be reformed to help build the capacity of the Bar in Wales. 
cy-gb	Dylai fod mwy o dryloywder ynglŷn â lefel a dosbarthiad gwariant ar wasanaethau cyfreithiol allanol gan Lywodraeth Cymru, pob awdurdod lleol yng nghymru a phob corff cyhoeddus arall yng nghymru. Dylai'r broses o gaffael gwasanaethau bargyfreithwyr gael ei diwygio er mwyn helpu i feithrin gallu ac adnoddau'r Bar yng nghymru. 

en-gb	Part 5: 
cy-gb	Rhan 5: 

en-gb	rural and post-industrial Wales
cy-gb	Cymru wledig ac ôl-ddiwydiannol

en-gb	1. the current position 
cy-gb	1. y sefyllfa bresennol 

en-gb	9.67 The Jomati report did not consider the rural and post-industrial areas of Wales but recommended that the Welsh Government undertakes further work in relation to the legal sector in these areas . 
cy-gb	9.67 Ni wnaeth Adroddiad Jomati ystyried ardaloedd gwledig ac ôlddiwydiannol Cymru ond mae'n argymell bod Llywodraeth Cymru yn ymgymryd â gwaith pellach mewn perthynas â'r sector cyfreithiol yn yr ardaloedd hynny . 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	875: 
cy-gb	875: 

en-gb	115.
cy-gb	115.

en-gb	9.68 The matter is of great importance to rural and post-industrial Wales. 
cy-gb	9.68 Mae'r mater o bwys mawr i'r Gymru wledig ac ôl-ddiwydiannol. 

en-gb	As explained in paragraph 9.8,  there is a growing gap between larger predominantly commercial practices based principally in Cardiff and Swansea and other legal practices in the rural and post-industrial areas of Wales, where most Welsh solicitors’ firms are more likely to offer traditional high street services than those in England.
cy-gb	Fel yr esboniwyd ym mharagraff 9.8 , mae bwlch cynyddol rhwng practisau masnachol yn bennaf a mwy o faint y mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi'u lleoli yng Nghaerdydd ac Abertawe a phractisau cyfreithiol eraill yn ardaloedd gwledig ac ôl-ddiwydiannol Cymru, lle mae'r rhan fwyaf o gwmnïau cyfreithwyr Cymreig yn fwy tebygol o gynnig gwasanaethau stryd fawr traddodiadol na'r rhai yn Lloegr.

en-gb	9.69 The small size of many law firms, the ageing profile of practitioners, the difficulty in training and retaining talent, the need for continuing professional development and keeping pace with legal technology are all issues which have a significant impact on the sustainability of firms. 
cy-gb	9.69 Mae maint bach llawer o gwmnïau cyfreithwyr, proffil ymarferwyr sy'n heneiddio, yr anhawster i hyfforddi a chadw talent, yr angen am ddatblygiad proffesiynol parhaus a chadw i fyny â thechnoleg gyfreithiol oll yn faterion sy'n cael effaith sylweddol ar gynaliadwyedd cwmnïau. 

en-gb	Legal aid reforms, the closure of many local courts and other changes to the justice system are impacting on such firms. 
cy-gb	Mae diwygiadau i gymorth cyfreithiol, cau llawer o lysoedd lleol a newidiadau eraill i'r system gyfiawnder yn effeithio ar gwmnïau o'r fath. 

en-gb	Economic factors such as the closure of high street businesses and banks are also impacting on local communities and on the smaller law firms that serve them . 
cy-gb	Mae ffactorau economaidd megis cau busnesau a banciau'r stryd fawr hefyd yn effeithio ar gymunedau lleol ac ar y cwmnïau cyfreithiol llai o faint sy'n eu gwasanaethu . 

en-gb	It is clear that there is a general lack of appetite on the part of lawyers to join many legal practices at junior and partner level in rural and post-industrial areas, due to poor economics, potential liability issues and the lack of prospects . 
cy-gb	Mae'n amlwg bod diffyg awydd yn gyffredinol ar ran cyfreithwyr i ymuno â llawer o bractisau cyfreithiol ar lefel iau a lefel partner mewn ardaloedd gwledig ac ôl-ddiwydiannol, oherwydd economeg wael, materion ynghylch atebolrwydd posibl a diffyg rhagolygon . 

en-gb	In paragraph 9.53,  we referred to the reliance of many law firms on private client specialisms, including conveyancing, wills and probate. 
cy-gb	Ym mharagraff 9.53 , cyfeiriwyd at ddibyniaeth llawer o gwmnïau cyfreithwyr ar arbenigeddau cleientiaid preifat, gan gynnwys trawsgludo eiddo, ewyllysiau a phrofiant. 

en-gb	There is increasing competition in these more traditional areas of legal services from alternative providers such as accountants, estates agents, surveyors and insurance companies. 
cy-gb	Mae cystadleuaeth gynyddol yn y meysydd mwy traddodiadol hyn o wasanaethau cyfreithiol gan ddarparwyr amgen megis cyfrifwyr, asiantau eiddo, syrfewyr a chwmnïau yswiriant. 

en-gb	The loss of income streams to solicitors from this work is compounding the viability issues for many smaller law firms. 
cy-gb	Mae colli ffrydiau incwm i gyfreithwyr o'r gwaith hwn yn gwaethygu'r materion hyfywedd i lawer o gwmnïau cyfreithwyr llai o faint. 

en-gb	 OE027 Eilian Williams: 
cy-gb	 OE027 Eilian Williams: 

en-gb	4.
cy-gb	4.

en-gb	 OE016 Crispin Passmore: 
cy-gb	 OE016 Crispin Passmore: 

en-gb	3; ES Swansea Law Society’s Junior Lawyers Division. 
cy-gb	3; Datganiad Tystiolaeth Is-adran Cyfreithwyr Iau Cymdeithas y Cyfreithwyr Abertawe.

en-gb	This extends to firms being acquired by others. 
cy-gb	Effaith hynny yw y credir yn y bôn na all nifer o bractisau gwmpasu eu hyswiriant "run-off" am atebolrwydd posibl ac na allant ddenu olynwyr. 

en-gb	This is creating a barrier to succession planning, particularly for practices in rural areas and smaller towns. 
cy-gb	Mae hyn yn ymestyn i gwmnïau sy'n cael eu caffael gan eraill. 

en-gb	The consequence is that there are fewer viable legal practices, which reduces choice for consumers and impacts on access to justice. 
cy-gb	Mae hyn yn creu rhwystr i gynllunio ar gyfer olyniaeth, yn enwedig i bractisau mewn ardaloedd gwledig a threfi llai o faint. 

en-gb	9.71  The cuts to legal aid arising from LASPO in 2012, the effects of which we have described in paragraphs 3.9  and following, have had a disproportionate impact on legal practices in rural and post-industrial areas of Wales . 
cy-gb	9.71  Mae'r toriadau i gymorth cyfreithiol sy'n deillio o Ddeddf Cymorth Cyfreithiol, Dedfrydu a Chosbi Troseddwyr yn 2012, y disgrifiwyd eu heffeithiau ym mharagraffau 3.9  ac wedi hynny, wedi cael effaith anghymesur ar bractisau cyfreithiol yn ardaloedd gwledig ac ôlddiwydiannol Cymru . 

en-gb	Firms have retrenched the services they offer in an effort to ensure they remain viable businesses. 
cy-gb	Mae cwmnïau wedi cwtogi'r gwasanaethau a gynigiant mewn ymdrech i sicrhau eu bod yn parhau'n fusnesau hyfyw. 

en-gb	This has created a void in the provision of legal advice which as we have explained is to a considerable extent being met by third sector advice providers ; Shelter Cymru, for example, is the only housing legal aid provider in North and Mid Wales . 
cy-gb	Mae hyn wedi creu bwlch o ran y cyngor cyfreithiol a ddarperir sydd, fel yr esboniwyd gennym, yn cael ei lenwi i raddau helaeth gan ddarparwyr cynghori'r trydydd sector ; 

en-gb	9.72  Fully funded legal apprenticeships, as we recommend at paragraphs 9.47  and following, would in our view enable people to qualify as legal professionals and work in the legal sector in Wales, particularly in their local areas. 
cy-gb	9.72  Byddai prentisiaethau cyfreithiol a ariennir yn llawn, fel yr argymhellwn ym mharagraffau 9.47 ac wedi hynny, yn ein barn ni, yn galluogi pobl i gymhwyso fel gweithwyr cyfreithiol proffesiynol a gweithio yn y sector cyfreithiol yng Nghymru, yn enwedig yn eu hardaloedd lleol. 

en-gb	This is critical to the future sustainability of many smaller  law firms. 
cy-gb	Mae hyn yn hanfodol i gynaliadwyedd llawer o gwmnïau cyfreithwyr llai o faint yn y dyfodol. 

en-gb	9.73  Innovative approaches can also support smaller legal practices to work collaboratively to retain business in Wales and to develop specialisms. 
cy-gb	9.73  Gall dulliau arloesol hefyd gefnogi practisau cyfreithiol llai o faint i gydweithio i gadw busnes yng Nghymru a datblygu arbenigeddau. 

en-gb	In addition to the suggestion for collaboration with other professions which we make at paragraph 9.55,  examples include fee share arrangements for referrals work and opportunities to bid for referrals. 
cy-gb	Yn ogystal â'r awgrym i gydweithio â phroffesiynau eraill, a wnawn ym mharagraff 9.55 , mae enghreifftiau'n cynnwys trefniadau rhannu ffi am waith atgyfeirio a chyfleoedd i wneud cynigion am atgyfeiriadau. 

en-gb	A scheme currently operates under the banner of the Legal Network Wales 966  that enables firms to refer work they are unable to do to other firms within Wales who can undertake that work in return for a share of the fees. 
cy-gb	Mae cynllun ar waith ar hyn o bryd o dan faner Legal Network Wales 966  sy'n galluogi cwmnïau i gyfeirio gwaith na allant ei wneud i gwmnïau eraill yng Nghymru a all ymgymryd â'r gwaith hwnnw yn gyfnewid am gyfran o'r ffioedd. 

en-gb	Legal Network Wales also provides member firms with economies of scale for being part of the Network, for example through consolidated procurement opportunities.
cy-gb	Mae Legal Network Wales hefyd yn darparu arbedion maint i aelod-gwmnïau am fod yn rhan o'r Rhwydwaith, er enghraifft, drwy gyfleoedd caffael cyfunol.

en-gb	2. A coherent and integrated strategy
cy-gb	2. strategaeth gydlynol ac integredig

en-gb	9.74  Other sectors in Wales are supported by business development advice specific to their sector. 
cy-gb	9.74  Cefnogir sectorau eraill yng Nghymru gan gyngor datblygu busnes sy'n benodol i'w sector. 

en-gb	Models exist in Wales for publicly funded business advice services being available to other sectors, for example agriculture and the services provided by Farming Connect . 
cy-gb	Mae modelau'n bodoli yng Nghymru ar gyfer gwasanaethau cynghori busnesau a ariennir yn gyhoeddus sydd ar gael i sectorau eraill, er enghraifft amaethyddiaeth a'r gwasanaethau a ddarperir gan Cyswllt Ffermio . 

en-gb	Wales’ smaller legal practices would benefit from a bespoke business development and advice service to help them build business viability and resilience. 
cy-gb	Byddai practisau cyfreithiol llai o faint yng Nghymru yn elwa ar wasanaethau datblygu a chynghori busnesau arbenigol i'w helpu i feithrin hyfywedd a chydnerthedd busnes. 

en-gb	 ES Farming Connect, RWAS. 
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Cyswllt Ffermio, RWAS. 

en-gb	Welsh Government, Farming Connect. 
cy-gb	Llywodraeth Cymru, Cyswllt Ffermio. 

en-gb	9.75  A strategy must be developed to reinvigorate the rural and postindustrial legal sector with the objective of developing leadership skills and improving business resilience, robustness and relevance. 
cy-gb	9.75  Rhaid datblygu strategaeth i ailfywiogi'r sector cyfreithiol gwledig ac ôl-ddiwydiannol gyda'r nod o ddatblygu sgiliau arwain a gwella cydnerthedd, cadernid a pherthnasedd busnes. 

en-gb	The measures and mechanisms that should be put in place to achieve this should include: 
cy-gb	Dylai'r mesurau a'r dulliau y dylid eu rhoi ar waith i gyflawni hyn gynnwys: 

en-gb	9.75.1 
cy-gb	9.75.1 

en-gb	A ‘legal academy’ should be established to encourage the development of leadership skills in the sector, particularly an understanding of inspirational ideas and innovation, and of technology. 
cy-gb	Sefydlu 'academi gyfreithiol' i annog y gwaith o ddatblygu sgiliau arwain yn y sector, yn enwedig dealltwriaeth o syniadau ac arloesedd ysbrydoledig, a thechnoleg. 

en-gb	It would provide opportunities for practitioners to meet with inspirational and innovative people in the legal sector, develop their leadership skills, action learning, understand technological advances, media training, how to network effectively and would require participants to set goals as individuals and as a group. 
cy-gb	Byddai'n darparu cyfleoedd i ymarferwyr gwrdd â phobl ysbrydoledig ac arloesol yn y sector cyfreithiol, datblygu eu sgiliau arwain, gweithredu ar yr hyn a ddysgir, deall datblygiadau technolegol, hyfforddiant cyfryngau, sut i rwydweithio'n effeithiol a byddai'n ei gwneud yn ofynnol i gyfranogwyr bennu nodau fel unigolion ac fel grŵp.  

en-gb	9.75.2 
cy-gb	9.75.2 

en-gb	Training in business improvement in the legal sector is scarce within Wales. 
cy-gb	Mae hyfforddiant ym maes gwella busnes yn y sector cyfreithiol yn brin yng Nghymru. 

en-gb	There is a need for a more strategic approach to business training provision. 
cy-gb	Mae angen dull mwy strategol o ddarparu hyfforddiant busnes. 

en-gb	Areas covered should include: 
cy-gb	Dylai'r meysydd a gwmpesir gynnwys: 

en-gb	legal firm business planning; effective firm merger/ amalgamation; developing people within legal firms; marketing for legal firms; and venturing in to new markets/provision of new services.
cy-gb	cynllunio busnes cwmni cyfreithwyr; uno/ cyfuno cwmnïau yn effeithiol; datblygu pobl o fewn cwmnïau cyfreithiol; marchnata ar gyfer cwmnïau cyfreithwyr; a mentro i farchnadoedd newydd/darparu gwasanaethau newydd.

en-gb	9.75.3 
cy-gb	9.75.3 

en-gb	A mentoring and coaching scheme or service targeted at those in the legal sector including new entrants, businesses considering significant strategic change in direction, individuals looking to exit the industry and businesses or individuals facing difficulties or hardship. 
cy-gb	Dylai cynllun neu wasanaeth mentora a hyfforddi gael ei ddatblygu, wedi ei dargedu at y rhai yn y sector cyfreithiol gan gynnwys aelodau newydd, busnesau sy'n ystyried newid strategol sylweddol o ran cyfeiriad, unigolion sy'n ystyried gadael y diwydiant a busnesau neu unigolion sy'n wynebu anawsterau neu galedi. 

en-gb	The service could also be suitable for individuals looking for a second opinion, sounding board and support with day to day business. 
cy-gb	Gallai'r gwasanaeth hefyd fod yn addas i unigolion sy'n chwilio am ail farn, bwrdd seinio a chymorth gyda busnes o ddydd i ddydd. 

en-gb	9.75.4 
cy-gb	9.75.4 

en-gb	A matching service for practitioners is needed to assist in the process of amalgamating businesses where the need arises. 
cy-gb	Mae angen gwasanaeth cyfatebol i ymarferwyr er mwyn helpu i gyfuno busnesau pan fo angen. 

en-gb	A package of documents or access to independent legal or accountancy advice may also facilitate this process. 
cy-gb	Gall pecyn o ddogfennau neu fynediad at gyngor cyfreithiol neu gyfrifyddu annibynnol hwyluso'r broses hon hefyd. 

en-gb	This may also involve access to the SRA one-to-one liaison where that is necessary to further enable the transition.
cy-gb	Gall hyn gynnwys mynediad at wasanaeth cyswllt un-i-un yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr hefyd os bydd angen hynny er mwyn datblygu'r broses bontio ymhellach.

en-gb	9.75.5 
cy-gb	9.75.5 

en-gb	A programme of exchanges would enable practitioners to experience different practice on a placement basis. 
cy-gb	Byddai rhaglen o gyfnewidiadau yn galluogi ymarferwyr i brofi ymarfer gwahanol ar sail lleoliad. 

en-gb	This may be of particular interest to young lawyers but also to those considering a move back to Wales from elsewhere before making a long-term commitment.
cy-gb	Gall hyn fod o ddiddordeb penodol i gyfreithwyr ifanc ond hefyd i'r rhai sy'n ystyried symud yn ôl i Gymru o rywle arall cyn gwneud ymrwymiad hirdymor.

en-gb	9.75.6 
cy-gb	9.75.6 

en-gb	Discussion groups for professionals across professional disciplines would encourage networking and economic ecosystem stakeholder engagement. 
cy-gb	Byddai grwpiau trafod i weithwyr proffesiynol ar draws disgyblaethau proffesiynol yn annog rhwydweithio ac ymgysylltu â rhanddeiliaid yn yr ecosystem economaidd.  

en-gb	This has been developed in and around Wrexham .
cy-gb	Mae hyn wedi cael ei ddatblygu yn Wrecsam a'r cyffiniau 968 .

en-gb	Legal hubs at locations across Wales would provide access to legal resources to support legal practices, including access to specialist legal business consultants. 
cy-gb	Byddai canolfannau cyfreithiol mewn lleoliadau ledled Cymru yn rhoi mynediad i adnoddau cyfreithiol er mwyn ategu arferion cyfreithiol, gan gynnwys y gallu i gael gafael ar ymgynghorwyr busnes cyfreithiol arbenigol. 

en-gb	They could act as a focal point for networking events and discussion groups and support wider advice services from the third sector. 
cy-gb	Gallent weithredu fel canolbwynt ar gyfer digwyddiadau rhwydweithio a grwpiau trafod a chefnogi gwasanaethau cynghori ehangach o'r trydydd sector. 

en-gb	Welsh universities could support such hubs across Wales 969  as could local authorities.
cy-gb	Gallai prifysgolion Cymru ac awdurdodau lleol gefnogi canolfannau o'r fath ledled Cymru 969  

en-gb	Succession planning by trained facilitators should be available to develop succession plans with practitioners and assist in the process of merger, sale or transition of a business to its younger members.
cy-gb	Dylai proses cynllunio ar gyfer olyniaeth gan hwyluswyr hyfforddedig fod ar gael i ddatblygu cynlluniau ar gyfer olyniaeth gydag ymarferwyr a helpu o ran uno neu werthu'r busnes i'w aelodau iau neu o ran y cyfnod pontio.

en-gb	9.75.9 
cy-gb	9.75.9 

en-gb	Events for continuing professional development should be organised to introduce new technology, personal development, business models and ideas and improve efficiencies and productivity. 
cy-gb	Dylai digwyddiadau ar gyfer datblygiad proffesiynol parhaus gael eu trefnu i gyflwyno technoleg newydd, datblygiad personol, modelau busnes a syniadau, gwella arbedion effeithlonrwydd a chynhyrchiant. 

en-gb	As well as being about knowledge transfer they would offer networking opportunities for practitioners in rural and post-industrial areas.
cy-gb	Yn ogystal ag ymwneud â throsglwyddo gwybodaeth byddent yn cynnig cyfleoedd rhwydweithio i ymarferwyr mewn ardaloedd gwledig ac  ôl-ddiwydiannol.

en-gb	9.75.10 
cy-gb	9.75.10 

en-gb	Business planning surgeries should be provided so that firms can have an hour of time with a legal firm consultant as a precursor to proper business planning. 
cy-gb	Dylai cymorthfeydd cynllunio busnes gael eu darparu fel bod cwmnïau yn gallu cael awr gydag ymgynghorydd cwmni cyfreithiol cyn dechrau ar y gwaith go iawn o gynllunio busnes. 

en-gb	Business Wales currently provides support to develop plans but is rarely able to offer advisors who have experience in preparing business plans for law firms.
cy-gb	Ar hyn o bryd mae Busnes Cymru yn darparu cymorth i ddatblygu cynlluniau ond anaml y gall gynnig cynghorwyr sydd â phrofiad o baratoi cynlluniau busnes i gwmnïau cyfreithwyr.

en-gb	9.75.11 
cy-gb	9.75.11 

en-gb	New ‘technical advice notes’ would assist with business planning.
cy-gb	Byddai 'nodiadau cyngor technegol' newydd yn helpu gyda'r gwaith o gynllunio busnes

en-gb	9.76  The Welsh Government should in cooperation with practitioners and law schools (in the way we recommend in paragraph 12.111 ) develop and implement such a strategy to give effect to the vision and measures set out in the preceding paragraph that are critical to reinvigorate the rural and post-industrial legal sector. 
cy-gb	9.76  Dylai Llywodraeth Cymru, ar y cyd ag ymarferwyr ac ysgolion y gyfraith (yn y ffordd a argymhellwn ym mharagraff 12.111 ) ddatblygu a gweithredu strategaeth o'r fath er mwyn gwireddu'r weledigaeth a'r mesurau a nodir yn y paragraff blaenorol sy'n hollbwysig i ailfywiogi'r sector cyfreithiol gwledig ac ôl-ddiwydiannol. 

en-gb	These are very modest measures which should not be costly to achieve . 
cy-gb	Mesurau rhesymol iawn yw'r rhain na ddylent fod yn gostus i'w cyflawni . 

en-gb	 Existing facilities could be utilised in Welsh universities and business support services could be funded by Welsh Government based on the  Farming Connect model.
cy-gb	 Gallai cyfleusterau sydd eisoes yn bodoli gael eu defnyddio mewn prifysgolion yng Nghymru a gallai gwasanaethau cymorth busnes gael eu hariannu gan Lywodraeth Cymru yn seiliedig ar y model Cyswllt Ffermio.

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the Welsh Government should develop and implement as soon as possible our proposed strategy to reinvigorate the rural and post-industrial legal sector in Wales.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru ddatblygu'r strategaeth arfaethedig i adfywio'r sector cyfreithiol gwledig ac ôl-ddiwydiannol yng nghymru, a'i rhoi ar waith mor fuan â phosibl.

en-gb	Part 6: 
cy-gb	Rhan 6: 

en-gb	technology and a legal services brand in Wales
cy-gb	technoleg a brand gwasanaethau cyfreithiol yng nghymru

en-gb	1. the significance of technology 
cy-gb	1. Arwyddocâd technoleg 

en-gb	9.77 
cy-gb	9.77 

en-gb	The five leading UK-headquartered solicitors’ firms 971 , the big four accountancy practices and to a lesser extent the next tier solicitors’ firms are using technology as a strategic enabler to deliver scalable, cost effective and client centric solutions 972 . 
cy-gb	 Mae'r pum cwmni cyfreithwyr pwysicaf sydd â phencadlys yn y DU 971 , y pedwar practis cyfrifyddu mawr ac, i raddau llai, yr haen nesaf o gwmnïau cyfreithwyr yn defnyddio technoleg fel galluogydd strategol i gyflawni datrysiadau a allai ddatblygu'n gyflym, sy'n gosteffeithiol ac sy'n canolbwyntio ar y cleientiaid 972 . 

en-gb	Artificial Intelligence (AI) is at an early stage of development and deployment in the legal sector 973  but this is changing quickly. 
cy-gb	Mae deallusrwydd artiffisial ar gam datblygu a defnyddio cynnar yn y sector cyfreithiol 973  ond mae hyn yn newid yn gyflym. 

en-gb	AI is expected to enable tasks to be performed more efficiently and effectively. 
cy-gb	Disgwylir i ddeallusrwydd artiffisial alluogi tasgau i gael eu cyflawni'n fwy effeithlon ac effeithiol. 

en-gb	At the same time, it creates new challenges to ensure that AI does not introduce systematic bias into decision making, due to the design of the algorithms that go into it. 
cy-gb	Ar yr un pryd, mae'n creu heriau newydd er mwyn sicrhau nad yw deallusrwydd artiffisial yn cyflwyno tuedd systematig yn y broses gwneud penderfyniadau oherwydd dyluniad yr algorithmau sy'n mynd i mewn iddo. 

en-gb	Legal practitioners will need to have the skills both to use AI and to challenge it when necessary. 
cy-gb	Bydd angen i ymarferwyr cyfreithiol feddu ar y sgiliau i ddefnyddio deallusrwydd artiffisial ac i'w herio pan fydd angen. 

en-gb	Whilst there are legal practices in Wales deploying technology to deliver commoditised, high volume work, Welsh legal practices do not at present have sufficient capacity to develop or acquire new technologies. 
cy-gb	Er bod practisau cyfreithiol yng Nghymru yn defnyddio technoleg i gyflawni swm mawr o waith wedi ei nwyddoleiddio, nid oes gan bractisau cyfreithiol yng Nghymru y capasiti digonol ar hyn o bryd i ddatblygu na chaffael technolegau newydd. 

en-gb	Indeed, whilst legal services in the public sector have adopted technology in a significant and successful way, in the private sector the adoption of technology “ barely exists ” 974  in Wales. 
cy-gb	Yn wir, er bod gwasanaethau cyfreithiol yn y sector cyhoeddus wedi mabwysiadu technoleg mewn ffordd arwyddocaol a llwyddiannus,  yn y sector preifat nid yw mabwysiadu technoleg prin yn bodoli 974   yng Nghymru. 

en-gb	9.78 
cy-gb	9.78 

en-gb	Current IT solutions exist to support modern legal practice. 
cy-gb	Mae datrysiadau TG cyfredol ar gael i gefnogi ymarfer cyfreithiol modern. 

en-gb	For example, the Microsoft cloud platform has specialist applications to support subjects 975  including legal services. 
cy-gb	Er enghraifft, mae gan lwyfan cwmwl Microsoft raglenni arbenigol i gefnogi pynciau 975  gan gynnwys gwasanaethau cyfreithiol. 

en-gb	There is an opportunity for better knowledge sharing of the extent to which current IT solutions can support the improved delivery of legal services. 
cy-gb	Mae cyfle i rannu gwybodaeth yn well am y graddau y gall datrysiadau TG cyfredol gefnogi'r gwaith o ddarparu gwasanaethau cyfreithiol yn well. 

en-gb	However, leading technology requires investment. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae angen buddsoddi mewn technoleg flaenllaw. 

en-gb	Law firms in Wales, especially those in post industrial and rural areas may sometimes find such investment difficult to make.
cy-gb	Gall cwmnïau cyfreithwyr yng Nghymru, yn enwedig y rhai mewn ardaloedd ôl-ddiwydiannol a gwledig ei chael hi'n anodd weithiau gwneud buddsoddiad o'r fath.

en-gb	971 
cy-gb	971 

en-gb	The “Magic Circle” firms.
cy-gb	Y cwmnïau "Magic Circle"

en-gb	972 
cy-gb	972 

en-gb	ES (Hugh James), (Jomati Consultants), (Linklaters, Clifford Chance, Herbert Smith Freehills), (Deloitte), (Ernst & Young) and (Allen & Overy).
cy-gb	Datganiad Tystiolaeth (Hugh James), (Ymgynghorwyr Jomati), (Linklaters, Clifford Chance, Herbert Smith Freehills), (Deloitte), (Ernst & Young) ac (Allen & Overy).

en-gb	973 
cy-gb	973 

en-gb	ES Brad Hilderbrandt, London.
cy-gb	Datganiad Tystiolaeth Brad Hilderbrandt, Llundain.

en-gb	974 
cy-gb	974 

en-gb	op cit n. 
cy-gb	op cit n. 

en-gb	875: 
cy-gb	875: 

en-gb	6.
cy-gb	6.

en-gb	975  ES Microsoft.
cy-gb	975  Datganiad Tystiolaeth Microsoft.

en-gb	9.79  There is a significant role for universities to both train Welsh law students in the use of new technologies for modern legal practice and to assist legal practices to deploy and develop technology as is explained in paragraphs 10.31  and following. 
cy-gb	9.79  Mae rôl sylweddol i brifysgolion hyfforddi myfyrwyr y gyfraith yng Nghymru i ddefnyddio technolegau newydd ar gyfer ymarfer cyfreithiol modern a helpu practisau cyfreithiol i ddefnyddio a datblygu technoleg fel yr eglurir ym mharagraff 10.31  ac wedi hynny. 

en-gb	This was a key proposal of the Welsh Government commissioned Doolan report on the future of the legal profession in Wales. 
cy-gb	Roedd hwn yn argymhelliad allweddol yn Adroddiad Doolan a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ar ddyfodol y proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	The report recommended that Government funding be provided to support a centre for innovation in law to act as a focal point for global innovation in legal services, linking to the legal sector in Wales. 
cy-gb	Argymhellodd yr adroddiad y dylai cyllid y Llywodraeth gael ei ddarparu i gefnogi canolfan ar gyfer arloesedd yn y gyfraith i weithredu fel canolbwynt ar gyfer arloesedd byd-eang mewn gwasanaethau cyfreithiol, a fyddai'n gysylltiedig â'r sector cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	The Welsh Government commissioned a further report from PricewaterhouseCoopers to investigate establishing such a centre . 
cy-gb	Comisiynodd Llywodraeth Cymru adroddiad pellach gan PricewaterhouseCoopers i ymchwilio i sefydlu canolfan o'r fath . 

en-gb	The Welsh Government did not take forward the recommendations in either of these reports. 
cy-gb	Ni weithredodd Llywodraeth Cymru ar yr argymhellion yn y naill adroddiad na'r llall. 

en-gb	We consider this to be a significant missed opportunity to support the legal sector in Wales. 
cy-gb	Credwn fod hyn yn gyfle mawr a gollwyd i gefnogi'r sector cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	In comparison, Swansea University’s Centre for Innovation and Entrepreneurship in Law (CIEL) has responded to the challenges identified in these reports, particularly around emerging technologies and innovation in legal services. 
cy-gb	Mewn cymhariaeth, mae'r Ganolfan ar gyfer Arloesi ac Entrepreneuriaeth yn y Gyfraith (CIEL) ym Mhrifysgol Abertawe wedi ymateb i'r heriau a nodwyd yn yr adroddiadau hyn, yn enwedig o ran technolegau newydd ac arloesedd mewn gwasanaethau cyfreithiol. 

en-gb	It is, however, an underused asset. 
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw'n ased sy'n cael ei ddefnyddio’n ddigonol. 

en-gb	It is essential to encourage the dissemination and transfer of the knowledge available in specialist centres such as the CIEL across the legal sector in Wales. 
cy-gb	Mae'n hanfodol annog y gwaith o ledaenu a throsglwyddo'r wybodaeth sydd ar gael mewn canolfannau arbenigol megis CIEL ar draws y sector cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	 The Welsh Government received the Doolan and PricewaterhouseCoopers reports in draft in July 2015 and June 2016, respectively.
cy-gb	 Derbyniodd Llywodraeth Cymru adroddiad Doolan ym mis Gorffennaf 2015 ac adroddiad PricewatershouseCoopers ym mis Mehefin 2016,  y ddau ar eu ffurf ddrafft.

en-gb	9.80 The market for legal services is changing with increasing competition from new providers and the big four accountancy practices through Alternative Business Structures licences. 
cy-gb	9.80 Mae'r farchnad ar gyfer gwasanaethau cyfreithiol yn newid gyda chystadleuaeth gynyddol gan ddarparwyr newydd a'r pedwar practis cyfrifyddu mawr drwy drwyddedau Strwythurau Busnes Amgen. 

en-gb	As drivers of new technology, the big four are expected increasingly to bring innovation into the sector, accelerating change. 
cy-gb	Fel sbardunau technoleg newydd, disgwylir i'r pedwar mawr gyflwyno arloesedd yn gynyddol i'r sector, gan gyflymu'r broses o newid. 

en-gb	A South Wales legal centre (as we will explain in paragraph 9.87  below) would attract investment in new technologies building on the work of, and possibly in conjunction with, the CIEL to create a cluster relating to new technologies. 
cy-gb	Byddai canolfan gyfreithiol yn Ne Cymru (fel yr eglurwn ym mharagraff 9.87 isod) yn denu buddsoddiad mewn technolegau newydd gan adeiladu ar waith CIEL, ac o bosibl ar y cyd â hi, i greu clwstwr yn ymwneud â thechnolegau newydd. 

en-gb	With strong connectivity, it would equally be possible for such a centre to act as a hub for those working in Mid, West and North Wales.
cy-gb	Gyda chysylltedd cryf, byddai yr un mor bosibl i ganolfan o'r fath weithredu fel hyb ar gyfer y rhai sy'n gweithio yng Nghanolbarth, Gorllewin a Gogledd Cymru.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the Welsh Government should provide strong support for investment in technology, especially in post-industrial and rural Wales.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru roi cefnogaeth gref i fuddsoddi mewn technoleg, yn enwedig yn y Gymru ôl-ddiwydiannol a gwledig.

en-gb	2. the creation of a legal services brand in Wales 
cy-gb	2. Creu brand gwasanaethau cyfreithiol yng nghymru 

en-gb	9.81  Limited market opportunities and competition between providers of legal services in Wales mean that there has been limited cooperation  to build the sense of a Welsh legal services sector that is comparable with legal centres in the regions of England or with Northern Ireland  or Scotland.
cy-gb	9.81  Mae cyfleoedd cyfyngedig yn y farchnad a chystadleuaeth rhwng darparwyr gwasanaethau cyfreithiol yng Nghymru yn golygu mai cyfyngedig fu'r cydweithrediad i feithrin ymdeimlad o sector gwasanaethau cyfreithiol yng Nghymru sy'n gymaradwy â chanolfannau cyfreithiol yn rhanbarthau Lloegr neu â Gogledd Iwerddon neu'r Alban.

en-gb	9.82 We have referred at paragraph 9.30  to the “Leeds Legal” brand built on the successful collaboration of the local Law Society, Leeds City Council, legal professionals and academia. 
cy-gb	9.82 Rydym wedi cyfeirio ym mharagraff 9.30  at frand "Leeds Legal" a seiliwyd ar y cydweithredu llwyddiannus rhwng Cymdeithas y Cyfreithwyr yn lleol, Cyngor Dinas Leeds, gweithwyr cyfreithiol proffesiynol ac academyddion. 

en-gb	It is disappointing to say the least that there has been nothing similar in Cardiff. 
cy-gb	Mae'n siomedig, a dweud y lleiaf, na chafwyd dim byd tebyg yng Nghaerdydd. 

en-gb	The explanation given to us has been limited market opportunities and competition between providers whilst the Jomati report concluded that many  law firm leaders do not consider they share common problems  with peers .
cy-gb	Yr esboniad a roddwyd i ni oedd mai prin fu'r cyfleoedd yn y farchnad a bod cystadleuaeth rhwng darparwyr, a daeth adroddiad Jomati i'r casgliad nad yw llawer o arweinwyr cwmnïau cyfreithwyr yn credu bod ganddynt yr un problemau ag arweinwyr cwmnïau eraill 977 .

en-gb	9.83 Other centres in the English regions, Scotland and Northern Ireland have successfully promoted themselves as locations of choice for law and other professional services business to establish shared services offices serving their clients. 
cy-gb	9.83 Mae canolfannau eraill yn rhanbarthau Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon wedi hyrwyddo eu hunain yn llwyddiannus fel lleoliadau o ddewis ar gyfer busnesau gwasanaethau'r gyfraith a gwasanaethau proffesiynol eraill i sefydlu swyddfeydd â gwasanaethau a rennir sy'n gwasanaethu eu cleientiaid. 

en-gb	Belfast has been preeminent in establishing itself as a nearshoring centre for legal services. 
cy-gb	Mae Belfast wedi bod heb ei ail o ran sefydlu ei hun fel canolfan i drosglwyddo busnes o agos ar gyfer gwasanaethau cyfreithiol. 

en-gb	Citigroup locating in Belfast in 2004 was critical. 
cy-gb	Roedd lleoli Citigroup yn Belfast yn 2004 yn hollbwysig. 

en-gb	It was followed by Herbert Smith Freehills, Allen & Overy, Axion and Baker McKenzie. 
cy-gb	Dilynwyd hyn gan Herbert Smith Freehills, Allen & Overy, Axion a Baker McKensie. 

en-gb	Firms such as Fieldfisher and Shoosmiths have followed. 
cy-gb	Mae cwmnïau fel Fieldfisher a Shoosmiths wedi dilyn. 

en-gb	PricewaterhouseCoopers has flourished in Belfast and it employs in excess of 1,000 people in the city. 
cy-gb	Mae PricewaterhouseCoopers wedi ffynnu yn Belfast ac mae'n cyflogi mwy na 1,000 o bobl yn y ddinas. 

en-gb	Belfast has very much played to its strengths as a location offering a value proposition for business, access to talented individuals and a pool of some 500 graduates produced annually by the city’s universities. 
cy-gb	Mae Belfast wedi manteisio i'r eithaf ar ei chryfderau fel lleoliad sydd â chynnig atyniadol i fusnesau, unigolion talentog a chronfa o ryw 500 o raddedigion a gynhyrchir yn flynyddol gan brifysgolion y ddinas. 

en-gb	It also has a reputation for innovation in technology, bolstered by the collaboration between academia and law firms and particularly through the Legal Innovation Centre in Ulster University . 
cy-gb	Mae ganddi enw da hefyd am arloesedd ym maes technoleg, wedi ei hybu gan y cydweithredu rhwng y byd academaidd a chwmnïau cyfreithwyr ac yn enwedig drwy'r Legal Innovation Centre ym Mhrifysgol Ulster 978 . 

en-gb	Belfast’s success has been driven by collaboration between the public and private sectors and academia. 
cy-gb	Mae llwyddiant Belfast wedi cael ei lywio gan gydweithredu rhwng y sectorau cyhoeddus a phreifat a'r byd academaidd. 

en-gb	Invest NI, the economic delivery agency of the Northern Ireland Executive, has been instrumental in building Belfast as a nearshoring centre.
cy-gb	Mae Invest NI, asiantaeth gyflawni economaidd Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon, wedi chwarae rhan allweddol yn y gwaith o adeiladu Belfast fel canolfan i drosglwyddo busnes o agos.

en-gb	9.84 Whilst Belfast has led the way, other cities in the UK have also had success in attracting significant inward investment from legal and other professional services firms. 
cy-gb	9.84  Er bod Belfast wedi arwain y ffordd, mae dinasoedd eraill yn y DU hefyd wedi llwyddo i ddenu mewnfuddsoddiad sylweddol o gwmnïau cyfreithiol a chwmnïau gwasanaethau proffesiynol eraill.  

en-gb	Manchester hosts four large firms, including Freshfields and the core of Addleshaw Goddard’s Transaction Support Team. 
cy-gb	Mae pedwar cwmni mawr ym Manceinion, gan gynnwys Freshfields a chraidd Tîm Cymorth Trafodiadau Addleshaw Goddard. 

en-gb	Figure 61 illustrates UK nearshoring operations for cities excluding Belfast.
cy-gb	Dengys Ffigur 61 y gweithrediadau i drosglwyddo busnes o agos yn y DU ar gyfer dinasoedd ac eithrio Belfast.

en-gb	Figure 61  
cy-gb	ffigur 61  

en-gb	Law firm nearshore uK operations 
cy-gb	Gweithrediadau cwmnïau cyfreithwyr i drosglwyddo busnes o agos  yn y Du. 

en-gb	Jomati report 
cy-gb	Adroddiad Jomati

en-gb	9.85 It is possible that Belfast is starting to reach capacity as a nearshoring centre. 
cy-gb	9.85 Mae'n bosibl bod Belfast yn dechrau cyrraedd ei chapasiti fel canolfan i drosglwyddo busnes o agos. 

en-gb	Since 2014, several large international legal practices have chosen to establish their own service centres in alternative UK locations . 
cy-gb	Ers 2014, mae sawl practis cyfreithiol rhyngwladol mawr wedi dewis sefydlu eu canolfannau gwasanaethu eu hunain mewn lleoliadau eraill yn y DU . 

en-gb	This presented an opportunity for Wales, but it was not taken. 
cy-gb	Rhoddodd hyn gyfle i Gymru, ond ni fanteisiwyd arno. 

en-gb	We have referred to the failure to implement the Doolan and PricewaterhouseCoopers reports at paragraph 9.79.
cy-gb	Rydym wedi cyfeirio at y methiant i weithredu adroddiadau Doolan a PricewaterhouseCoopers ym mharagraff 9.79 . 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	875: 
cy-gb	875: 

en-gb	115.
cy-gb	115.

en-gb	9.86 The Welsh Government’s Economic Action Plan sets out ‘calls for action’ that are relevant to building a cohesive legal sector in Wales, including innovation, entrepreneurship, high quality employment, skills development and digitisation . 
cy-gb	9.86 Mae Cynllun Gweithredu ar yr Economi Llywodraeth Cymru yn nodi 'galwadau i weithredu' sy'n berthnasol i adeiladu sector cyfreithiol cydlynus yng Nghymru, gan gynnwys arloesedd, entrepreneuriaeth, cyflogaeth o ansawdd uchel, datblygu sgiliau a digideiddio . 

en-gb	The Economic Action Plan sets the framework for government economic development support across sectors. 
cy-gb	Mae'r Cynllun Gweithredu ar yr Economi yn nodi'r fframwaith ar gyfer cymorth datblygu economaidd y llywodraeth ar draws y sectorau. 

en-gb	It provides the framework for government, the Law Society, legal practices and academia to collaborate to build a more cohesive South Wales regional legal centre with the aim to promote exports, reduce leakage, attract talent and promote the region for nearshoring opportunities. 
cy-gb	Mae'n darparu'r fframwaith i lywodraeth, Cymdeithas y Cyfreithwyr, practisau cyfreithiol a'r byd academaidd gydweithredu i adeiladu canolfan gyfreithiol ranbarthol fwy cydlynus yn Ne Cymru gyda'r nod o hyrwyddo allforion, lleihau'r arian a gollir, denu talent a hyrwyddo'r rhanbarth ar gyfer cyfleoedd i drosglwyddo busnes o agos. 

en-gb	Firms have nearshored to South Wales (see Figure 61) and the Welsh Government has in the past come close to securing significant nearshoring investments .
cy-gb	Mae cwmnïau wedi rhoi gwaith i fusnesau sy'n agos at Dde Cymru (gweler ffigur 59) ac mae Llywodraeth Cymru yn y gorffennol wedi dod yn agos at sicrhau buddsoddiadau sylweddol o ran trosglwyddo busnes o agos .

en-gb	 Welsh Government, Business, economy and innovation. 
cy-gb	 Llywodraeth Cymru, Busnes, yr economi ac arloesi. 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	875: 
cy-gb	875: 

en-gb	4, footnote 9, WS083, WS177 Law Society: 
cy-gb	4, troednodyn 9, WS083, WS177 Cymdeithas y Cyfreithwyr: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	9.87 South Wales in particular has the attributes to attract law and other professional services businesses wishing to nearshore as part of their business model: 
cy-gb	9.87  Mae gan Dde Cymru yn arbennig y priodoleddau i ddenu busnesau cyfreithiol a busnesau gwasanaethau proffesiynol eraill sydd am weithio yno fel rhan o'u model busnes; 

en-gb	9.87.1  a good pool of potential recruits from the high ratio of graduates and undergraduates per head of population;
cy-gb	9.87.1  cronfa dda o ddarpar recriwtiaid o'r gymhareb uchel o raddedigion ac israddedigion fesul pen y boblogaeth;

en-gb	9.87.2  innovative legal education, most notably thorough the CIEL  at Swansea University, to deliver skills in technology-driven legal practice;
cy-gb	9.87.2  addysg gyfreithiol arloesol, yn bennaf drwy CIEL ym Mhrifysgol Abertawe, i gynnig sgiliau mewn practis cyfreithiol wedi ei lywio gan dechnoleg;

en-gb	9.87.3  a value proposition in terms of commercial rents;
cy-gb	9.87.3  cynnig atyniadol o ran rhenti masnachol;

en-gb	9.87.4  connectivity to London which will be enhanced when the rail electrification work is complete; and
cy-gb	9.87.4  cysylltedd â Llundain a gaiff ei wella pan fydd y gwaith trydaneiddio rheilffyrdd wedi ei gwblhau; 

en-gb	9.87.5  a global location between time zones looking east and west.
cy-gb	9.87.5  lleoliad byd-eang rhwng cylchfaoedd amser yn edrych i'r dwyrain a'r gorllewin.

en-gb	9.88 We note that significant professional services firms have already located in South Wales. 
cy-gb	9.88 Nodwn fod cwmnïau gwasanaethau proffesiynol sylweddol eisoes wedi lleoli eu busnes yn Ne Cymru. 

en-gb	As we have explained at paragraph 9.25,  Deloitte has over the past eight years built a delivery centre in Cardiff. 
cy-gb	Fel yr eglurom ym mharagraff 9.25 , mae Deloitte dros yr wyth mlynedd diwethaf wedi creu canolfan gyflawni yng Nghaerdydd. 

en-gb	Admiral Law employs 47 solicitors across two locations in Cardiff and Newport, but its total employee headcount stands at around 600 . 
cy-gb	Mae Admiral Law yn cyflogi 47 o gyfreithwyr mewn dau leoliad yng Nghaerdydd a Chasnewydd, ond mae ganddo 600 o gyflogeion i gyd. . 

en-gb	Clustering is important, and entities such as Deloitte and Admiral Law can retain and draw talent into South Wales and act as the genesis for a larger nearshoring centre.
cy-gb	Mae clystyru yn bwysig, a gall endidau fel Deloitte ac Admiral Law gadw a denu talent i Dde Cymru a gweithredu fel y tarddiad ar gyfer canolfan mwy o faint i drosglwyddo busnes o agos.

en-gb	 Ibid: 
cy-gb	 Ibid: 

en-gb	21, footnote 9.
cy-gb	21, troednodyn 9.

en-gb	9.89 There is a vital leadership role for the Welsh Government at senior level to develop a targeted campaign to attract new nearshorers to the legal centre of South Wales. 
cy-gb	9.89 Mae rôl arwain hollbwysig i Lywodraeth Cymru ar lefel uwch i ddatblygu ymgyrch benodol i drosglwyddo busnesau newydd o agos i ganolfan gyfreithiol De Cymru. 

en-gb	Such leadership and effective execution has in the past been lacking and significant opportunities were lost as we have explained.
cy-gb	Mae arweinyddiaeth o'r fath a'r broses effeithiol o'i rhoi ar waith wedi bod yn ddiffygiol yn y gorffennol ac, fel yr eglurwyd gennym, collwyd cyfleoedd sylweddol.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the Welsh Government must provide clear leadership and support for the legal services sector. this should be targeted, user-friendly, flexible and attractive to potential inward investors especially with establishing a technology-based nearshoring centre as an objective.
cy-gb	Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru roi arweinyddiaeth a chefnogaeth glir i'r sector gwasanaethau cyfreithiol. Dylai hyn gael ei dargedu, bod yn hawdd ei ddefnyddio a bod yn hyblyg ac yn atyniadol i ddarpar fewnfuddsoddwyr, yn enwedig o ran sefydlu canolfan yn seiliedig ar dechnoleg i drosglwyddo busnes o agos iddi fel amcan.

en-gb	9.90 We see the potential to create a legal centre in South Wales to meet the needs of two markets. 
cy-gb	9.90 Gwelwn fod potensial i greu canolfan gyfreithiol yn Ne Cymru i ddiwallu anghenion dwy farchnad. 

en-gb	First, the conventional legal market that currently exists based on commercial law firms successfully exporting legal services to England and beyond. 
cy-gb	Yn gyntaf, y farchnad gyfreithiol gonfensiynol sy'n bodoli ar hyn o bryd yn seiliedig ar gwmnïau cyfreithiol masnachol yn allforio gwasanaethau cyfreithiol i Loegr a thu hwnt yn llwyddiannus. 

en-gb	Second, a nearshore location servicing the global legal market. 
cy-gb	Yn ail, busnes sydd wedi ei leoli'n agos sy'n gwasanaethu'r farchnad gyfreithiol fyd-eang. 

en-gb	Such a centre should be founded on offering technology-based services. 
cy-gb	Dylai canolfan o'r fath fod wedi ei seilio ar gynnig gwasanaethau ar sail technoleg. 

en-gb	The strong potential of this opportunity was made clear in the evidence of Professor Richard Susskind; he pointed out that no area in the UK is currently a predominant market leader in technology-based services . 
cy-gb	Eglurwyd potensial cryf y cyfle hwn yn nhystiolaeth yr Athro Richard Sussking; nododd nad oedd unrhyw ran o'r DU ar hyn o bryd yn brif arweinydd marchnad mewn gwasanaethau ar sail technoleg . 

en-gb	 OE028 Professor Richard Susskind: 
cy-gb	 OE028 Yr Athro Richard Susskind: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	9.91 A strong Bar is also a key element of a vibrant legal sector, as is the case in Bristol . 
cy-gb	9.91  Mae Bar cadarn hefyd yn elfen allweddol o sector cyfreithiol llewyrchus, fel sy'n wir ym Mryste . 

en-gb	The Welsh Bar loses work to other centres including Bristol, Birmingham and London , often because of a perceived lack of specialism or strength in depth of the Welsh Bar . 
cy-gb	Mae Bar Cymru yn colli gwaith i ganolfannau eraill gan gynnwys Bryste, Birmingham a Llundain , yn aml oherwydd y canfyddiad bod diffyg arbenigedd neu gryfder yn y Bar yng Nghymru . 

en-gb	A more cohesive approach is needed between solicitors and the Bar to develop specialisms, for example in relation to business and property law to support SMEs and to develop a stronger ecosystem for the Welsh legal sector. 
cy-gb	Mae angen dull mwy cydlynus rhwng cyfreithwyr a'r Bar i ddatblygu arbenigeddau, er enghraifft, mewn perthynas â chyfraith busnes ac eiddo i gefnogi mentrau bach a chanolig ac i ddatblygu ecosystem gryfach ar gyfer sector cyfreithiol Cymru. 

en-gb	This would enable more work to remain in Wales and offer more career progression routes for young lawyers in Wales. 
cy-gb	Byddai hyn yn sicrhau bod mwy o waith yn aros yng Nghymru a byddai'n cynnig mwy o lwybrau dilyniant gyrfa i gyfreithwyr ifanc yng Nghymru. 

en-gb	 ES Bristol.
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Bryste.

en-gb	 ES Cardiff.
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Caerdydd.

en-gb	 ES Cardiff.
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Caerdydd.

en-gb	Among other ideas suggested to us are that the Bar Council should support the principle that Welsh cases should be tried in Wales and it should encourage barristers instructed by public bodies in Wales to become tenants in chambers in Wales. 
cy-gb	Un syniad arall a awgrymwyd i ni oedd y dylai Cyngor y Bar gefnogi'r egwyddor y dylai achosion Cymreig gael eu cynnal yng Nghymru ac y dylai annog bargyfreithwyr a gyfarwyddir gan gyrff cyhoeddus yng Nghymru i ddod yn denantiaid mewn siambrau yng Nghymru. 

en-gb	The Bar Council should also encourage leading counsel who are instructed in cases in Wales to work with local junior counsel with the objective of strengthening the development of specialisms among juniors in Wales. 
cy-gb	Dylai Cyngor y Bar hefyd annog cwnsleriaid arweiniol sydd wedi cael eu cyfarwyddo mewn achosion yng Nghymru i weithio gyda chwnsleriaid ieuaf lleol gyda'r nod o atgyfnerthu'r gwaith o ddatblygu arbenigeddau ymhlith bargyfreithwyr ieuaf yng Nghymru. 

en-gb	This has been the practice of leading counsel in work done overseas. 
cy-gb	Dyma fu arfer cwnsleriaid arweiniol mewn gwaith a wneir dramor. 

en-gb	We were encouraged by the Bar Council’s approach to Wales at its meeting in Cardiff in July 2019 and would anticipate that it would consider other proposals. 
cy-gb	Cawsom ein calonogi gan ddull Cyngor y Bar o ymdrin â Chymru yn eu cyfarfod yng Nghaerdydd ym mis Gorffennaf 2019 ac rydym yn rhagweld y byddent yn ystyried  cynigion eraill.

en-gb	9.92 The creation of a court fit for a capital city, as we have set out at paragraph 8.14,  should be part of this strategy. 
cy-gb	9.92 Dylai'r nod o greu llys sy'n addas ar gyfer prifddinas, fel y nodwyd gennym ym mharagraff 8.14 , fod yn rhan o'r strategaeth hon. 

en-gb	Such a court would be an important element in establishing South Wales as a strong regional legal centre .
cy-gb	Byddai llys o'r fath yn elfen bwysig o sefydlu De Cymru fel canolfan gyfreithiol ranbarthol gadarn .

en-gb	 Law Society Seminars, 16 July 2018.
cy-gb	 Seminarau Cymdeithas y Cyfreithwyr, 16 Gorffennaf 2018.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the Welsh Government, legal professionals in Wales, the Law society, the Bar Council, other professional bodies and academia should work in partnership. they should develop and promote the capabilities of the legal sector, promote south Wales as a legal centre and increase the export of legal services.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru, gweithwyr cyfreithiol proffesiynol yng nghymru, Cymdeithas y Cyfreithwyr, Cyngor y Bar, cyrff proffesiynol eraill a'r byd academaidd weithio mewn partneriaeth. Dylent ddatblygu a hyrwyddo gallu'r sector cyfreithiol, hyrwyddo De Cymru fel canolfan gyfreithiol a chynyddu faint o wasanaethau cyfreithiol a allforir.

en-gb	10. 
cy-gb	10. 

en-gb	Introduction 
cy-gb	Cyflwyniad 

en-gb	10.1  Vital for the success of the Welsh legal sector and to securing the aim of a fair, just and prosperous Wales is the quality of higher and further education and research in law and related subjects, and of professional legal education. 
cy-gb	10.1  Mae ansawdd addysg uwch ac addysg bellach ac ymchwil ym maes y gyfraith a phynciau cysylltiedig, ac addysg gyfreithiol broffesiynol, yn allweddol i sicrhau llwyddiant y sector cyfreithiol yng Nghymru a chyflawni'r nod o greu Cymru deg, gyfiawn a ffyniannus. 

en-gb	10.2  There is a perception that law is irrelevant for the majority of the population but the Rule of Law is at the heart of democracy. 
cy-gb	10.2  Mae canfyddiad bod y gyfraith yn amherthnasol i'r mwyafrif o'r boblogaeth ond mae Rheolaeth y Gyfraith wrth wraidd democratiaeth. 

en-gb	It is fundamental to enabling people to access their rights. 
cy-gb	Mae'n hanfodol i alluogi pobl i gael mynediad at eu hawliau. 

en-gb	An understanding of the function of law and legal institutions should be a basic part of education. 
cy-gb	Dylai dealltwriaeth o swyddogaeth y gyfraith a sefydliadau cyfreithiol fod yn rhan sylfaenol o addysg. 

en-gb	In Chapter 3 we emphasised the importance of access to information and advice: 
cy-gb	Ym Mhennod 3 gwnaethom bwysleisio pwysigrwydd mynediad at wybodaeth a chyngor: 

en-gb	as we have said at paragraph 3.52  this needs to be underpinned by public legal education 988 . 
cy-gb	fel y nodwyd ym mharagraff 3.52 , mae angen i hyn gael ei ategu gan addysg gyfreithiol gyhoeddus 988 . 

en-gb	This is especially true for children and young people as it has an important role to play in enabling them to understand their rights and responsibilities, the operation of the legal system and in reducing crime as mentioned throughout Chapter 4. 
cy-gb	Mae hyn yn arbennig o wir yn achos plant a phobl ifanc am fod ganddi rôl bwysig i'w chwarae o ran eu galluogi i ddeall eu hawliau a'u cyfrifoldebau a'r ffordd y mae'r system gyfreithiol yn gweithredu a gostwng troseddu fel y nodwyd drwy gydol Pennod 4.

en-gb	10.3  This Chapter outlines in Part 1 the current position and the significant changes needed in Wales. 
cy-gb	10.3  Mae'r Bennod hon yn amlinellu, yn Rhan 1, y sefyllfa bresennol a'r newidiadau sylweddol sydd eu hangen yng Nghymru. 

en-gb	As has been pointed out 989 , law schools and professional legal education must address the fundamental changes brought about by globalisation, technology and competitive market pressures. 
cy-gb	Fel y  nodwyd 989 , mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith ac addysg gyfreithiol broffesiynol fynd i'r afael â'r newidiadau sylfaenol a ddaeth yn sgil globaleiddio, technoleg a phwysau marchnad gystadleuol. 

en-gb	These issues have also been highlighted in an important report by the Learned Society of Wales 990 . 
cy-gb	Tynnwyd sylw at y materion hyn hefyd mewn adroddiad pwysig gan Gymdeithas Ddysgedig Cymru 990 . 

en-gb	Part 2 assesses what is needed to enable Welsh universities to face up to these changes but to do so in a way that takes advantage of the gradual development of Welsh law. 
cy-gb	Mae Rhan 2 yn asesu'r hyn sydd ei angen er mwyn galluogi prifysgolion Cymru i fynd i'r afael â'r heriau hyn mewn ffordd sy'n manteisio ar ddatblygiad graddol cyfraith Cymru. 

en-gb	Part 3 considers what can be done to improve public understanding of the law, in the short and in the longer term.
cy-gb	Mae Rhan 3 yn ystyried yr hyn y gellir ei wneud er mwyn gwella dealltwriaeth y cyhoedd o'r gyfraith, yn y byrdymor a'r tymor hwy.

en-gb	988989   WS077 Dr Simon Hoffman: 
cy-gb	988989   WS077 Dr Simon Hoffman: 

en-gb	3.By Chief Justice Sundaresh Menon of Singapore in his James P White Lecture at the University of Indiana in October 2018: 
cy-gb	3.Gan y Prif Ustus Sundaresh Menon o Singapore yn ei Ddarlith James P White a draddodwyd ganddo ym Mhrifysgol Indiana ym mis Hydref 

en-gb	Law Schools - A 
cy-gb	2018: 

en-gb	Time of New Burdens and New Beginnings.
cy-gb	Law Schools - A Time of New Burdens and New Beginnings.

en-gb	990  Learned Society of Wales (2018) Wales and the World, Learned Society of Wales, The future for legal education and practice in Wales.
cy-gb	990  Cymdeithas Ddysgedig Cymru (2018) Wales and the World, Learned Society of Wales, The future for legal education and practice in Wales.

en-gb	Part 1: 
cy-gb	Rhan 1: 

en-gb	higher and professional education
cy-gb	Addysg uwch ac addysg broffesiynol

en-gb	1. higher education
cy-gb	1. Addysg uwch

en-gb	10.4  From 1893 to 2007, the University of Wales was a federal institution with constituent colleges. 
cy-gb	10.4  Rhwng 1893 a 2007, roedd Prifysgol Cymru yn sefydliad ffederal â cholegau cyfansoddol. 

en-gb	Most of the present universities in Wales were formerly colleges under the University of Wales. 
cy-gb	Roedd y rhan fwyaf o'r prifysgolion presennol yng Nghymru yn golegau o dan Brifysgol Cymru yn flaenorol. 

en-gb	10.5  Law is taught at undergraduate level at six Welsh universities: 
cy-gb	10.5  Addysgir y gyfraith ar lefel israddedig mewn chwe phrifysgol yng Nghymru, sef: 

en-gb	Aberystwyth, Bangor, Cardiff, Swansea, University of South Wales and University of Wales Trinity St David. 
cy-gb	Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe, Prifysgol De Cymru a Phrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant. 

en-gb	Postgraduate courses and PhD supervision are provided at Aberystwyth, Bangor, Cardiff, Swansea and University of South Wales.
cy-gb	Darperir cyrsiau ôl-raddedig a goruchwyliaeth PhD yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe a Phrifysgol De Cymru.

en-gb	10.6  Criminology is taught at seven Welsh universities: 
cy-gb	10.6  Addysgir troseddeg mewn saith prifysgol yng Nghymru, sef: 

en-gb	Aberystwyth, Bangor, Cardiff, Swansea, University of South Wales, University of Wales Trinity St David and Wrexham Glyndŵr.
cy-gb	Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe, Prifysgol De Cymru Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Glyndŵr Wrecsam.

en-gb	10.7  Policing studies are taught as a separate undergraduate degree at three Welsh universities: 
cy-gb	10.7  Addysgir astudiaethau plismona fel cwrs israddedig ar wahân mewn tair prifysgol yng Nghymru, sef: 

en-gb	University of South Wales, University of Wales Trinity Saint David and Wrexham Glyndŵr. 
cy-gb	Prifysgol De Cymru, Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Glyndŵr Wrecsam. 

en-gb	10.8  In 2016-17, 4,140 students studied law as a full or joint honours degree in Wales, 3,200 as undergraduates and 940 as postgraduates. 
cy-gb	10.8   Yn 2016-17, astudiodd 4,140 o fyfyrwyr y gyfraith fel gradd anrhydedd llawn neu gyd-anrhydedd yng Nghymru, 3,200 fel israddedigion a 940 fel graddedigion. 

en-gb	This makes 4.6% of the total law students in the UK, which broadly reflects Wales’ share of the UK population. 
cy-gb	Mae hyn yn cyfateb i 4.6% o gyfanswm myfyrwyr y gyfraith yn y DU, sy'n adlewyrchu, yn fras, gyfran Cymru o boblogaeth  y DU. 

en-gb	Welsh Government
cy-gb	Llywodraeth Cymru

en-gb	10.9  The institutional landscape of Welsh law schools is very diverse. 
cy-gb	10.9  Mae tirwedd sefydliadol ysgolion y gyfraith yng Nghymru yn amrywiol iawn. 

en-gb	Among the Welsh universities, Figure 63 shows that Cardiff and Swansea are by far the largest legal education providers.
cy-gb	Ymhlith prifysgolion Cymru, dengys Ffigur 63 mai Caerdydd ac Abertawe yw darparwyr mwyaf addysg gyfreithiol o bell ffordd.

en-gb	10.10 Despite the Welsh Government’s desire to support part-time study as a means to improve the uptake of legal education, only 105 of the 3,790 students enrolled on legal courses in Wales in 2016-17 studied part-time. 
cy-gb	10.10 Er gwaethaf awydd Llywodraeth Cymru i gefnogi astudio'n rhan-amser fel ffodd o gynyddu nifer y bobl sy'n astudio'r gyfraith, dim ond 105 o'r 3,790 o fyfyrwyr a gofrestrodd ar gyrsiau cyfreithiol yng Nghymru yn 2016-17 a astudiodd yn rhan-amser. 

en-gb	Whilst data from the UK’s Higher Education Statistics Agency suggests that around 11% of all students in Welsh universities studied for their undergraduate degrees part-time in 2016-2017; in terms of law courses, only the University of South Wales (USW) exceeded that percentage at undergraduate level (14%). 
cy-gb	Er bod data gan Asiantaeth Ystadegau Addysg Uwch y DU yn awgrymu bod tua 11% o'r holl fyfyrwyr ym mhrifysgolion Cymru wedi astudio ar gyfer eu graddau israddedig yn rhan-amser yn 2016-2017, o ran cyrsiau yn y gyfraith, dim ond ym Mhrifysgol De Cymru yr oedd nifer y myfyrwyr rhan-amser yn uwch na'r ganran honno ar lefel israddedig (14%). 

en-gb	Aberystwyth, Swansea and Trinity Saint David had almost no part-time students for their undergraduate law courses. 
cy-gb	Nid oedd gan Aberystwyth, Abertawe na'r Drindod Dewi Sant bron ddim myfyrwyr rhan-amser ar gyfer eu cyrsiau israddedig yn y gyfraith. 

en-gb	Bangor and Cardiff had 4%. 
cy-gb	Roedd gan Fangor a Chaerdydd 4%. 

en-gb	The Jomati report suggests that Welsh universities could do more to encourage the part-time study of law at an undergraduate level, even just to bring legal studies up to the average level of undergraduate courses in Wales . 
cy-gb	Mae adroddiad Jomati yn awgrymu y gallai prifysgolion Cymru wneud mwy i annog unigolion i astudio'r gyfraith yn rhan-amser ar lefel israddedig, hyd yn oed er mwyn codi astudiaethau cyfreithiol i lefel gyfartalog cyrsiau israddedig yng Nghymru yn unig . 

en-gb	We believe that this could assist in promoting a more diverse legal system in Wales. 
cy-gb	Credwn y gallai hyn helpu i hyrwyddo system gyfreithiol fwy amrywiol        yng Nghymru. 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	875: 
cy-gb	875: 

en-gb	23. 
cy-gb	23. 

en-gb	10.11  On a more positive note, those studying at a post-graduate level are more likely to do so part-time (Aberystwyth 58% of all law students, Cardiff 42%, and University of South Wales 48%). 
cy-gb	10.11  Ar nodyn mwy cadarnhaol, mae'r rhai sy'n astudio ar lefel ôl-raddedig yn fwy tebygol o wneud hynny'n rhan-amser (Aberystwyth 58% o holl fyfyrwyr y gyfraith, Caerdydd 42% a Phrifysgol De Cymru 48%). 

en-gb	These percentages are ahead of the Welsh average as according to the Higher Education Statistics Agency, 24% of all postgraduate students in Wales studied part-time during 2017-2018. 
cy-gb	Mae'r canrannau hyn yn uwch na chyfartaledd Cymru oherwydd, yn ôl yr Asiantaeth Ystadegau Addysg Uwch, astudiodd 24% o'r holl fyfyrwyr ôl-raddedig yng Nghymru yn rhan-amser yn ystod 2017-2018. 

en-gb	However, only 7% of Bangor University students and 12% of students at Swansea University studied part-time during this period. 
cy-gb	Fodd bynnag, dim ond 7% o fyfyrwyr Prifysgol Bangor a 12% o fyfyrwyr Prifysgol Abertawe a astudiodd yn rhan-amser yn ystod y cyfnod hwn. 

en-gb	10.12 Figure 64 demonstrates the important place of international students in the legal education sector in Wales as well as the many students from elsewhere in the UK who are educated in Welsh law schools. 
cy-gb	10.12 Dengys Ffigur 64 le pwysig myfyrwyr rhyngwladol yn y sector addysg gyfreithiol yng Nghymru, yn ogystal â'r nifer mawr o fyfyrwyr o rannau eraill o'r DU sy'n cael eu haddysgu yn ysgolion y gyfraith yng Nghymru. 

en-gb	Figure 65 shows the known destination of just under half of the law students who left higher education in Wales in 2016-17. 
cy-gb	Dengys Ffigur 65 gyrchfan hysbys ychydig o dan hanner myfyrwyr y gyfraith a adawodd addysg uwch yng Nghymru yn 2016-17. 

en-gb	A significant percentage leave Wales after graduating. 
cy-gb	Mae canran sylweddol yn gadael Cymru ar ôl graddio. 

en-gb	A large percentage also leave Wales to  study law. 
cy-gb	Mae canran fawr hefyd yn gadael Cymru er mwyn astudio'r gyfraith.

en-gb	10.13 The lack of clarity on the impact of Brexit has raised two main concerns at Welsh universities. 
cy-gb	10.13 Mae'r diffyg eglurder o ran effaith Brexit wedi codi dau brif bryder mewn prifysgolion yng Nghymru. 

en-gb	First, a potential lack of access to EU research funding, and second that international students may be deterred from applying to study in Wales. 
cy-gb	Yn gyntaf, y posibilrwydd na fyddant yn gallu cael cyllid ymchwil yr UE ac, yn ail, y ffaith y gallai myfyrwyr rhyngwladol gael eu hatal rhag gwneud cais i astudio yng Nghymru. 

en-gb	The Jomati report highlights a survey of 336 students at Welsh universities in which 84% believed that post-Brexit Wales would become a less attractive place for EU students to come and study law, and 82% believed that Wales would become a less attractive place for EU lecturers to teach and research law .
cy-gb	Mae adroddiad Jomati yn tynnu sylw at arolwg o 336 o fyfyrwyr mewn prifysgolion yng Nghymru lle roedd 84% yn credu y byddai Cymru ar ôl Brexit yn lle llai deniadol i fyfyrwyr o'r UE ddod ac astudio'r gyfraith, a lle roedd 82% yn credu y byddai Cymru yn lle llai deniadol i ddarlithwyr o'r UE addysgu'r gyfraith a gwneud ymchwil ym maes y gyfraith .

en-gb	 Jomati report, The legal sector in Wales – a rapid review: 
cy-gb	 Adroddiad Jomati, The legal sector in Wales – a rapid review: 

en-gb	106. 
cy-gb	106. 

en-gb	Figure 64Law student numbers in Wales by domicile 2017-18
cy-gb	ffigur 64  niferoedd myfyrwyr y gyfraith yng nghymru yn ôl preswylfan 2017-18

en-gb	SRA
cy-gb	Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr

en-gb	10.14 Figure 66 shows some of the rankings of Welsh law schools in the UK made by the media and other bodies. 
cy-gb	10.14 Dengys Ffigur 66 rai o safleoedd ysgolion y gyfraith Cymru yn y DU a bennwyd gan y cyfryngau a chyrff eraill. 

en-gb	Only Swansea University law school is ranked in the top 35 by all the major ranking organisations. 
cy-gb	Dim ond ysgol y gyfraith Prifysgol Abertawe sy'n cael ei gosod ymhlith y 35 gorau gan bob un o'r prif sefydliadau graddio. 

en-gb	Each ranking has a different methodology but we include the Figure as indicative of students’ perceptions. 
cy-gb	Mae pob safle wedi'i bennu gan ddefnyddio methodoleg wahanol ond rydym yn cynnwys y Ffigur fel un sy'n dynodi canfyddiadau myfyrwyr. 

en-gb	Figure 66 Welsh law school rankings in the uK
cy-gb	ffigur 66 safleoedd ysgolion y gyfraith Cymru yn y Du

en-gb	Times, Guardian, Complete, UK Universities rankings 
cy-gb	Safleoedd a bennwyd gan y Times, Guardian, Complete, UK Universities 

en-gb	10.15 Students from Wales studying in Wales pay slightly lower fees than students from England and Wales studying in England . 
cy-gb	10.15 Mae myfyrwyr o Gymru sy'n astudio yng Nghymru yn talu ffioedd ychydig yn is na myfyrwyr o Gymru a Lloegr sy'n astudio yn Lloegr . 

en-gb	Maintenance loans are provided by both the Welsh Government and the UK Government but the Welsh Government also funds maintenance grants for students from Wales. 
cy-gb	Rhoddir benthyciadau cynhaliaeth gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ond mae Llywodraeth Cymru hefyd yn ariannu grantiau cynhaliaeth ar gyfer myfyrwyr o Gymru. 

en-gb	Extra support is available for people with longterm health conditions or who have someone who depends on them financially. 
cy-gb	Mae cymorth ychwanegol ar gael i bobl â chyflyrau iechyd hirdymor neu bobl sydd â rhywun sy'n dibynnu arnynt yn ariannol. 

en-gb	EU students and migrant workers can also access support, sometimes on the same terms as UK nationals resident in Wales. 
cy-gb	Gall myfyrwyr o'r UE a gweithwyr mudol hefyd gael cymorth, weithiau ar yr un telerau â gwladolion y DU sy'n preswylio yng Nghymru. 

en-gb	Postgraduate students can also apply for loans from Student Finance Wales. 
cy-gb	Gall myfyrwyr ôl-raddedig hefyd wneud cais am fenthyciadau gan Cyllid Myfyrwyr Cymru. 

en-gb	In August 2019, the financial support from the Welsh Government for Welsh students starting a postgraduate course increased from £13,000 to up to £17,000 towards their studies and living costs .
cy-gb	Ym mis Awst 2019, cynyddodd y cymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru i fyfyrwyr o Gymru sy'n dechrau cwrs ôl-raddedig o £13,000 i hyd at £17,000 tuag at eu hastudiaethau a'u costau byw .

en-gb	 £9,000 in Wales and £9,250 in England. 
cy-gb	 £9,000 yng Nghymru a £9,250 yn Lloegr. 

en-gb	Until 2016, Welsh students paid £3,810, irrespective of which university they attended. 
cy-gb	Tan 2016, talai myfyrwyr o Gymru £3,810, waeth pa brifysgol yr oeddent yn mynd iddi. 

en-gb	However, this is estimated to have cost the Welsh Government £234 million per year. 
cy-gb	Fodd bynnag, amcangyfrifir bod hyn wedi costio £234 miliwn y flwyddyn i Lywodraeth Cymru. 

en-gb	In May 2019 the Independent Panel Report to the Review of Post-18 education and funding recommended that tuition fees in England be reduced to £7,500. 
cy-gb	Ym mis Mai 2019 argymhellodd Adroddiad y  Panel Annibynnol i'r Adolygiad o addysg a chyllido ôl-18 y dylid gostwng ffioedd dysgu yn Lloegr i £7,500. 

en-gb	It also recommended that the UK Government should restore maintenance grants.
cy-gb	Argymhellodd hefyd y dylai  Llywodraeth y DU adfer grantiau cynhaliaeth.

en-gb	 Student Finance Wales, Postgraduate Students. 
cy-gb	 Cyllid Myfyrwyr Cymru, Myfyrwyr Ôl-raddedig. 

en-gb	10.16 We are concerned that some of the most able students leave Wales and do not return. 
cy-gb	10.16 Rydym yn pryderu bod rhai o'r myfyrwyr mwyaf galluog yn gadael Cymru ac nad ydynt yn dychwelyd. 

en-gb	The Welsh Government Seren Network 995  encourages the most academically able students to go to “ what are generally recognised as the top performing universities in the UK, ” although the Welsh Government “ would not stop them going to any university of their choice .” 
cy-gb	Mae Rhwydwaith Seren  Llywodraeth Cymru 995  yn annog y myfyrwyr mwyaf galluog yn academaidd i fynd i'r “prifysgolion hynny a gydnabyddir yn gyffredinol fel y rhai sy'n perfformio orau yn y DU,”  er na fyddai Llywodraeth Cymru “yn eu hatal rhag mynd i unrhyw brifysgol o'u dewis.”  

en-gb	We were provided with a list of an amalgam of the Sutton Trust 30 and the Russell Group 24. 
cy-gb	Cawsom restr o gyfuniad o 30 o Brifysgolion Ymddiriedolaeth Sutton a 24 o Brifysgolion Grŵp Russell. 

en-gb	The only Welsh university was Cardiff. 
cy-gb	Yr unig brifysgol yng Nghymru oedd Caerdydd. 

en-gb	There was one Northern Irish and four Scottish universities. 
cy-gb	Roedd un brifysgol o Ogledd Iwerddon a phedair prifysgol o'r Alban. 

en-gb	It is difficult to see how this policy assists in creating strong law schools in Wales. 
cy-gb	Mae'n anodd gweld sut mae'r polisi hwn yn helpu i greu ysgolion y gyfraith cryf yng Nghymru. 

en-gb	On the contrary, the Welsh Government should have confidence in the Welsh law schools. 
cy-gb	I'r gwrthwyneb, dylai fod gan Lywodraeth Cymru hyder yn ysgolion y gyfraith Cymru. 

en-gb	It should assist in their development as being amongst the best in the United Kingdom 996 . 
cy-gb	Dylai helpu i'w datblygu fel sefydliadau sydd ymhlith y gorau yn y Deyrnas Unedig 996 . 

en-gb	This would provide the additional benefit of developing work on issues of particular importance to Wales such as that being undertaken at the CIEL in Swansea University. 
cy-gb	Byddai hyn yn sicrhau'r fantais ychwanegol o ddatblygu gwaith ar faterion sydd o bwys penodol i Gymru, megis y gwaith sy'n cael ei wneud yn y Ganolfan ar gyfer Arloesi ac Entrepreneuriaeth yn y Gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe. 

en-gb	This would encourage the most able law students to remain in Wales. 
cy-gb	Byddai hyn yn annog myfyrwyr mwyaf galluog y gyfraith i aros yng Nghymru. 

en-gb	As we make clear at paragraph 12.28  the retention and the return of the most able lawyers is of crucial importance to the justice system in Wales. 
cy-gb	Fel y nodir yn glir ym mharagraff 12.28  mae sicrhau bod y cyfreithwyr mwyaf galluog yn aros yng Nghymru ac yn dychwelyd i'r wlad yn hanfodol bwysig i'r system gyfiawnder yng Nghymru. 

en-gb	2. 
cy-gb	2. 

en-gb	Professional education and training
cy-gb	Addysg a hyfforddiant proffesiynol

en-gb	10.17 We have set out the requirements for professional legal qualification and the changes underway at paragraph 9.34  and following. 
cy-gb	10.17 Rydym wedi nodi'r gofynion ar gyfer cymhwyster cyfreithiol proffesiynol a'r newidiadau sy'n digwydd ym mharagraff  9.34  ac wedi hynny. 

en-gb	Law schools presently offering professional legal training must have the Graduate Diploma in Law and Legal Practitioners Course approved by the SRA and the Bar Professional Training Course approved by the Bar Standards Board. 
cy-gb	Mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith sy'n cynnig hyfforddiant cyfreithiol proffesiynol ar hyn o bryd gynnig y Diploma yn y Gyfraith i Raddedigion a'r Cwrs Ymarferwyr Cyfreithiol a gymeradwywyd gan yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr a Chwrs Hyfforddiant Proffesiynol y Bar a gymeradwywyd gan Fwrdd Safonau'r Bar. 

en-gb	From September 2020 at the earliest, there will be a very significant change for solicitors which will have a substantial impact on law schools as the SRA intends to introduce the Solicitors Qualifying Examination (SQE). 
cy-gb	O fis Medi 2020 ar y cynharaf, bydd newid sylweddol iawn i gyfreithwyr a fydd yn cael effaith sylweddol ar ysgolion y gyfraith am fod yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr yn bwriadu cyflwyno'r Arholiad Cymhwyso Cyfreithwyr (SQE). 

en-gb	We describe the significance of this change and the opportunities it provides in paragraph 10.27.  
cy-gb	Rydym yn disgrifio arwyddocâd y newid hwn a'r cyfleoedd y mae'n eu cynnig ym mharagraff  10.27.  

en-gb	It will require a prospective solicitor after receiving a degree or equivalent qualification or experience to complete a two-year period of qualifying work experience and pass a suitability test.
cy-gb	Bydd yn ei gwneud yn ofynnol i ddarpar gyfreithwyr, ar ôl cael gradd neu gymhwyster neu brofiad cyfatebol, gwblhau dwy flynedd o brofiad gwaith cymhwyso a phasio prawf addasrwydd.

en-gb	Another way into the legal professions is through CILEx which we have described in detail in paragraphs 9.44  and following. 
cy-gb	10.18 Ffordd arall i mewn i'r proffesiynau cyfreithiol yw drwy CILEx rydym wedi'i ddisgrifio'n fanwl ym mharagraffau 9.44  ac wedi hynny. 

en-gb	It is a nonuniversity route to qualify as a lawyer, and students do not require minimum qualifications before undertaking studies 997 . 
cy-gb	Mae'n ffordd o gymhwyso'n gyfreithiwr heb fynd i'r brifysgol, ac nid oes angen i fyfyrwyr feddu ar gymwysterau gofynnol cyn ymgymryd ag astudiaethau . 

en-gb	The training is more accessible and affordable and this is reflected in the diversity of CILEx lawyers as we have set out in paragraph 9.20.  
cy-gb	Mae'r hyfforddiant yn fwy hygyrch a fforddiadwy ac adlewyrchir hyn yn yr amrywiaeth o gyfreithwyr CILEx, fel y nodwyd ym mharagraff 9.20 .  

en-gb	Professional legal education – providers in Wales
cy-gb	  Addysg gyfreithiol broffesiynol – Darparwyr yng nghymru

en-gb	The Legal Practitioners Course (LPC) is offered in three Welsh universities: 
cy-gb	Cynigir y Cwrs Ymarferwyr Cyfreithiol (LPC) gan dair prifysgol yng Nghymru, sef: 

en-gb	Cardiff, Swansea and University of South Wales. 
cy-gb	Caerdydd, Abertawe a Phrifysgol De Cymru. 

en-gb	The Bar Professional Training Course (BPTC) is offered at one Welsh university: 
cy-gb	Cynigir Cwrs Hyfforddiant Proffesiynol y Bar (BPTC) mewn un brifysgol yng Nghymru: 

en-gb	Cardiff.
cy-gb	Caerdydd.

en-gb	Six Welsh institutions are CILEx providers: 
cy-gb	Mae chwe sefydliad yng Nghymru yn darparu CILEX, sef: 

en-gb	Brightlink Learning Cardiff, Cardiff College Online, Cardiff & Vale College, Coleg y Cymoedd, Coleg Gwent and University of Wales Trinity St David.
cy-gb	Brightlink Learning Cardiff, Coleg Caerdydd Ar-lein, Coleg Caerdydd a'r Fro, Coleg y Cymoedd, Coleg Gwent a Phrifysgol Cymru y Drindod  Dewi Sant.

en-gb	Data provided to us by the professional legal education providers in Wales
cy-gb	Rhoddwyd y data i ni gan ddarparwyr addysg gyfreithiol broffesiynol yng Nghymru.

en-gb	10.19 It is crucial that there is a strong link between the Welsh law schools and the professions in Wales. 
cy-gb	10.19 Mae'n hanfodol bod cysylltiad cryf rhwng ysgolion y gyfraith yng Nghymru a'r proffesiynau yng Nghymru. 

en-gb	This would offer many opportunities and benefits for students and the professions. 
cy-gb	Byddai hyn yn cynnig llawer o gyfleoedd a manteision i fyfyrwyr a'r proffesiynau. 

en-gb	In discussion with the professions, the Welsh law schools should consider what role they have in increasing the number of legal apprenticeships in Wales. 
cy-gb	Gan drafod â'r proffesiynau, dylai ysgolion y gyfraith yng Nghymru ystyried pa rôl y maent yn ei chwarae o ran cynyddu nifer y prentisiaethau cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	As we stated at paragraph 9.51,  apprenticeships should play a key role in tackling some of the issues facing the sustainability of the legal professions in Wales. 
cy-gb	Fel y nodwyd ym mharagraff 9.51,  dylai prentisiaethau chwarae rôl allweddol wrth fynd i'r afael â rhai o'r materion sy'n wynebu cynaliadwyedd y proffesiynau cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	Part 2: 
cy-gb	Rhan 2: 

en-gb	reform: 
cy-gb	Diwygio: 

en-gb	innovation and collaboration 
cy-gb	arloesi a chydweithredu  

en-gb	1. overview
cy-gb	1. trosolwg

en-gb	10.20 Our starting point is the need to consider not only the particular characteristics of Wales, but also the place of Wales in the UK and internationally, and most especially in the common law world. 
cy-gb	10.20 Ein man cychwyn yw'r angen, nid yn unig i ystyried nodweddion penodol Cymru, ond hefyd lle Cymru yn y DU ac yn rhyngwladol, ac, yn enwedig, fyd cyfraith gwlad. 

en-gb	Both internal and external perspectives on knowledge, skills and innovation are required to sustain a thriving legal and justice ecosystem in Wales.
cy-gb	Mae angen safbwyntiau mewnol ac allanol ar wybodaeth, sgiliau ac arloesedd er mwyn cynnal ecosystem gyfreithiol a chyfiawnder ffyniannus yng Nghymru.

en-gb	10.21 A number of our recommendations reflect (1) the need to address globalisation, technological changes and pressures in the market for legal services, (2) the inter-relationship between education, training and research and standards of excellence which are vital to the highly competitive market in legal services, and (3) the need for a radically different approach to cooperation among key education and training providers in Wales. 
cy-gb	10.21 Mae nifer o'n hargymhellion yn adlewyrchu (1) yr angen i fynd i'r afael â globaleiddio, newidiadau technolegol a phwysau yn y farchnad ar gyfer gwasanaethau cyfreithiol, (2) y gydberthynas rhwng addysg, hyfforddiant ac ymchwil a safonau rhagoriaeth sy'n hanfodol i'r farchnad hynod gystadleuol mewn gwasanaethau cyfreithiol a (3) yr angen am ymagwedd hollol wahanol tuag at gydweithredu rhwng darparwyr addysg a hyfforddiant allweddol yng Nghymru. 

en-gb	While the sector demonstrates some strengths, here as elsewhere there is a real need for far-reaching change and development if the Welsh law schools are to meet these challenges and make a significant contribution to a just, fair and prosperous society in Wales. 
cy-gb	Er bod y sector yn dangos rhai cryfderau, yma fel mewn mannau eraill, mae angen gwirioneddol am newid a datblygiad pellgyrhaeddol er mwyn i ysgolion y gyfraith yng Nghymru ateb yr heriau hyn a gwneud cyfraniad sylweddol at gymdeithas gyfiawn, deg a ffyniannus yng Nghymru. 

en-gb	10.22 Despite the advantages of Wales’ comparatively small size, the lack of collaboration between the law schools 998 , and between the law schools and the legal professions, is a significant impediment. 
cy-gb	10.22 Er gwaethaf manteision maint cymharol fach Cymru, mae'r diffyg cydweithredu rhwng ysgolion y gyfraith , a rhwng ysgolion y gyfraith a'r proffesiynau cyfreithiol, yn rhwystr sylweddol. 

en-gb	This may have arisen in part due to an emphasis on competition between the law schools. 
cy-gb	Mae'n bosibl bod hyn i'w briodoli'n rhannol i bwyslais ar gystadlu rhwng ysgolion y gyfraith. 

en-gb	However, we were pleased to record that all law schools in Wales are open to collaborating with each other 999 . 
cy-gb	Fodd bynnag, roeddem yn falch o gofnodi bod holl ysgolion y gyfraith yng Nghymru yn agored i gydweithredu â'i gilydd . 

en-gb	10.23 There is a Welsh Centre for Crime and Social Justice which brings together the criminology schools from seven Welsh universities, but this is mainly limited to an annual two-day residential conference. 
cy-gb	10.23 Mae Canolfan Trosedd a Chyfiawnder Cymdeithasol Cymru yn dod â'r ysgolion troseddeg o saith prifysgol yng Nghymru at ei gilydd, ond mae hyn wedi’i gyfyngu'n bennaf i gynhadledd breswyl ddeuddydd flynyddol. 

en-gb	More is needed to encourage research and collaboration between the schools. 
cy-gb	Mae angen gwneud mwy i annog yr ysgolion i gydweithredu a gwneud ymchwil ar y cyd. 

en-gb	We therefore recommended in the course of our work the establishing of a Law Council of Wales. 
cy-gb	Felly, gwnaethom argymell, yn ystod ein gwaith, y dylid sefydlu Cyngor Cyfraith Cymru. 

en-gb	We published a consultation paper in October 2018 at the Legal Wales conference in Aberystwyth: 
cy-gb	Gwnaethom gyhoeddi papur ymgynghori ym mis Hydref 2018 yng nghynhadledd Cymru'r Gyfraith yn Aberystwyth: 

en-gb	see paragraph 12.103.  
cy-gb	gweler paragraff 12.103 . 

en-gb	We are encouraged that all the Welsh law schools want to be involved in the proposed Law Council 1000 .
cy-gb	Fe'n calonogwyd gan y ffaith bod holl ysgolion y gyfraith yng Nghymru yn awyddus i gymryd rhan yn y Cyngor Cyfraith arfaethedig .

en-gb	998999   OE044 Heads of Law Schools: 
cy-gb	 OE044 Penaethiaid Ysgolion y Gyfraith: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	10.24 Welsh universities can be strong local hubs within their communities. 
cy-gb	10.24 Gall prifysgolion yng Nghymru fod yn ganolfannau lleol cryf yn eu cymunedau. 

en-gb	Universities can provide space where people connect, have physical space and access to resources. 
cy-gb	Gall prifysgolion gynnig lleoliad i bobl allu cysylltu â'i gilydd, cael gofod ffisegol a chael gafael ar adnoddau. 

en-gb	They could provide their communities with business support, technological advice and facilities . 
cy-gb	Gallent ddarparu cymorth busnes, cyngor technolegol a chyfleusterau ar gyfer eu cymunedau . 

en-gb	We were encouraged to see that Swansea University supports local solicitors’ firms in South West Wales to access legal materials .
cy-gb	Roedd yn galonogol gweld bod Prifysgol Abertawe yn helpu cwmnïau cyfreithwyr lleol yn Ne-orllewin Cymru i gael gafael ar ddeunyddiau cyfreithiol .

en-gb	 OE007 Professor Andrew Murray: 
cy-gb	 OE007 Yr Athro Andrew Murray: 

en-gb	3.
cy-gb	3.

en-gb	 OE044 Professor Elwen Evans QC: 
cy-gb	 OE044 Yr Athro Elwen Evans CF: 

en-gb	8. 
cy-gb	8.

en-gb	10.25 As mentioned in paragraph 9.75.1,  training for business skills to improve the legal sector is rare. 
cy-gb	10.25 Fel y nodwyd ym mharagraff 9.75.1 , prin yw'r hyfforddiant ar gyfer sgiliau busnes i wella'r sector cyfreithiol. 

en-gb	Universities have a key role in offering training to legal firms in the following areas: 
cy-gb	Mae gan brifysgolion rôl allweddol i'w chware o ran cynnig hyfforddiant i gwmnïau cyfreithiol yn y meysydd canlynol: 

en-gb	legal business planning; developing people; merger with other firms; marketing; and legal technology within a small firm.
cy-gb	cynllunio busnes cyfreithiol; datblygu pobl; uno â chwmnïau eraill; marchnata; a thechnoleg gyfreithiol mewn cwmni bach.

en-gb	2. higher education 
cy-gb	2. Addysg uwch 

en-gb	10.26 The higher education sector in Wales is subject to intense competition, as Wales’ universities compete to attract UK and international students (with many coming from other jurisdictions in the common law world). 
cy-gb	10.26 Mae'r sector addysg uwch yng Nghymru yn destun cystadleuaeth ddwys, wrth i brifysgolion yng Nghymru gystadlu i ddenu myfyrwyr o'r DU a thramor (gyda llawer yn dod o awdurdodaethau eraill ym myd cyfraith gwlad). 

en-gb	The data at Figure 63 highlights the point that Wales produces more law graduates than can at present find work in Wales, even for those who are from Wales originally. 
cy-gb	Mae'r data yn Ffigur 63 yn tynnu sylw at y ffaith bod Cymru yn cynhyrchu mwy o raddedigion yn y gyfraith nag a all ddod o hyd i waith yng Nghymru ar hyn o bryd, hyd yn oed y rhai sy'n hanu o Gymru. 

en-gb	We have set out at paragraphs 9.51,  9.76  and 9.92  our recommendations aimed at retaining a higher proportion of Welsh law graduates in the Welsh legal sector.
cy-gb	Ym mharagraffau 9.51 , 9.76  a 9.92  rydym wedi nodi ein hargymhellion sydd â'r nod o gadw cyfran uwch o raddedigion yn y gyfraith o Gymru yn y sector cyfreithiol yng Nghymru.

en-gb	10.27 The teaching of law in Wales must reflect not only the fundamental changes brought about by globalisation, technology and competitive market pressures, but also (1) the fact that most of the law applicable in Wales is law that is common to England and Wales, (2) that many who practise as lawyers need an essential grounding in law with a comparative perspective, and (3) the fact that Wales has its own distinctive body of law. 
cy-gb	10.27 Mae'n rhaid i'r ffordd y mae'r gyfraith yn cael ei haddysgu yng Nghymru nid yn unig adlewyrchu'r newidiadau sylfaenol a ddaeth yn sgil globaleiddio, technoleg a phwysau marchnad gystadleuol, ond hefyd (1) y ffaith bod y rhan fwyaf o'r gyfraith sy'n gymwys yng Nghymru yn gyfraith sy'n gyffredin i Gymru a Lloegr, (2) bod angen i lawer sy'n ymarfer fel cyfreithwyr ddysgu hanfodion y gyfraith â safbwynt cymharol, a (3) y ffaith bod gan Gymru ei chorff unigryw ei hun o gyfreithiau. 

en-gb	We have no doubt that it is possible to combine these three considerations 1003 , not least in terms of the worldwide family of common law jurisdictions, as well as European law and international law. 
cy-gb	Nid ydym yn amau nad yw'n bosibl cyfuno'r tair ystyriaeth hyn , yn enwedig o ran y teulu byd-eang o awdurdodaethau cyfraith gwlad, yn ogystal â chyfraith Ewrop a chyfraith ryngwladol. 

en-gb	Furthermore, as also discussed in paragraph 9.37,  significant opportunities for innovative approaches to academic legal education will be presented by the Solicitors Qualifying Examination. 
cy-gb	At hynny, fel y trafodwyd hefyd ym mharagraff 9.37 , caiff cyfleoedd pwysig i fabwysiadau dulliau arloesol o ymdrin ag addysg gyfreithiol academaidd eu cyflwyno gan yr Arholiad Cymhwyso Cyfreithwyr. 

en-gb	Universities will have greater flexibility as to what can be taught. 
cy-gb	Bydd gan brifysgolion lawer mwy o hyblygrwydd o ran yr hyn y gellir ei addysgu. 

en-gb	We would expect the Welsh law schools to collaborate to produce syllabuses that would meet not only the aims we have set out but also the aims in respect of digitalisation and artificial intelligence we describe in the next section. 
cy-gb	Byddem yn disgwyl i ysgolion y gyfraith yng Nghymru gydweithredu i lunio meysydd llafur a fyddai nid yn unig yn cyflawni'r nodau rydym wedi'u nodi ond hefyd y nodau mewn perthynas â digideiddio a deallusrwydd artiffisial rydym yn eu disgrifio yn yr adran nesaf. 

en-gb	There are parallel developments in training for the Bar which could also provide similar opportunities . 
cy-gb	Ceir datblygiadau cyffelyb mewn hyfforddiant ar gyfer y Bar a allai gynnig cyfleoedd tebyg hefyd . 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	10.28 Law graduates from Welsh and English universities must be able to practise in both nations . 
cy-gb	10.28 Mae'n rhaid i raddedigion y gyfraith o brifysgolion yng Nghymru a Lloegr allu ymarfer yn y ddwy wlad . 

en-gb	Wales must also remain an attractive location for international students. 
cy-gb	Mae'n rhaid i Gymru hefyd barhau i fod yn lleoliad deniadol i fyfyrwyr rhyngwladol. 

en-gb	This is vital for the Welsh law schools both in financial and competitive terms and for a suitably rich and rounded student experience. 
cy-gb	Mae hyn yn hanfodol i ysgolion y gyfraith yng Nghymru, yn ariannol ac yn gystadleuol, ac er mwyn rhoi profiad cyfoethog a chyflawn addas i fyfyrwyr. 

en-gb	One Welsh medium student from Bangor University who wanted to practise in Wales said that the closest Legal Practitioners Course to North Wales is Chester, with no option to study in Welsh. 
cy-gb	Dywedodd un myfyriwr cyfrwng Cymraeg o Brifysgol Bangor a oedd am ymarfer yng Nghymru mai yng Nghaer y mae'r Cwrs Ymarferwyr Cyfreithiol agosaf at Ogledd Cymru, heb unrhyw opsiwn i astudio yn Gymraeg. 

en-gb	There was a worry that this could encourage people to remain in England after networking there . 
cy-gb	Roedd pryder y gallai hyn annog pobl i aros yn Lloegr ar ôl rhwydweithio yno . 

en-gb	The commitment to teaching Welsh law need not conflict with the delivery of a legal education that can be used internationally .
cy-gb	Nid oes angen i'r ymrwymiad i addysgu cyfraith Cymru wrthdaro â'r nod o gyflwyno addysg gyfreithiol y gellir ei defnyddio'n rhyngwladol .

en-gb	 WS194 Jonathan Haydn-Williams: 
cy-gb	 WS194 Jonathan Haydn-Williams: 

en-gb	10.29 Welsh law schools must therefore offer a firm foundation for a career across the world, particularly in common law jurisdictions. 
cy-gb	10.29 Felly, mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith yng Nghymru gynnig sylfaen gadarn ar gyfer gyrfa ledled y byd, yn enwedig mewn awdurdodaethau cyfraith gwlad. 

en-gb	Welsh universities must make greater use of the different approaches that the law enacted in Wales has taken in some fields (such as the environment and the well-being of future generations) as a basis for teaching comparative law and legal studies associated with devolved governance. 
cy-gb	Mae'n rhaid i brifysgolion yng Nghymru wneud mwy o ddefnydd o'r gwahanol ddulliau gweithredu y mae'r gyfraith a ddeddfwyd yng Nghymru wedi'u mabwysiadu mewn rhai meysydd (megis yr amgylchedd a llesiant cenedlaethau'r dyfodol) fel sail i addysgu cyfraith gymharol ac astudiaethau cyfreithiol sy'n gysylltiedig â llywodraethu datganoledig. 

en-gb	Close engagement with the law-making process in the devolved institutions is but one example of the potential for both home and overseas students to develop their skills. 
cy-gb	Mae ymgysylltu agos â'r broses ddeddfu yn y sefydliadau datganoledig yn un enghraifft o'r potensial i fyfyrwyr o'r DU a thramor ddatblygu eu sgiliau. 

en-gb	Such opportunities should be actively exploited by the Welsh law schools.
cy-gb	Dylai ysgolion y gyfraith yng Nghymru fynd ati i fanteisio ar gyfleoedd o'r fath.

en-gb	10.30 We note the existence of similar developments and initiatives in Scotland and in Northern Ireland (Figure 69). 
cy-gb	10.30 Nodwn fod datblygiadau a mentrau tebyg i'w cael yn yr Alban a Gogledd Iwerddon (Ffigur 69). 

en-gb	More particularly, we note the evident ability of law schools in Scotland and Northern Ireland to attract large numbers of international students into a ‘small’ jurisdiction. 
cy-gb	Yn fwy penodol, nodwn allu amlwg ysgolion y gyfraith yn yr Alban a Gogledd Iwerddon i ddenu niferoedd mawr o fyfyrwyr rhyngwladol i awdurdodaeth ‘fach’. 

en-gb	There is no reason why the Welsh law schools cannot be similarly creative in this regard. 
cy-gb	Nid oes unrhyw reswm pam na all ysgolion y gyfraith yng Nghymru fod yr un mor greadigol yn hyn o beth. 

en-gb	Students from countries like Canada have been willing to study Welsh law because they know that they have to adapt their learning to the multiple jurisdictions at home 1008 .
cy-gb	Mae myfyrwyr o wledydd fel Canada wedi bod yn barod i astudio cyfraith Cymru am eu bod yn gwybod bod yn rhaid iddynt addasu'r hyn y maent wedi'i ddysgu i'r awdurdodaethau lluosog gartref .

en-gb	Figure 69  
cy-gb	ffigur 69 

en-gb	Legal education initiatives in scotland and northern Ireland Dual Qualified degrees 
cy-gb	Mentrau addysg gyfreithiol yn yr Alban a Gogledd iwerddon Graddau Cymhwyster Deuol 

en-gb	Aberdeen, Strathclyde and Dundee Universities provide dual qualification degrees. 
cy-gb	Mae Prifysgolion Aberdeen, Strathclyde a Dundee yn cynnig graddau cymhwyster deuol. 

en-gb	On graduating with this degree, students have a choice of jurisdictions where they can study for their postgraduate professional qualification, including England and Wales. 
cy-gb	Ar ôl ennill y radd hon, mae gan y myfyrwyr ddewis o awdurdodaethau lle y gallant astudio ar gyfer eu cymhwyster proffesiynol ôl-raddedig, gan gynnwys Cymru a Lloegr. 

en-gb	In Strathclyde University, students who wish to have an opportunity to continue studying in Northern Ireland can take an elective honours module on the law of evidence in their fourth year of study.
cy-gb	Ym Mhrifysgol Strathclyde, gall myfyrwyr sydd am gael cyfle i barhau i astudio yng Ngogledd Iwerddon astudio modiwl anrhydedd dewisol ar gyfraith tystiolaeth yn eu pedwaredd flwyddyn astudio.

en-gb	LLB (Common Law) 
cy-gb	LLB (Cyfraith Gwlad) 

en-gb	This is an undergraduate degree programme at the University of Glasgow that started in September 2018. 
cy-gb	Mae hon yn rhaglen gradd israddedig ym Mhrifysgol Glasgow a ddechreuodd ym mis Medi 2018. 

en-gb	The course is designed for international students but also for students from the UK outside Scotland. 
cy-gb	Lluniwyd y cwrs ar gyfer myfyrwyr rhyngwladol, yn ogystal â myfyrwyr o'r DU y tu allan i'r Alban. 

en-gb	It is accredited as a qualifying law degree by the Law Society of England & Wales under the present accreditation regime. 
cy-gb	Mae wedi'i achredu fel gradd gymhwyso yn y gyfraith gan Gymdeithas y Cyfreithwyr yng Nghymru a Lloegr o dan y gyfundrefn achredu bresennol. 

en-gb	The course is not an automatic qualifying degree for countries outside England & Wales, but provides the foundation for a professional qualification as a lawyer in common law countries . 
cy-gb	Nid yw'r cwrs yn radd gymhwyso awtomatig ar gyfer gwledydd y tu allan i Gymru a Lloegr, ond mae'n darparu sail ar gyfer cymhwyster proffesiynol fel cyfreithiwr mewn gwledydd cyfraith gwlad . 

en-gb	 WS190 The Law Society of England and Wales: 
cy-gb	 WS190 Cymdeithas y Cyfreithwyr yng Nghymru a Lloegr: 

en-gb	4. 
cy-gb	4. 

en-gb	english law LLB 
cy-gb	LLB yng nghyfraith Lloegr 

en-gb	In Aberdeen, Dundee, Glasgow and Strathclyde Universities, students can take an English law LLB degree to enable them to study for their postgraduate professional qualification in England or Wales.
cy-gb	Ym Mhrifysgolion Aberdeen, Dundee, Glasgow a Strathclyde, gall myfyrwyr astudio ar gyfer gradd LLB yng nghyfraith Lloegr er mwyn eu galluogi i astudio ar gyfer eu cymhwyster proffesiynol ôl-raddedig yng Nghymru neu Loegr.

en-gb	Queen’s university, Belfast 
cy-gb	Prifysgol Queen’s, Belfast 

en-gb	Each undergraduate law degree is a qualifying degree for students intending to qualify to practise in Northern Ireland, England or Wales. 
cy-gb	Mae pob gradd israddedig yn y gyfraith yn radd gymhwyso i fyfyrwyr sy'n bwriadu cymhwyso i ymarfer yng Ngogledd Iwerddon, Cymru neu Loegr. 

en-gb	The teaching tends to concentrate on the law existing in England and Wales and where there are points of difference with the law in Northern Ireland these usually provide opportunities for comparison and critical analysis 1010 .
cy-gb	Mae'r addysgu yn tueddu i ganolbwyntio ar y gyfraith sy'n bodoli yng Nghymru a Lloegr a, lle y ceir gwahaniaethau yn y gyfraith yng Ngogledd Iwerddon,  fel arfer mae'r rhain yn cynnig cyfleoedd i gymharu a gwneud gwaith  dadansoddi beirniadol .

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol:

en-gb	Welsh law schools must reassess their undergraduate programmes  to take advantage of the scope for comparative studies and  transferable qualifications.
cy-gb	Mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith yng nghymru ailasesu eu rhaglenni i israddedigion er mwyn manteisio ar y cyfle ar gyfer astudiaethau cymharol a chymwysterau trosglwyddadwy.

en-gb	3. Law and innovation: 
cy-gb	3. y Gyfraith ac arloesi: 

en-gb	digitisation and artificial intelligence 
cy-gb	digideiddio a deallusrwydd artiffisial 

en-gb	10.31 Some Welsh law schools have addressed the need for innovation in the design and delivery of both undergraduate and postgraduate courses. 
cy-gb	10.31 Mae rhai o ysgolion y gyfraith yng Nghymru wedi mynd i'r afael â'r angen i arloesi wrth lunio a chyflwyno cyrsiau israddedig ac ôl-raddedig. 

en-gb	At Bangor, for example, there are 16 different LLB programmes including law with Chinese, French, German and Italian . 
cy-gb	Ym Mangor, er enghraifft, mae 16 o raglenni LLB gwahanol gan gynnwys y gyfraith gyda Tsieinëeg, Ffrangeg, Almaeneg ac Eidaleg . 

en-gb	There is also much by way of outreach and practical engagement. 
cy-gb	Ceir llawer o allgymorth ac ymgysylltu ymarferol hefyd. 

en-gb	Typical is Swansea University, where criminology and law students are given an opportunity as part of their undergraduate degree to work in the University’s law clinic and also to engage with local schools .
cy-gb	Ym Mhrifysgol Abertawe, er enghraifft, lle y caiff myfyrwyr troseddeg a'r gyfraith gyfle, fel rhan o'u gradd israddedig, i weithio yng nghlinig y gyfraith yn y Brifysgol a hefyd i ymgysylltu ag ysgolion lleol .

en-gb	 WS092 Bangor Law School: 
cy-gb	 WS092 Ysgol y Gyfraith Prifysgol Bangor: 

en-gb	3.
cy-gb	3.

en-gb	 WS086 Professor Jane Williams: 
cy-gb	 WS086 Yr Athro Jane Williams: 

en-gb	2. 
cy-gb	2. 

en-gb	10.32 By far the more important area for change and innovation is the need for legal education to encompass technological development – digitalisation and artificial intelligence . 
cy-gb	10.32 Y maes pwysicaf ar gyfer newid ac arloesi o bell ffordd yw'r angen i addysg gyfreithiol gwmpasu datblygiadau technolegol – digideiddio a deallusrwydd artiffisial . 

en-gb	Changing technology means legal practice will have to change to accommodate it . 
cy-gb	Mae technoleg sy'n newid yn golygu y bydd yn rhaid i ymarfer cyfreithiol newid er mwyn darparu ar ei chyfer . 

en-gb	As Professor Richard Susskind has pointed out, the UK lags behind other nations in adapting its legal education to meet these changes . 
cy-gb	Fel y nododd yr Athro Richard Susskind, mae'r DU ar ôl gwledydd eraill o ran addasu ei haddysg gyfreithiol er mwyn darparu ar gyfer y newidiadau hyn . 

en-gb	A notable exception has been the University of Ulster . 
cy-gb	Mae Prifysgol Ulster yn eithriad nodedig 1016 . 

en-gb	 OE010 Professor Scott Slorach: 
cy-gb	 OE010 Yr Athro Scott Slorach: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	848. 
cy-gb	848. 

en-gb	 OE029 Professor Richard Susskind: 
cy-gb	 OE029 Yr Athro Richard Susskind: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	 OE028 Brian Dolaghan: 
cy-gb	1016  OE028 Brian Dolaghan: 

en-gb	5. 
cy-gb	5. 

en-gb	10.33 The evidence of Professor Susskind was that “ It is embarrassing how few centres there are in the UK in the legal technology sphere, certainly when compared internationally ”. 
cy-gb	10.33 Tystiolaeth yr Athro Susskind oedd, “It is embarrassing how few centres there are in the UK in the legal technology sphere, certainly when compared internationally” . 

en-gb	We regret to report that there is a comparative lack of engagement in Wales with the opportunities presented by digitisation and the rise of AI . 
cy-gb	Mae'n ddrwg gennym nodi bod diffyg ymgysylltu yng Nghymru â'r cyfleoedd a gynigir gan ddigideiddio a datblygiad deallusrwydd artiffisial o gymharu â gwledydd eraill . 

en-gb	We are particularly concerned about this in terms of student employment prospects and because the training of Welsh law students in legal technology and AI is crucial for the success of the legal professions in Wales (as we have explained at paragraph 9.77  and following) .
cy-gb	Rydym yn pryderu'n arbennig ynghylch hyn o ran rhagolygon gwaith myfyrwyr ac am fod rhoi hyfforddiant i fyfyrwyr y gyfraith yng Nghymru mewn technoleg gyfreithiol a deallusrwydd artiffisial yn hanfodol i lwyddiant y proffesiynau cyfreithiol yng Nghymru (fel yr esboniwyd ym mharagraff 9.77 ac wedi hynny) .

en-gb	 ES Bangor University Law School.
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Ysgol y Gyfraith Prifysgol Bangor.

en-gb	 OE007 Dr Anna Donovan: 
cy-gb	 OE007 Dr Anna Donovan: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	WS124 Elliott Ash: 
cy-gb	WS124 Elliott Ash: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	10.34 There is one major exception in Wales – the CIEL at Swansea University. 
cy-gb	10.34 Mae un eithriad mawr yng Nghymru, sef y Ganolfan ar gyfer Arloesi ac Entrepreneuriaeth yn y Gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe. 

en-gb	Its initiatives include coding training for law students and continuing professional development and training. 
cy-gb	Mae ei mentrau yn cynnwys hyfforddiant codio i fyfyrwyr y gyfraith a datblygiad a hyfforddiant proffesiynol parhaus. 

en-gb	This is an example that must be followed by the other Welsh universities. 
cy-gb	Mae hwn yn esiampl y mae'n rhaid i'r prifysgolion eraill yng Nghymru ei dilyn. 

en-gb	It is also important to note that the University of South Wales and Cardiff and Vale College are the UK’s first academic institutions to become members of the Legal Technology Core Competencies Certification Coalition, an organisation setting the global standard for legal technology proficiency in industry. 
cy-gb	Mae hefyd yn bwysig nodi mai Prifysgol De Cymru a Choleg Caerdydd a'r Fro yw'r sefydliadau academaidd cyntaf yn y DU i ddod yn aelodau o'r Gynghrair Ardystio Cymwyseddau Craidd Technoleg Gyfreithiol, sef sefydliad sy'n pennu'r safon fyd-eang ar gyfer hyfedredd mewn technoleg gyfreithiol mewn diwydiant. 

en-gb	Large firms across the world use the Coalition’s legal technology core competencies in relation to the skills needed to remain competitive. 
cy-gb	Mae cwmnïau mawr ledled y byd yn defnyddio cymwyseddau craidd technoleg gyfreithiol y Gynghrair mewn perthynas â'r sgiliau sydd eu hangen i barhau'n gystadleuol. 

en-gb	The University of South Wales intends to incorporate the competencies into the practical modules of their curricula to ensure students  have the crucial digital skills relevant to the modern workplace . 
cy-gb	Mae Prifysgol De Cymru yn bwriadu ymgorffori'r cymwyseddau ym modiwlau ymarferol ei chwricwla er mwyn sicrhau bod gan fyfyrwyr y sgiliau digidol hollbwysig sy'n berthnasol i'r gweithle modern . 

en-gb	Cardiff University is also in the process of redesigning curricula through consultation with law firms and will be offering a data analytics module .
cy-gb	Mae Prifysgol Caerdydd hefyd wrthi'n ail-lunio cwricwla drwy ymgynghori â chwmnïau cyfreithiol a bydd yn cynnig modiwl dadansoddi data .

en-gb	10.35 Welsh Universities must in our view move rapidly to revise their curricula to teach what is perhaps best described as ‘law tech’. 
cy-gb	10.35 Yn ein barn ni, mae'n rhaid i brifysgolion yng Nghymru symud yn gyflym i ddiwygio eu cwricwla er mwyn addysgu'r hyn a ddisgrifir orau, o bosibl, fel technoleg y gyfraith (‘law tech’). 

en-gb	Not only is this essential for student education, but it would be a real demonstration of the Welsh Universities’ renewed vigour and outward facing approach, to attract the best students. 
cy-gb	Yn ogystal â bod yn hanfodol i addysg myfyrwyr, byddai yn bendant yn dangos egni newydd ac ymagwedd allblyg prifysgolion yng Nghymru, i ddenu'r myfyrwyr gorau. 

en-gb	Close consultation and engagement with the professions and their regulators must be part of this new approach; for the professions, the provision of easily accessible short courses is an obvious starting place. 
cy-gb	Mae'n rhaid i ymgynghori ac ymgysylltu agos â'r proffesiynau a'u rheoleiddwyr fod yn rhan o'r dull gweithredu newydd hwn; ar gyfer y proffesiynau, mae darparu cyrsiau byr hygyrch yn fan cychwyn amlwg. 

en-gb	We were encouraged to see that a number of universities in Wales already provide continued professional education courses to the legal professions 1021 . 
cy-gb	Roedd yn galonogol gweld bod nifer o brifysgolion yng Nghymru  eisoes yn cynnig cyrsiau addysg broffesiynol barhaus i'r  proffesiynau cyfreithiol . 

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol:

en-gb	Law tech must be taught to all students and the professions across Wales.
cy-gb	Mae'n rhaid i dechnoleg y gyfraith gael ei haddysgu i bob myfyriwr a phob proffesiwn ledled Cymru.

en-gb	4. 
cy-gb	4. 

en-gb	Welsh law
cy-gb	Cyfraith Cymru

en-gb	10.36 The evidence provided by the Welsh law schools identified a series of individual institutional responses to the increasing divergence of the law in Wales and the law in England . 
cy-gb	10.36 Nododd y dystiolaeth a ddarparwyd gan ysgolion y gyfraith yng Nghymru gyfres o ymatebion sefydliadol unigol i'r ymwahanu cynyddol rhwng cyfreithiau Cymru a Lloegr . 

en-gb	In the law clinic in the University of South Wales, the students are made aware of the growing body of Welsh law through a number of scenarios. 
cy-gb	Yng nghlinig y gyfraith ym Mhrifysgol De Cymru, caiff y myfyrwyr eu hysbysu am y corff cynyddol o gyfreithiau Cymru drwy nifer o senarios. 

en-gb	One scenario deals with homelessness where there is a marked difference in the law between England and Wales .
cy-gb	Mae un senario yn ymdrin â digartrefedd lle mae gwahaniaeth mawr rhwng y gyfraith yng Nghymru a Lloegr .

en-gb	10.37 However, it is important to appreciate that such responses do not paint the full picture. 
cy-gb	10.37 Fodd bynnag, mae'n bwysig sylweddoli nad yw ymatebion o'r fath yn rhoi'r darlun llawn. 

en-gb	The provision is patchy and is heavily reliant on individuals . 
cy-gb	Mae'r ddarpariaeth yn dameidiog ac yn dibynnu'n fawr ar unigolion . 

en-gb	Some students from Bangor University did not consider that they have had the background knowledge about divergence in Wales. 
cy-gb	Nid oedd rhai myfyrwyr o Brifysgol Bangor yn credu bod ganddynt y wybodaeth gefndir ynghylch yr ymwahanu rhwng cyfreithiau Cymru a Lloegr. 

en-gb	However, others made reference to an available module within the University which covers such issues . 
cy-gb	Fodd bynnag, cyfeiriodd eraill at fodiwl sydd ar gael yn y Brifysgol sy'n ymdrin â materion o'r fath . 

en-gb	As previously mentioned, several of the institutions are highly reliant on students from outside Wales. 
cy-gb	Fel y nodwyd eisoes, mae nifer o'r sefydliadau yn dibynnu'n fawr ar fyfyrwyr o'r tu allan i Gymru. 

en-gb	In trying to attract students from across the world, Welsh law is often ignored, even though there are advantages in teaching Welsh law as part of a common law education .
cy-gb	Wrth geisio denu myfyrwyr o bob cwr o'r byd, mae cyfraith Cymru yn aml yn cael ei hanwybyddu, er bod manteision i addysgu cyfraith Cymru fel rhan o addysg cyfraith gwlad 1026 .

en-gb	 OE006 Dr Catrin Fflur Huws: 
cy-gb	 OE006 Dr Catrin Fflur Huws: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	 ES Bangor University Law School. 
cy-gb	 Datganiad Tystiolaeth Ysgol y Gyfraith Prifysgol Bangor. 

en-gb	 OE006 Professor Thomas Watkin: 
cy-gb	1026  OE006 Yr Athro Thomas Watkin: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	10.38 The same may be said of both criminological and policing studies in Wales. 
cy-gb	10.38 Gellid dweud yr un peth am astudiaethau troseddegol ac astudiaethau plismona yng Nghymru. 

en-gb	The policing degree modules, we were told, lack reference to Wales . 
cy-gb	Dywedwyd wrthym nad yw modiwlau'r radd blismona yn cyfeirio at Gymru . 

en-gb	In our view, the educational response, in undergraduate and postgraduate courses, to devolution in these subject fields remains largely undeveloped.
cy-gb	Yn ein barn ni, mae'r ymateb addysgol, mewn cyrsiau israddedig ac ôl-raddedig, i ddatganoli yn y pynciau hyn yn dal heb ei ddatblygu i raddau helaeth

en-gb	 OE011 Professor Iolo Madoc- Jones: 
cy-gb	 OE011 Yr Athro Iolo Madoc-Jones: 

en-gb	2. 
cy-gb	2.

en-gb	10.39 There is evidence that students have an interest in Welsh law. 
cy-gb	10.39 Mae tystiolaeth bod gan fyfyrwyr ddiddordeb yng nghyfraith Cymru. 

en-gb	In a student survey across all Welsh law schools in 2015, 100% of respondents who intended to pursue a career in Wales and 77% of respondents who intended to pursue a career outside Wales stated an interest in learning about Welsh law. 
cy-gb	Mewn arolwg o fyfyrwyr holl ysgolion y gyfraith yng Nghymru yn 2015, nododd 100% o'r ymatebwyr a oedd yn bwriadu dilyn gyrfa yng Nghymru a 77% o'r ymatebwyr a oedd yn bwriadu dilyn gyrfa y tu allan i Gymru fod ganddynt ddiddordeb mewn dysgu am gyfraith Cymru. 

en-gb	80% of non-UK/EU students wanted to be taught about the implications of Welsh devolution law 1028 . 
cy-gb	Roedd 80% o fyfyrwyr nad ydynt yn dod o'r DU/UE am gael eu haddysgu am oblygiadau cyfraith datganoli Cymru .

en-gb	10.40 The Jomati report  argues that the Welsh Government needs to appreciate that Welsh law schools are unlikely to make Welsh law central to their undergraduate teaching courses or research focus as, for universities, Welsh legal education is based around the export of legal talent. 
cy-gb	10.40 Mae adroddiad Jomati  yn dadlau bod angen i Lywodraeth Cymru ddeall bod ysgolion y gyfraith yng Nghymru yn annhebygol o wneud cyfraith Cymru yn rhan ganolog o'u cyrsiau addysgu israddedig nac yn ffocws i'w hymchwil oherwydd, yn achos prifysgolion, mae addysg gyfreithiol Gymreig yn seiliedig ar allforio talent gyfreithiol. 

en-gb	At present, Welsh law schools have no clear incentives to focus heavily on the teaching of Welsh law. 
cy-gb	Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw gymhellion clir i ysgolion y gyfraith yng Nghymru ganolbwyntio'n gryf ar addysgu cyfraith Cymru. 

en-gb	The authors recommend that, rather than expecting that Welsh law might become a focal point of undergraduate law study, it may be more productive for the Welsh Government to support the teaching of Welsh law at postgraduate level, with courses aimed at Wales-based practitioners. 
cy-gb	Mae'r awduron yn argymell, yn hytrach na disgwyl i gyfraith Cymru ddod yn ganolbwynt i astudiaethau cyfreithiol israddedig, y gallai fod yn fwy cynhyrchiol i Lywodraeth Cymru gefnogi addysgu cyfraith Cymru ar lefel ôl-raddedig, gyda chyrsiau sydd wedi'u hanelu at ymarferwyr yng Nghymru. 

en-gb	Whilst it is important to encourage postgraduate study of Welsh law, it is our view that the Jomati recommendation is wrong and that it is crucial that Welsh law is taught to undergraduates in Welsh law schools. 
cy-gb	Er ei bod yn bwysig annog unigolion i astudio cyfraith Cymru ar lefel ôlraddedig, yn ein barn ni, mae argymhelliad Jomati yn anghywir ac mae'n hanfodol y caiff cyfraith Cymru ei haddysgu i israddedigion yn ysgolion y gyfraith yng Nghymru. 

en-gb	We do however see the Welsh Government and the proposed Law Council of Wales having crucial roles in encouraging Welsh law schools to teach Welsh law. 
cy-gb	Fodd bynnag, rydym o'r farn y bydd gan Lywodraeth Cymru a Chyngor Cyfraith arfaethedig Cymru, rolau allweddol i'w chwarae o ran annog ysgolion y gyfraith yng Nghymru i addysgu cyfraith Cymru. 

en-gb	 Jomati Report, The legal sector in Wales – a rapid review: 
cy-gb	 Adroddiad Jomati, The Legal Sector in Wales – a rapid review: 

en-gb	10.41 However, there is a major impediment to teaching Welsh law to undergraduates. 
cy-gb	10.41 Fodd bynnag, mae rhwystr mawr i addysgu cyfraith Cymru i israddedigion. 

en-gb	There is a lack of formal recognition of Welsh law and Welsh devolution in academic textbooks that are used in universities in the UK. 
cy-gb	Nid yw cyfraith Cymru na datganoli yng Nghymru yn cael eu cydnabod yn ffurfiol mewn gwerslyfrau academaidd a ddefnyddir mewn prifysgolion yn y DU. 

en-gb	Law schools in Wales have shown a marked failure to work together to produce on a collaborative basis textbooks and other teaching materials essential to the teaching of Welsh law, as legal publishers are not prepared to produce them. 
cy-gb	Mae ysgolion y gyfraith yng Nghymru wedi methu'n llwyr â chydweithio i lunio gwerslyfrau a deunyddiau addysgu eraill sy'n hanfodol i addysgu cyfraith Cymru, am nad yw cyhoeddwyr cyfreithiol yn barod i'w cynhyrchu. 

en-gb	In a survey of legal textbooks, Professor Thomas Watkin QC found that there is little attention paid to Welsh devolution . 
cy-gb	Mewn arolwg o werslyfrau cyfreithiol, canfu'r Athro Thomas Watkin CF nad oes fawr ddim sylw yn cael ei roi i ddatganoli yng Nghymru . 

en-gb	The books are simply not being produced by Welsh university law departments . 
cy-gb	Nid yw'r llyfrau yn cael eu cynhyrchu gan adrannau'r gyfraith ym mhrifysgolion Cymru . 

en-gb	Professor Watkins QC suggested that self-publication through the universities would have to be self-financing due to the limited market . 
cy-gb	Awgrymodd yr Athro Watkins CF y byddai'n rhaid i weithgarwch hunangyhoeddi drwy'r prifysgolion ariannu ei hun oherwydd y farchnad gyfyngedig . 

en-gb	An example of success is Northern Ireland where there are many publications that centre upon the procedural and substantive law in Northern Ireland 1033 .
cy-gb	Un enghraifft o lwyddiant yw Gogledd Iwerddon lle y ceir llawer o gyhoeddiadau sy'n canolbwyntio ar gyfraith sylwedd a gweithdrefnol yng Ngogledd Iwerddon .

en-gb	However, these publications were few and far between: 
cy-gb	Fodd bynnag, prin iawn oedd y  cyhoeddiadau hyn: 

en-gb	it was  far easier to discover materials on medieval Welsh law than on many areas of contemporary legal practice, which contained Welsh-law  specific elements.
cy-gb	roedd yn llawer haws dod o hyd i ddeunyddiau ar gyfraith Gymreig ganoloesol na deunyddiau ar lawer o feysydd o arfer cyfreithiol cyfoes, a oedd yn cynnwys elfennau a oedd yn ymwneud yn benodol â chyfraith Cymru.

en-gb	 OE030 Professor Thomas Watkin QC: 
cy-gb	 OE030 Yr Athro Thomas Watkin CF: 

en-gb	2. 
cy-gb	2.

en-gb	1033  WS135 Professor Gordon Anthony: 
cy-gb	 WS135 Yr Athro Gordon Anthony: 

en-gb	7. 
cy-gb	7. 

en-gb	10.42 Continuing legal education for solicitors and for barristers in Wales also needs to reflect Welsh law. 
cy-gb	10.42 Mae angen i addysg gyfreithiol barhaus i gyfreithwyr a bargyfreithwyr yng Nghymru adlewyrchu cyfraith Cymru hefyd. 

en-gb	There appears to be no dedicated system for updating solicitors and barristers in Wales on developments in Welsh law. 
cy-gb	Ymddengys nad oes unrhyw system benodol i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyfreithwyr a bargyfreithwyr yng Nghymru ar ddatblygiadau yng nghyfraith Cymru. 

en-gb	In our view it should be a basic responsibility of the Law Society in Wales and the barristers’ Wales and Chester Circuit to provide regular training sessions on Welsh law to ensure practitioners are appropriately knowledgeable and up-to-date. 
cy-gb	Yn ein barn ni, dylai fod yn un o gyfrifoldebau sylfaenol Cymdeithas y Cyfreithwyr yng Nghymru a Chylchdaith Cymru a Chaer y bargyfreithwyr i ddarparu sesiynau hyfforddi rheolaidd ar gyfraith Cymru er mwyn sicrhau bod ymarferwyr yn hyddysg a'u bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf, fel y bo'n briodol. 

en-gb	Universities also have a role. 
cy-gb	Mae gan brifysgolion rôl i'w chwarae hefyd. 

en-gb	We note that the University of South Wales delivers specific courses to the employees of the Intellectual Property Office 1034 . 
cy-gb	Nodwn fod Prifysgol De Cymru yn cyflwyno cyrsiau penodol i gyflogeion y Swyddfa Eiddo Deallusol . 

en-gb	Similar arrangements should be made with the legal professions 1035 . 
cy-gb	Dylid gwneud trefniadau tebyg gyda'r proffesiynau cyfreithiol . 

en-gb	10.43 The Judicial College prepares materials for the judiciary on Welsh law. 
cy-gb	10.43 Mae'r Coleg Barnwrol yn paratoi deunyddiau i'r farnwriaeth ar gyfraith Cymru. 

en-gb	Here again collaboration is necessary so that resources can be better deployed. 
cy-gb	Unwaith eto mae hyn yn gofyn am gydweithredu er mwyn i adnoddau allu cael eu defnyddio'n well. 

en-gb	The Judicial College, the Law Society, the Wales and Chester Circuit and the law schools should combine resources to prepare materials on the developments in Welsh law. 
cy-gb	Dylai'r Coleg Barnwrol, Cymdeithas y Cyfreithwyr, Cylchdaith Cymru a Chaer ac ysgolion y gyfraith gyfuno adnoddau er mwyn paratoi deunyddiau ar y datblygiadau yng nghyfraith Cymru. 

en-gb	We explore further the potential of collaboration in paragraph 12.103.
cy-gb	Ystyriwn botensial cydweithredu ymhellach ym mharagraff 12.103 .

en-gb	10.44 We also consider that much needs to be done to improve the teaching of law through the medium of Welsh; our views and recommendations are at paragraphs 11.29  and following.
cy-gb	10.44 Rydym hefyd o'r farn bod llawer i'w wneud i wella'r ffordd y caiff y gyfraith ei haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg; ceir ein barn a'n hargymhellion ym mharagraffau 11.29  ac wedi hynny.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	All university and college education providers in Wales should teach Welsh law as part of the ordinary undergraduate syllabus and work together to produce the necessary materials.
cy-gb	Dylai pob darparwr addysg prifysgol a choleg yng nghymru addysgu ‘cyfraith Cymru’ fel rhan o faes llafur arferol israddedigion a chydweithio i baratoi'r deunyddiau angenrheidiol.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the place of Welsh law and the distinctiveness of the law in Wales  should be properly reflected in professional and continuing legal  education and training. 
cy-gb	Dylai lle cyfraith Cymru a nodweddion unigryw'r gyfraith yng nghymru gael eu hadlewyrchu'n briodol mewn addysg a hyfforddiant cyfreithiol proffesiynol a pharhaus.

en-gb	5. Knowledge base and research
cy-gb	5. sylfaen wybodaeth ac ymchwil

en-gb	10.45 In the course of our work it became clear that there is insufficient research on the justice system in Wales. 
cy-gb	10.45 Yn ystod ein gwaith daeth yn glir nad oes digon o ymchwil ar y system gyfiawnder yng Nghymru. 

en-gb	There are some bright spots. 
cy-gb	Mae rhai pethau cadarnhaol. 

en-gb	There is collaborative research between Aberystwyth University, Bangor University, Cardiff University and Cardiff Metropolitan University into administrative justice in Wales. 
cy-gb	Mae gwaith ymchwil yn cael ei wneud ar y cyd gan Brifysgol Aberystwyth, Prifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Metropolitan Caerdydd i gyfiawnder gweinyddol yng Nghymru. 

en-gb	We also note the Economic and Social Research Council and Welsh Government joint funding of the Wales Governance Centre’s research programme in parallel with our work. 
cy-gb	Nodwn hefyd fod y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol a Llywodraeth Cymru yn cydariannu rhaglen ymchwil Canolfan Llywodraethiant Cymru ochr yn ochr â'n gwaith ni. 

en-gb	Speaking more generally, out of 3,800 law students in Wales in 2016-17, fewer than 1.5% were engaged in research degrees . 
cy-gb	A siarad yn fwy cyffredinol, allan o 3,800 o fyfyrwyr  y gyfraith yng Nghymru yn 2016-17, roedd llai nag 1.5% yn astudio  graddau ymchwil 1036 . 

en-gb	10.46 We are also concerned that the Research Excellence Framework  operates in a way that does not encourage the submission of work in the medium of Welsh. 
cy-gb	10.46 Rydym hefyd yn pryderu ynghylch y ffaith bod y Fframwaith Rhagoriaeth Ymchwil 1037  yn gweithredu mewn ffordd nad yw'n annog myfyrwyr i gyflwyno eu gwaith drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	There is a perception that the assessment methods discourage work that is not in the medium of English . 
cy-gb	Mae canfyddiad bod y dulliau asesu yn annog myfyrwyr i beidio â chyflwyno gwaith nad yw yn Saesneg 1038 . 

en-gb	This should be addressed by the Welsh Government.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru fynd i'r afael â hyn.

en-gb	 The REF is the system for assessing the quality of research in UK higher education institutions.
cy-gb	6.Y Fframwaith Rhagoriaeth Ymchwil yw'r system ar gyfer asesu ansawdd ymchwil mewn sefydliadau addysg uwch yn y DU.

en-gb	10.47 Furthermore, as stated at paragraph 1.21,  a recurring issue in our inquiries and work has been the lack of Wales-only statistics in the  field of justice. 
cy-gb	10.47 At hynny, fel y nodwyd ym mharagraff 1.21 , mater a gododd dro ar ôl tro yn ystod ein hymholiadau a'n gwaith yw'r ffaith nad oes unrhyw ystadegau sy'n ymwneud â Chymru yn unig ym maes cyfiawnder. 

en-gb	This is also illustrated in relation to criminal justice  and children in care in Chapters 4 and 7 of this report. 
cy-gb	Dangosir hyn hefyd mewn perthynas â chyfiawnder troseddol a phlant mewn gofal ym Mhenodau 4 a 7 yn yr adroddiad hwn. 

en-gb	The lack of specific data has inevitably contributed to a major deficiency in  Wales specific research.
cy-gb	Mae'n anochel bod y diffyg data penodol wedi cyfrannu at y ffaith mai prin iawn yw'r ymchwil sy'n ymwneud yn benodol â Chymru.

en-gb	10.48 Research in law, criminology and policing is crucial for the development of strategies for the justice system in Wales which we have said are required, for example in criminal justice and children in care 1039 . 
cy-gb	10.48 Mae ymchwil ym meysydd y gyfraith, troseddeg a phlismona yn hanfodol i ddatblygu strategaethau ar gyfer y system gyfiawnder yng Nghymru rydym wedi dweud bod eu hangen, er enghraifft, ym meysydd cyfiawnder troseddol a phlant mewn gofal . 

en-gb	We see a critical role for the Law Council of Wales as we recommend at paragraph 12.111.
cy-gb	Rydym o'r farn bod gan Gyngor Cyfraith Cymru rôl hanfodol i'w chwarae fel yr argymhellwn ym mharagraff 12.111.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	Wales specific data should be collected and published on a sufficient scale to enable disaggregation, with a view to proper evidence-based policy development and as a basis for research.
cy-gb	Dylai data penodol ar Gymru gael eu casglu a'u cyhoeddi ar raddfa ddigonol i'w gwneud yn bosibl i'w datgrynhoi, gyda'r nod o ddatblygu polisïau ar sail dystiolaeth briodol ac fel sail i ymchwil.

en-gb	Part 3: 
cy-gb	Rhan 3: 

en-gb	Public legal education
cy-gb	Addysg gyfreithiol gyhoeddus 

en-gb	10.49 For the reasons set out in paragraph 10.2,  we take the view that it is essential that more effort is invested in public legal education .
cy-gb	10.49 Am y rhesymau a nodwyd ym mharagraff 10.2 , rydym o'r farn ei  bod yn hanfodol buddsoddi mwy o ymdrech mewn addysg  gyfreithiol gyhoeddus .

en-gb	 Para 3.61.
cy-gb	Para 3.61.

en-gb	10.50 We emphasise the particular importance of public legal education for children and young people. 
cy-gb	10.50 Rydym yn pwysleisio'r ffaith bod addysg gyfreithiol gyhoeddus yn arbennig o bwysig i blant a phobl ifanc. 

en-gb	Indeed, we see it as crucial to the future generations’ agenda in Wales. 
cy-gb	Yn wir, credwn ei bod yn hanfodol i agenda cenedlaethau'r dyfodol yng Nghymru. 

en-gb	Work is already ongoing to increase children’s awareness about their rights and obligations especially through the work of School Liaison Police Officers . 
cy-gb	Mae gwaith eisoes yn mynd rhagddo i gynyddu ymwybyddiaeth plant o'u hawliau a'u rhwymedigaethau, yn enwedig drwy waith Swyddogion Cyswllt yr Heddlu ag Ysgolion . 

en-gb	This should extend into improving children’s awareness about the law and thereby help with improving access to justice, not only in the short but also in the longer term.
cy-gb	Dylai hyn gynnwys gwella ymwybyddiaeth plant o'r gyfraith, a fydd yn helpu i wella mynediad at gyfiawnder, nid yn unig yn y byrdymor ond hefyd yn y tymor hwy.

en-gb	 Funded by the Welsh Government as discussed in paras 2.119 and 4.94.
cy-gb	 Fe'u hariennir gan Lywodraeth Cymru fel y trafodir ym mharagraffau 2.119  a 4.94. 

en-gb	10.51 The work at Bangor and Swansea Universities and their broader networks are important examples of what can be done, particularly Swansea University’s Children’s Law Centre and the street law  module which is available to undergraduate and postgraduate  students in law and criminology . 
cy-gb	10.51 Mae'r gwaith ym Mhrifysgolion Bangor ac Abertawe a'u rhwydweithiau ehangach yn enghreifftiau pwysig o'r hyn y gellir ei wneud, yn enwedig Canolfan Cyfraith Plant Prifysgol Abertawe a modiwl cyfraith y stryd sydd ar gael i fyfyrwyr israddedig ac ôl-raddedig yn y gyfraith ac mewn troseddeg . 

en-gb	As part of their assessments, students have interactive sessions at secondary schools on  law-making in Wales, racism, hate crime, social media/right to  be forgotten and employment law .
cy-gb	Fel rhan o'u hasesiadau, mae'r myfyrwyr yn cael sesiynau rhyngweithiol mewn ysgolion uwchradd ar ddeddfu yng Nghymru, hiliaeth, troseddau casineb, cyfryngau cymdeithasol/yr hawl i gael eich anghofio a chyfraith cyflogaeth .

en-gb	 WS164 Dr Chris Marshall: 
cy-gb	 WS164 Dr Chris Marshall: 

en-gb	3. 
cy-gb	3. 

en-gb	 WS086 Professor Jane Williams: 
cy-gb	 WS086 Yr Athro Jane Williams: 

en-gb	3. 
cy-gb	3. 

en-gb	10.52 The Welsh Government is introducing a new curriculum in 2022 designed to allow schools and teachers the flexibility to develop a curriculum in their schools that meets the needs of their learners. 
cy-gb	10.52 Mae Llywodraeth Cymru yn cyflwyno cwricwlwm newydd yn 2022 y bwriedir iddo roi hyblygrwydd i ysgolion ac athrawon ddatblygu cwricwlwm yn eu hysgolion sy'n diwallu anghenion eu dysgwyr. 

en-gb	The draft curriculum  was published for consultation in April 2019 and while law is not one of the six areas of learning it can be included in all of them. 
cy-gb	Cyhoeddwyd y cwricwlwm drafft  er mwyn ymgynghori arno ym mis Ebrill 2019 ac er nad yw'r gyfraith yn un o'r chwe maes dysgu gellir ei chynnwys ym mhob un ohonynt. 

en-gb	The new curriculum, through the Humanities Area of Learning and Experience, aims to give learners an understanding of historical, geographical, political, economic and societal issues and provides opportunities to develop and engage in informed discussions about ethics, beliefs, religion and spirituality. 
cy-gb	Nod y cwricwlwm newydd, drwy Faes Dysgu a Phrofiad y Dyniaethau, yw sicrhau bod gan ddysgwyr ddealltwriaeth o faterion hanesyddol, daearyddol, gwleidyddol, economaidd a chymdeithasol a chynnig cyfleoedd i ddatblygu a chymryd rhan mewn trafodaethau hyddysg ynghylch moeseg, credoau, crefydd ac ysbrydolrwydd. 

en-gb	Through questioning and evaluating existing responses to challenges and opportunities, learners will be expected to consider the impact of their actions when making choices and exercising their democratic rights and responsibilities including legal rights. 
cy-gb	Drwy holi a gwerthuso ymatebion presennol i heriau a chyfleoedd, disgwylir i ddysgwyr ystyried effaith eu gweithredoedd wrth wneud dewisiadau ac arfer eu hawliau a'u cyfrifoldebau democrataidd gan gynnwys hawliau cyfreithiol. 

en-gb	 Welsh Government (2019) Draft Curriculum for Wales. 
cy-gb	 Llywodraeth Cymru (2019) Cwricwlwm Drafft i Gymru. 

en-gb	10.53 There is an opportunity for a collective effort by universities, colleges, schools, the third sector and government at all levels in Wales to make this a reality. 
cy-gb	10.53 Mae cyfle i brifysgolion, colegau, ysgolion, y trydydd sector a'r llywodraeth ar bob lefel fynd ati ar y cyd i wireddu hyn. 

en-gb	They should share good practice and resources to equip children and young people, as well as adults who may not have confidence in the justice system (including those convicted of offences), with the knowledge and confidence to ask questions and seek support .
cy-gb	Dylent rannu arfer da ac adnoddau er mwyn sicrhau bod gan blant a phobl ifanc, yn ogystal ag oedolion nad oes ganddynt, o bosibl, hyder yn y system gyfiawnder (gan gynnwys y rhai a gafwyd yn euog o droseddu), y wybodaeth a'r hyder i ofyn cwestiynau a cheisio cymorth .

en-gb	 WS082 False Allegations Support Organisation UK: 
cy-gb	 WS082 False Allegations Support Organisation UK: 

en-gb	8, WS089 Swansea University Miscarriage of Justice Project: 
cy-gb	8, WS089 Prosiect Camweinyddu Cyfiawnder Prifysgol Abertawe: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol:

en-gb	the Welsh Government should lead the development and implementation of an action plan to promote and support public legal education, particularly for children and young people.
cy-gb	Dylai Llywodraeth Cymru arwain y gwaith o ddatblygu cynllun gweithredu i hyrwyddo a chefnogi addysg gyfreithiol gyhoeddus, yn enwedig i blant a phobl ifanc, a'i roi ar waith.

en-gb	Introduction 
cy-gb	Cyflwyniad. 

en-gb	11.1  The factor which most clearly identifies the distinct nature of the communities of Wales is the Welsh language.
cy-gb	Y ffactor sy'n nodi natur unigryw cymunedau Cymru orau yw'r Gymraeg.

en-gb	11.2  In order to deliver speedy and effective justice and the proper provision of access to justice, taking into account the geography and demography of Wales, Welsh language provision must be of a high and consistent standard across the justice system. 
cy-gb	Er mwyn gweinyddu cyfiawnder yn gyflym ac yn effeithiol a sicrhau mynediad priodol at gyfiawnder, gan ystyried daearyddiaeth a demograffeg Cymru, mae'n rhaid i ddarpariaeth Gymraeg fod o safon uchel a chyson ym mhob rhan o'r system gyfiawnder. 

en-gb	The proportion of people who can speak Welsh is increasing in Wales as a whole, reaching nearly 30% in 2018; and within that, the number of fluent Welsh speakers has also been increasing. 
cy-gb	Mae cyfran y bobl a all siarad Cymraeg yn cynyddu yng Nghymru yn gyffredinol, gan gyrraedd bron 30% yn 2018; ac o fewn hynny, mae nifer y siaradwyr Cymraeg rhugl wedi bod yn cynyddu hefyd. 

en-gb	There is a substantial number of Welsh speakers across Wales with over half the population in Carmarthenshire, Ceredigion, Gwynedd and Anglesey speaking Welsh, and in Gwynedd the proportion is over three quarters. 
cy-gb	Mae nifer sylweddol o siaradwyr Cymraeg ledled Cymru gyda dros hanner y boblogaeth yn Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, Gwynedd a Sir Fôn yn siarad Cymraeg, ac yng Ngwynedd mae'r gyfran dros dri chwarter. 

en-gb	11.3  Welsh Government policy is to aim for one million Welsh speakers by 2050 and to make the Welsh language an integral element of all aspects of everyday life . 
cy-gb	Polisi Llywodraeth Cymru yw anelu at sicrhau miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 a bod y Gymraeg yn elfen annatod o bob agwedd ar fywyd pob dydd . 

en-gb	Given that the workplace is central to our day-to-day lives, it provides an important context for an individual’s linguistic development by providing opportunities to use, practise and learn Welsh . 
cy-gb	Gan fod y gweithle yn ganolog i'n bywydau o ddydd i ddydd, mae'n darparu cyd-destun pwysig ar gyfer datblygiad ieithyddol unigolyn drwy gynnig cyfleoedd i ddefnyddio, ymarfer a dysgu Cymraeg . 

en-gb	A focus on this topic was an essential part of our work given the equal status of the Welsh language with the English language in Wales, the need for a Wales of vibrant culture and a thriving Welsh language (one of the seven shared goals in the Future Generations Act ), and the other rights enshrined in legislation on the Welsh language. 
cy-gb	Roedd ffocws ar y pwnc hwn yn rhan hanfodol o'n gwaith o ystyried y statws cyfartal sydd i'r Gymraeg a'r Saesneg yng Nghymru, yr angen i greu Cymru â diwylliant bywiog lle mae'r Gymraeg yn ffynnu (un o'r saith nod a rennir yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol ), a'r hawliau eraill a nodir mewn deddfwriaeth ynglŷn â'r Gymraeg. 

en-gb	Throughout this report, we have highlighted good practice but also instances where the lack of Welsh language provision is an issue. 
cy-gb	Drwy'r adroddiad hwn, rydym wedi tynnu sylw at arfer da yn ogystal ag achosion lle mae diffyg darpariaeth Gymraeg yn broblem. 

en-gb	Part 1 of this Chapter sets out the constitutional position and the historical perspective. 
cy-gb	Mae Rhan 1 o'r Bennod hon yn nodi'r sefyllfa gyfansoddiadol a'r safbwynt hanesyddol. 

en-gb	Part 2 describes the present position and draws together a picture of what needs to change.
cy-gb	Mae Rhan 2 yn disgrifio'r sefyllfa bresennol ac yn rhoi darlun o'r hyn y mae angen iddo newid.

en-gb	 Welsh Government (2017) Cymraeg 2050: 
cy-gb	 Llywodraeth Cymru (2017) Cymraeg 2050: 

en-gb	A million Welsh speakers.
cy-gb	miliwn o Siaradwyr Cymraeg.

en-gb	 Ibid. 
cy-gb	 Ibid. 

en-gb	Para 6.8.
cy-gb	Para 6.8.

en-gb	Part 1: 
cy-gb	Rhan 1: 

en-gb	Bilingualism in the justice system
cy-gb	Dwyieithrwydd yn y system gyfiawnder

en-gb	1. historical perspective 
cy-gb	1. y safbwynt hanesyddol 

en-gb	11.4  Paragraphs 2.2  to 2.29  set out the historical context. 
cy-gb	11.4  Mae paragraffau 2.2  i 2.29  yn nodi'r cyd-destun hanesyddol. 

en-gb	For centuries, Welsh was the language of the law and its own legal terminology was developed. 
cy-gb	Am ganrifoedd, y Gymraeg oedd iaith y gyfraith a datblygwyd ei therminoleg gyfreithiol ei hun. 

en-gb	The use of Welsh came to an end following the Acts of Union which made English the only language of the courts. 
cy-gb	Daeth y defnydd o'r Gymraeg i ben yn dilyn y Deddfau Uno a ordeiniodd mai Saesneg oedd unig iaith y llysoedd ymhellach. 

en-gb	Court records were kept in English only except for slander cases where the exact words of the alleged slander had to be recorded. 
cy-gb	Cedwid cofnodion llys yn Saesneg yn unig ac eithrio achosion o athrod lle roedd yn rhaid cofnodi union eiriau'r athrod honedig. 

en-gb	This remained the law until gradual recognition was introduced by the Welsh Courts Act 1942 . 
cy-gb	Hon oedd y gyfraith nes i gydnabyddiaeth raddol gael ei chyflwyno gan Ddeddf Llysoedd Cymru 1942 . 

en-gb	 Lord Lloyd Jones, D (2017) The Welsh Language Act 1967: 
cy-gb	 Yr Arglwydd Lloyd Jones, D (2017) The Welsh Language Act 1967: 

en-gb	The first 50 years:
cy-gb	The first 50 years:

en-gb	2. 
cy-gb	2. 

en-gb	11.5  Since the Welsh Courts Act 1942, a party or witness has been able to give evidence in Welsh in the courts and tribunals of Wales. 
cy-gb	11.5  Ers Deddf Llysoedd Cymru 1942, bu'n bosibl i barti neu dyst roi tystiolaeth yn Gymraeg yn llysoedd a thribiwnlysoedd Cymru. 

en-gb	The Welsh Language Act 1967 further strengthened the status of the Welsh language in courts by granting an absolute right to testify in Welsh. 
cy-gb	Atgyfnerthodd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 statws y Gymraeg mewn llysoedd ymhellach drwy roi hawl absoliwt i dystio yn Gymraeg. 

en-gb	However, there is no right for a defendant to insist on being tried by a jury with adequate knowledge of Welsh. 
cy-gb	Fodd bynnag, nid oes unrhyw hawl i ddiffynnydd fynnu ei fod yn sefyll ei brawf gerbron rheithgor sydd â gwybodaeth ddigonol o'r Gymraeg. 

en-gb	The main argument against is that this would offend the principle of ‘random selection’. 
cy-gb	Y brif ddadl yn erbyn hyn yw y byddai'n tramgwyddo yn erbyn yr egwyddor o ‘ddethol rheithwyr ar hap’. 

en-gb	The better view is that the victim and the defendant are entitled to a jury that understands the language they have a right to use on a basis of equality with English and the principle of random selection would be maintained as there will still be a random selection from a sufficiently broad cross section of the people of Wales given the number that speak Welsh. 
cy-gb	Y safbwynt gwell yw bod gan y dioddefwr a'r diffynnydd yr hawl i gael rheithgor sy'n deall yr iaith y mae ganddynt hawl i'w defnyddio ar y sail ei bod yn gyfartal â'r Saesneg ac y byddai'r egwyddor o ddethol ar hap yn parhau am y bydd rheithwyr yn dal i gael eu dethol ar hap o drawstoriad digon eang o bobl Cymru o ystyried y nifer sy'n siarad Cymraeg. 

en-gb	A Private Members’ Bill was brought unsuccessfully by Hywel Williams MP in 2007 to amend the Juries Act 1974 to provide  that in certain cases all members of the jury are bilingual in English  and Welsh.
cy-gb	Cyflwynwyd Bil Aelod Preifat yn aflwyddiannus gan Hywel Williams AS yn 2007 i ddiwygio Deddf Rheithgorau 1974 er mwyn darparu, mewn achosion penodol, fod pob aelod o'r rheithgor yn siarad Cymraeg a Saesneg.

en-gb	2. the constitutional position 
cy-gb	2. y sefyllfa gyfansoddiadol 

en-gb	11.6 
cy-gb	11.6 

en-gb	Bilingualism is a foundational constitutional principle of democratic devolution in Wales. 
cy-gb	Mae dwyieithrwydd yn un o egwyddorion cyfansoddiadol sylfaenol datganoli democrataidd yng Nghymru. 

en-gb	Since the creation of the Assembly there has been equal treatment of English and Welsh languages 1050  and both languages are of equal standing in Assembly legislation 1051 . 
cy-gb	Ers creu'r Cynulliad mae'r Gymraeg a'r Saesneg wedi cael eu trin ar y sail eu bod yn gyfartal 1050  ac mae i'r ddwy iaith yr un statws yn neddfwriaeth y Cynulliad 1051 . 

en-gb	Further, the Welsh Ministers must adopt a strategy setting out how they propose to promote and facilitate the use of the Welsh language 1052 . 
cy-gb	At hynny, mae'n rhaid i Weinidogion Cymru fabwysiadu strategaeth sy'n nodi sut maent yn bwriadu hyrwyddo a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg 1052 . 

en-gb	11.7 
cy-gb	11.7 

en-gb	The principal statutes that contain provision relating to the Welsh language are the Welsh Language Act 1993 and the Welsh Language (Wales) Measure 2011. 
cy-gb	Y prif statudau sy'n cynnwys darpariaeth sy'n ymwneud â'r Gymraeg yw Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 a Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011. 

en-gb	The principle of equality between English and Welsh was recognised in the Welsh Language Act 1993. 
cy-gb	Cydnabuwyd egwyddor cydraddoldeb rhwng y Gymraeg a'r Saesneg yn Neddf yr Iaith Gymraeg 1993. 

en-gb	This required public bodies operating in Wales to treat the English and Welsh languages on a basis of equality and to prepare Welsh language schemes in the conduct of public business and the administration of justice as we have explained at paragraph 2.14.  
cy-gb	Roedd hyn yn ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus a oedd yn gweithredu yng Nghymru drin y Gymraeg a'r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal a llunio cynlluniau iaith Gymraeg wrth gynnal busnes cyhoeddus a gweinyddu cyfiawnder fel yr esboniwyd gennym ym mharagraff 2.14 . 

en-gb	Subsequently, the Welsh Language (Wales) Measure 2011 created the office of Welsh Language Commissioner and the requirement for public bodies in Wales to comply with Welsh language standards rather than preparing their own Welsh language schemes. 
cy-gb	Wedi hynny, creodd Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 swyddfa Comisiynydd y Gymraeg a'r gofyniad i gyrff cyhoeddus yng Nghymru gydymffurfio â safonau'r Gymraeg yn hytrach na llunio eu cynlluniau iaith Gymraeg eu hunain. 

en-gb	However, it is likely that most UK Government institutions will operate language schemes for some time to come 1053 .
cy-gb	Fodd bynnag, mae'n debygol y bydd y rhan fwyaf o sefydliadau Llywodraeth y DU yn gweithredu cynlluniau iaith am beth amser eto 1053 .

en-gb	11.8 
cy-gb	11.8 

en-gb	The 2011 Measure stipulates that “ persons in Wales should be able to live their lives through the medium of the Welsh language if they choose to do so” . 
cy-gb	Mae Mesur 2011 yn nodi " y dylai personau yng Nghymru allu byw eu bywydau drwy gyfrwng y Gymraeg os ydynt yn dymuno gwneud hynny ". 

en-gb	It provides that the Welsh Ministers can specify five types of standards in regulations 1054 . 
cy-gb	Mae'n darparu y gall Gweinidogion Cymru nodi pum math o safonau mewn rheoliadau 1054 . 

en-gb	Although it is the Welsh Ministers that specify the standards, it is for the Commissioner to decide which standards a body has to comply with by serving the body with a compliance notice. 
cy-gb	Er mai Gweinidogion Cymru sy'n nodi'r safonau, mater i'r Comisiynydd yw penderfynu pa safonau y mae'n rhaid i gorff gydymffurfio â nhw drwy gyflwyno hysbysiad cydymffurfio i'r corff hwnnw. 

en-gb	The compliance notice can require a body to comply with one or more standards, or with standards in some circumstances or in some areas (provided it is reasonable and proportionate). 
cy-gb	Gall yr hysbysiad cydymffurfio ei gwneud yn ofynnol i gorff gydymffurfio ag un neu ragor o safonau, neu â safonau o dan rai amgylchiadau neu mewn rhai meysydd (ar yr amod ei bod yn rhesymol ac yn gymesur). 

en-gb	The Commissioner is not obliged to require every body to comply with every standard. 
cy-gb	Nid oes rhaid i'r Comisiynydd fynnu bod pob corff yn cydymffurfio â phob safon. 

en-gb	The compliance notice must also state the date (or dates) by which the body is required to comply with  a standard 1055 . 
cy-gb	Mae'n rhaid i'r hysbysiad cydymffurfio hefyd nodi'r dyddiad (neu'r dyddiadau) y mae'n ofynnol i'r corff gydymffurfio  â safon 1055 . 

en-gb	1050 
cy-gb	1050 

en-gb	Government of Wales Act 1998 s47.
cy-gb	Deddf Llywodraeth Cymru 1998 a47  s47.

en-gb	1051 
cy-gb	1051 

en-gb	Ibid s156.
cy-gb	Ibid a156.

en-gb	1052 
cy-gb	1052 

en-gb	Ibid s78.
cy-gb	Ibid a78.

en-gb	1053 
cy-gb	1053 

en-gb	Welsh Affairs Committee, written evidence: 
cy-gb	Pwyllgor Materion Cymreig, tystiolaeth ysgrifenedig: 

en-gb	3.
cy-gb	3.

en-gb	1054 
cy-gb	1054 

en-gb	These include; service delivery standards, policy making standards, operational standards, promotion standards, and record keeping standards.
cy-gb	Mae'r rhain yn cynnwys safonau cyflenwi gwasanaethau, safonau llunio polisi, safonau gweithredol, safonau hybu a safonau cadw cofnodion.

en-gb	1055 
cy-gb	1055 

en-gb	The standards made to date are found in the following regulations: 
cy-gb	Ceir y safonau a wnaed hyd yma yn y rheoliadau canlynol: 

en-gb	11.9  As we have explained at paragraph 6.39,  the Welsh Language  Tribunal was established in April 2015 to deal with appeals against decisions by the Welsh Language Commissioner in relation to Welsh Language Standards. 
cy-gb	11.9  Fel yr esboniwyd ym mharagraff 6.39 , sefydlwyd Tribiwnlys y Gymraeg ym mis Ebrill 2015 i ymdrin ag apeliadau yn erbyn penderfyniadau gan Gomisiynydd y Gymraeg mewn perthynas â Safonau'r Gymraeg.

en-gb	11.10  The current scheme of devolution limits the powers given to the Welsh Language Commissioner  under the 2011 Measure when it comes to those affected by the justice system in Wales. 
cy-gb	11.10  Mae'r drefn ddatganoli bresennol yn cyfyngu ar y pwerau a roddwyd i Gomisiynydd y Gymraeg  o dan Fesur 2011 o ran y rhai y mae'r system gyfiawnder yng Nghymru yn effeithio arnynt. 

en-gb	In terms of the justice system, the four police forces of Wales, British Transport Police in Wales, Independent Office for Police Conduct, British Nuclear Police and five of the Welsh tribunals  (described at paragraphs 6.34  and 8.9 ) are within the scope of the Welsh language standards . 
cy-gb	O ran y system gyfiawnder, mae'r pedwar heddlu yng Nghymru, Heddlu Trafnidiaeth Prydeinig yng Nghymru, Swyddfa Annibynnol Ymddygiad yr Heddlu, Heddlu Niwclear Prydeinig a phump o dribiwnlysoedd Cymru  (a ddisgrifiwyd ym mharagraffau  6.34  a 8.9 ) o fewn cwmpas safonau'r Gymraeg . 

en-gb	The police came within the scope at the same time as other emergency services. 
cy-gb	Cynhwyswyd yr heddlu o fewn cwmpas y safonau ar yr un pryd â gwasanaethau brys eraill.

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	94: 
cy-gb	94: 

en-gb	86.
cy-gb	86.

en-gb	 The Mental Health Review Tribunal for Wales; The Special Educational Needs Tribunal for Wales; The Residential Property Tribunal Wales; The Valuation Tribunal for Wales; The Agricultural Land Tribunal for Wales.
cy-gb	 Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru; Tribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru; Tribiwnlys Eiddo Preswyl Cymru; Tribiwnlys Prisio Cymru; Tribiwnlys Tir Amaethyddol Cymru.

en-gb	 OE041 Aled Robert: 
cy-gb	 OE041 Aled Roberts: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	11.11  The other organisations and bodies which are part of the justice system in Wales remain subject to the provisions in the Welsh Language Act 1993 under which they have a duty to treat the Welsh and English languages on the basis of equality in the administration of justice. 
cy-gb	11.11  Mae'r sefydliadau a'r cyrff eraill sy'n rhan o'r system gyfiawnder yng Nghymru yn parhau i fod yn ddarostyngedig i ddarpariaethau Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 sy'n gosod dyletswydd arnynt i drin y Gymraeg a'r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal wrth weinyddu cyfiawnder. 

en-gb	Therefore they, and bodies accountable to them, have statutory obligations under the Act. 
cy-gb	Felly, mae ganddynt hwy, a'r cyrff sy'n atebol iddynt, rwymedigaethau statudol o dan y Ddeddf. 

en-gb	To bring other justice organisations into the scope of the compliance regime under the 2011 Measure would require the consent of the Secretary of State. 
cy-gb	Er mwyn dod â sefydliadau cyfiawnder eraill o fewn cwmpas y gyfundrefn gydymffurfio o dan Fesur 2011, byddai angen cael cydsyniad yr Ysgrifennydd Gwladol. 

en-gb	The Home Office and the Ministry of Justice are not specified in the Welsh Language Act 1993 as having to prepare a Welsh Language Scheme but they have done so. 
cy-gb	Nid yw'r Swyddfa Gartref na'r Weinyddiaeth Gyfiawnder wedi'u nodi yn Neddf yr Iaith Gymraeg 1993, fel sefydliadau sy'n gorfod paratoi Cynllun Iaith Gymraeg, ond maent wedi gwneud hynny. 

en-gb	Both the Ministry of Justice and the Home Office updated their schemes in 2018 in line with the Welsh Language Act 1993 . 
cy-gb	Diweddarodd y Weinyddiaeth Gyfiawnder a'r Swyddfa Gartref eu cynlluniau yn 2018 yn unol â Deddf yr Iaith  Gymraeg 1993 . 

en-gb	 Ministry of Justice (2018) Welsh Language Scheme. 
cy-gb	 Y Weinyddiaeth Gyfiawnder (2018) Cynllun Iaith Gymraeg . 

en-gb	11.12  Therefore justice bodies in Wales may be:
cy-gb	11.12  Felly gall cyrff cyfiawnder yng Nghymru fod yn ddarostyngedig  i'r canlynol:

en-gb	Subject to the Welsh Language Measure if specified;
cy-gb	Mesur y Gymraeg os nodir hynny;

en-gb	Subject to the Welsh Language Measure due to UK ministerial consent;
cy-gb	Mesur y Gymraeg drwy gydsyniad gweinidogol y DU;

en-gb	Subject to the provisions of the Welsh Language Act 1993 if specified;
cy-gb	Darpariaethau Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 os nodir hynny;

en-gb	Subject to the provisions of the Welsh Language Act 1993 by voluntary undertaking to create a scheme. 
cy-gb	Darpariaethau Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 drwy ymrwymo i lunio cynllun ar sail wirfoddol. 

en-gb	11.13  There has been a significant improvement within the justice system of the recognition of the Welsh language. 
cy-gb	11.13  Gwelwyd gwelliant sylweddol yn y system gyfiawnder o ran cydnabod y Gymraeg. 

en-gb	HMCTS has a Welsh language unit based in Caernarfon which works well at a reasonable cost and the translation and interpretation services are examples of best practice within the public sector . 
cy-gb	Mae gan Wasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd EM uned Gymraeg yng Nghaernarfon sy'n gweithio'n dda am gost resymol ac mae'r gwasanaethau cyfieithu a dehongli yn enghreifftiau o arfer gorau yn y sector cyhoeddus . 

en-gb	However, we have received evidence that the engagement from justice organisations is varied 1061 . 
cy-gb	Fodd bynnag, rydym wedi derbyn tystiolaeth bod yr ymgysylltu gan sefydliadau cyfiawnder yn amrywio 1061 . 

en-gb	The Welsh Language Commissioner has no regulatory powers over justice bodies that are subject to the Welsh Language Act 1993. 
cy-gb	Nid oes gan Gomisiynydd y Gymraeg unrhyw bwerau rheoleiddio dros gyrff cyfiawnder sy'n ddarostyngedig i Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993. 

en-gb	As mentioned in paragraph 11.10  this includes most justice organisations but their duty to treat the English and Welsh languages on a basis of equality is a legal obligation with which they must comply in all aspects of the administration of justice. 
cy-gb	Fel y nodwyd ym mharagraff 11.10  mae hyn yn cynnwys y rhan fwyaf o sefydliadau cyfiawnder ond mae eu dyletswydd i drin y Gymraeg a'r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal yn rhwymedigaeth gyfreithiol y mae'n rhaid iddynt gydymffurfio â hi ym mhob agwedd ar y broses o weinyddu cyfiawnder. 

en-gb	It is clear that the powers under the 2011 Measure are needed to see the duties are given clear expression  and enforced. 
cy-gb	Mae'n amlwg bod angen y pwerau o dan Fesur 2011 er mwyn sicrhau y caiff y dyletswyddau eu mynegi'n glir a'u gorfodi. 

en-gb	 WS192 Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru: 
cy-gb	 WS192 Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	1061  OE041 Aled Roberts: 
cy-gb	1061  OE041 Aled Roberts: 

en-gb	4 .
cy-gb	4 .

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	All justice bodies should be subject to the Welsh Language measure 2011. 
cy-gb	Dylai pob corff cyfiawnder fod yn ddarostyngedig i fesur y Gymraeg 2011.

en-gb	Part 2: 
cy-gb	Rhan 2: 

en-gb	the current position and recommendations for change
cy-gb	y sefyllfa bresennol ac argymhellion ar gyfer newid

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	Information, advice and assistance
cy-gb	Gwybodaeth, cyngor a chynhorthwy

en-gb	11.14  There is no statutory requirement on third sector organisations to provide services in Welsh; none provided us with a breakdown of the proportion of their services provided in Welsh. 
cy-gb	11.14  Nid oes unrhyw ofyniad statudol ar sefydliadau yn y trydydd sector i ddarparu gwasanaethau yn Gymraeg; ni roddodd unrhyw sefydliad o'r fath ddadansoddiad i ni o'r gyfran o'i wasanaethau sy'n cael eu darparu yn Gymraeg. 

en-gb	At least a proportion of the websites and publications of the major charities (Citizens Advice, Shelter Cymru, Age Cymru, and Llamau) are bilingual. 
cy-gb	Mae o leiaf gyfran o wefannau a chyhoeddiadau'r prif elusennau (Cyngor ar Bopeth, Shelter Cymru, Age Cymru a Llamau) yn ddwyieithog. 

en-gb	The Legal Aid Agency is expected to update its own Welsh language scheme. 
cy-gb	Disgwylir i'r Asiantaeth Cymorth Cyfreithiol ddiweddaru ei chynllun iaith Gymraeg ei hun. 

en-gb	Legal aid forms are available in Welsh.
cy-gb	Mae ffurflenni cymorth cyfreithiol ar gael yn Gymraeg. 

en-gb	2. Police
cy-gb	2. yr heddlu

en-gb	11.15  7% of South Wales Police officers are fluent in Welsh, 2.6% in Gwent, 32.5% in North Wales and 26% in Dyfed Powys . 
cy-gb	11.15   Mae 7% o swyddogion Heddlu De Cymru yn rhugl yn y Gymraeg, 2.6% yng Ngwent, 32.5% yng Ngogledd Cymru a 26% yn Nyfed Powys 1062 . 

en-gb	The usual practice by the forces is to provide Welsh speaking officers if someone wishes to provide evidence in Welsh. 
cy-gb	Fel arfer, mae'r heddluoedd yn darparu swyddogion sy'n siarad Cymraeg os bydd rhywun am ddarparu tystiolaeth yn Gymraeg. 

en-gb	Consecutive translation is used when interpretation is required for any languages other than English during interviews as simultaneous translation would not work without considerable investment and changes to equipment and infrastructure.
cy-gb	Defnyddir dull cyfieithu olynol pan fo angen gwasanaeth dehongli ar gyfer unrhyw ieithoedd heblaw Saesneg yn ystod cyfweliadau am na fyddai dull cyfieithu ar y pryd yn gweithio heb fuddsoddiad sylweddol a newidiadau i gyfarpar a seilwaith.

en-gb	3. 
cy-gb	3. 

en-gb	Courts, tribunals and the legal professions
cy-gb	Llysoedd, tribiwnlysoedd a'r proffesiynau cyfreithiol

en-gb	11.16  In 2018-19, the Welsh language was used in around 1,000 court and tribunal hearings. 
cy-gb	11.16 

en-gb	Around one third of the judiciary based in Wales speak Welsh: 
cy-gb	Mae tua thraean o'r farnwriaeth a leolir yng Nghymru yn siarad Cymraeg: 

en-gb	detailed figures are given in Figure 70 below. 
cy-gb	rhoddir ffigurau manwl yn Ffigur 70 isod. 

en-gb	When decisions are being made about the need to appoint new judges for Wales consideration is always given to the number of those who will be required to demonstrate their ability to conduct a hearing through the medium of Welsh. 
cy-gb	Pan fo penderfyniadau yn cael eu gwneud ynghylch yr angen i benodi barnwyr newydd i Gymru rhoddir ystyriaeth bob amser i nifer y rhai y bydd angen iddynt ddangos eu bod yn gallu cynnal gwrandawiad drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	As is shown in paragraphs 9.13  and 9.18,  30% of solicitors and 20% of barristers speak Welsh. 
cy-gb	Fel y dangosir ym mharagraffau 9.13  a 9.18 , mae 30% o gyfreithwyr ac 20% o fargyfreithwyr yn siarad Cymraeg. 

en-gb	11.17  The Judicial College’s Welsh Training Committee plans to train judges who have competence in Welsh, but insufficient confidence to conduct proceedings in Welsh . 
cy-gb	11.17  Mae Pwyllgor Hyfforddiant Cymru'r Coleg Barnwrol yn bwriadu hyfforddi barnwyr sy'n gymwys yn y Gymraeg ond nad oes ganddynt yr hyder i gynnal achosion yn Gymraeg . 

en-gb	It was suggested to us that Welsh language advocacy courses should be offered to solicitors and barristers. 
cy-gb	Awgrymwyd i ni y dylid cynnig cyrsiau eiriolaeth Cymraeg i gyfreithwyr a bargyfreithwyr. 

en-gb	Successful courses were held in Caernarfon some years ago, with many attendees , but have not been held for a number of years.
cy-gb	Cynhaliwyd cyrsiau llwyddiannus yng Nghaernarfon rai blynyddoedd yn ôl a ddenodd lawer o bobl 1064 , ond nid ydynt wedi'u cynnal ers sawl blwyddyn.

en-gb	 Lord Chief Justice (2018) Report. 
cy-gb	 Yr Arglwydd Brif Ustus (2018) Adroddiad 1064  WS060 Osian Roberts: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	the Bar, CILex and the Law society should provide courses on using Welsh in the workplace, similar to those used by the Judicial College.
cy-gb	Dylai'r Bar, CiLEx a Chymdeithas y Cyfreithwyr ddarparu cyrsiau ar ddefnyddio'r Gymraeg yn y gweithle, yn debyg i'r rhai a ddefnyddir gan y Coleg Barnwrol.

en-gb	11.18  Cases that require the use of Welsh and English can be heard at any location as interpreters can, using modern technology, provide simultaneous translation without the need for booths . 
cy-gb	11.18  Gellir gwrando achosion sy'n gofyn am ddefnyddio'r Gymraeg a'r Saesneg mewn unrhyw leoliad am y gall dehonglwyr, gan ddefnyddio technoleg fodern, ddarparu gwasanaeth cyfieithu ar y pryd heb fod angen bythau . 

en-gb	The judiciary in Wales are very supportive of the Welsh language but the use of Welsh in the courts needs to be normalised rather than being considered an exception; it also needs to be normalised in written work and correspondence 1066 .
cy-gb	Mae'r farnwriaeth yng Nghymru yn gefnogol iawn i'r Gymraeg ond mae angen i'r defnydd o'r Gymraeg yn y llysoedd gael ei normaleiddio yn hytrach na chael ei ystyried yn eithriad; mae angen iddo gael ei normaleiddio hefyd mewn gwaith ysgrifenedig  a gohebiaeth 1066 .

en-gb	11.19  We have received evidence that in tribunals, if a request is made to use the Welsh language, there is a longer waiting period for listing. 
cy-gb	11.19  Rydym wedi derbyn tystiolaeth, mewn tribiwnlysoedd, os gwneir cais i ddefnyddio'r Gymraeg, fod yn rhaid aros mwy o amser i'r achos gael ei restru. 

en-gb	There are insufficient Welsh speaking court staff in Prestatyn and Wrexham as those courts cover areas with a large proportion of Welsh speakers . 
cy-gb	Nid oes digon o staff llys sy'n siarad Cymraeg ym Mhrestatyn na Wrecsam am fod y llysoedd hynny yn gwasanaethu ardaloedd â chyfran fawr o siaradwyr Cymraeg . 

en-gb	The evidence we received was that the setting up of a centralised County Court Money Claims Centre and a Business Centre in Salford and Northampton has caused delays in commencing cases in Welsh . 
cy-gb	Y dystiolaeth a ddaeth i law oedd bod sefydlu Canolfan Hawliadau Ariannol a Chanolfan Fusnes ganoledig y Llys Sirol yn Salford a Northampton wedi peri oedi o ran dechrau achosion yn Gymraeg . 

en-gb	There should be Welsh speakers in each court call centre, as opposed to a designated line for the whole system whose operators have to refer to the specific court before responding. 
cy-gb	Dylai fod siaradwyr Cymraeg yng nghanolfan alwadau pob llys, yn hytrach na llinell benodol ar gyfer y system gyfan y mae'n rhaid i'w swyddogion ymgynghori â'r llys penodol cyn ymateb. 

en-gb	Welsh speaking court staff at every court centre would improve the experience of the justice system for Welsh language speakers. 
cy-gb	Byddai cael staff llys sy'n siarad Cymraeg yng nghanolfan pob llys yn gwella'r profiad o'r system gyfiawnder i siaradwyr Cymraeg.

en-gb	 Ibid: 
cy-gb	 Ibid: 

en-gb	1.
cy-gb	1

en-gb	 Ibid: 
cy-gb	 Ibid: 

en-gb	1.
cy-gb	1.

en-gb	11.20 Magistrates’ Court sentencing guidelines should have been available in Welsh by 2019 . 
cy-gb	11.20 Dylai canllawiau dedfrydu Llysoedd Ynadon fod wedi bod ar gael yn Gymraeg erbyn 2019 . 

en-gb	However, we have been told that this is unlikely to happen within that timeframe but that the Sentencing Council is still committed to providing sentencing guidelines in Welsh. 
cy-gb	Fodd bynnag, dywedwyd wrthym fod hyn yn annhebygol o ddigwydd o fewn yr amserlen honno ond bod y Cyngor Dedfrydu yn dal i fod yn ymrwymedig i ddarparu canllawiau dedfrydu yn Gymraeg. 

en-gb	This is unacceptable. 
cy-gb	Mae hyn yn annerbyniol. 

en-gb	The Magistrates’ Court guidelines and all other guidelines should be available in Welsh in line with the principle of equality between the English and Welsh languages. 
cy-gb	Dylai canllawiau'r Llysoedd Ynadon a phob canllaw arall fod ar gael yn Gymraeg yn unol ag egwyddor cydraddoldeb rhwng y Gymraeg a'r Saesneg. 

en-gb	New guidelines should be prepared simultaneously in English and Welsh. 
cy-gb	Dylid llunio canllawiau newydd ar yr un pryd yn Gymraeg a Saesneg. 

en-gb	We believe that there is a general need for better long-term planning to improve Welsh language services across the system. 
cy-gb	Credwn fod angen cyffredinol am waith cynllunio gwell dros yr hirdymor er mwyn gwella gwasanaethau Cymraeg ym mhob rhan o'r system. 

en-gb	There are potential succession issues due to the limited number of Welsh speaking Deputy District Judges (Magistrates’ Court) and Recorders. 
cy-gb	Gallai problemau godi mewn perthynas ag olyniaeth oherwydd y nifer cyfyngedig o Ddirprwy Farnwyr Rhanbarth (Llysoedd Ynadon) a Chofiaduron sy'n siarad Cymraeg. 

en-gb	Consideration is also needed, when appointing court and tribunal staff, to making sure that services can be offered through the medium of Welsh . 
cy-gb	Hefyd, wrth benodi staff llysoedd a thribiwnlysoedd, mae angen ystyried yr angen i sicrhau y gellir cynnig gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg . 

en-gb	The same is true of intermediaries  as there is only one Welsh speaking intermediary in Wales 1072 . 
cy-gb	Mae'r un peth yn wir am gyfryngwyr  am nad oes ond un cyfryngwr sy'n siarad Cymraeg yng Nghymru 1072 . 

en-gb	 WS005 Sentencing Council for England and Wales: 
cy-gb	 WS005 Cyngor Dedfrydu Cymru a Lloegr: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	 WS122 Traffic Commissioner: 
cy-gb	 WS122 Comisiynydd Traffig: 

en-gb	5.
cy-gb	5.

en-gb	 Assists in the communication between lawyers and vulnerable witnesses. 
cy-gb	 Mae'n cynorthwyo gyda'r cyfathrebu rhwng cyfreithwyr a thystion sy'n agored i niwed. 

en-gb	1072  WS100 Robert Thomas, Registered Intermediary: 
cy-gb	1072  WS100 Robert Thomas, Cyfrywngwr Cofrestredig: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	4. offender management and rehabilitation
cy-gb	4. Rheoli ac adsefydlu troseddwyr

en-gb	11.21  In December 2018 the Welsh Language Commissioner reported on the rights and experiences of Welsh speaking prisoners . 
cy-gb	11.21  Ym mis Rhagfyr 2018 cyflwynodd Comisiynydd y Gymraeg adroddiad ar hawliau a phrofiadau carcharorion sy'n siarad Cymraeg . 

en-gb	Prisoners are entitled to express themselves in their own language in Wales as HMPPS is subject to the duty in Wales to treat both languages on a basis of equality.
cy-gb	Mae gan garcharorion yr hawl i fynegi eu hunain yn eu hiaith eu hunain yng Nghymru am fod Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EM yn ddarostyngedig i'r ddyletswydd i drin y ddwy iaith ar y sail eu bod  yn gyfartal.

en-gb	 Welsh Language commissioner (2018) Lifting the lid on the experiences of Welsh speaking prisoners. 
cy-gb	 Comisiynydd y Gymraeg (2018) Codi’r llen ar brofiad carcharorion sy’n siarad Cymraeg. 

en-gb	11.22 However, this is not a specific consideration when placing Welsh prisoners. 
cy-gb	11.22 Fodd bynnag, nid yw hyn yn ystyriaeth benodol wrth leoli carcharorion o Gymru. 

en-gb	There are more legal rights for prisoners to use Welsh in Welsh prisons than in English prisons. 
cy-gb	Mae mwy o hawliau cyfreithiol i garcharorion ddefnyddio'r Gymraeg mewn carchardai yng Nghymru nag mewn carchardai yn Lloegr. 

en-gb	This is a particular issue for women since female offenders given a prison sentence have to serve that sentence in England . 
cy-gb	Mae hwn yn fater penodol i ferched am fod yn rhaid i droseddwyr benywaidd sy'n cael eu dedfrydu i gyfnod yn y carchar fwrw'r ddedfryd honno yn Lloegr . 

en-gb	Just because female offenders are in an English prison should not mean that they have limited access to materials in Welsh . 
cy-gb	Ni ddylai'r ffaith bod troseddwyr benywaidd mewn carchar yn Lloegr olygu bod ganddynt fynediad cyfyngedig i ddeunyddiau yn Gymraeg . 

en-gb	There is a lack of Welsh language books and media in prisons and no Welsh language chaplaincy. 
cy-gb	Mae prinder llyfrau a chyfryngau Cymraeg mewn carchardai ac nid oes unrhyw gaplaniaeth Gymraeg. 

en-gb	The situation is made more complex because prisons are the responsibility of the  UK Government while a number of matters affecting the well-being  of prisoners are devolved.
cy-gb	Mae'r sefyllfa yn cael ei chymhlethu ymhellach am mai Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am garchardai tra bod nifer o faterion  sy'n effeithio ar lesiant carcharorion wedi'u datganoli.

en-gb	 WS064 Welsh Language Commissioner: 
cy-gb	 WS064 Comisiynydd y Gymraeg: 

en-gb	4.
cy-gb	4.

en-gb	 Welsh Government (2019) Reforming Outcomes. 
cy-gb	 Llywodraeth Cymru (2019) Diwygio Canlyniadau . 

en-gb	11.23 Welsh language provision should be offered in English prisons with a large number of prisoners from Wales. 
cy-gb	11.23 Dylid cynnig darpariaeth Gymraeg mewn carchardai yn Lloegr sydd â nifer mawr o garcharorion o Gymru. 

en-gb	In Gwynedd, out of 400 offenders engaged with the probation service, 375 prefer to communicate in Welsh and around half are in prison . 
cy-gb	Yng Ngwynedd, allan o 400 o droseddwyr sy'n ymgysylltu â'r gwasanaeth prawf, mae'n well gan 375 ohonynt gyfathrebu yn Gymraeg ac mae tua hanner yn y carchar . 

en-gb	Parole  hearings cannot be conducted through the medium of Welsh .  
cy-gb	Ni ellir cynnal gwrandawiadau parôl drwy gyfrwng y Gymraeg . 

en-gb	We do not understand how this can be justified in Wales as  consistent with treating the Welsh language and the English language on the principle of equality where the prisoner wishes the hearing to  be conducted in Welsh. 
cy-gb	Nid ydym yn deall sut y gellir cyfiawnhau yng Nghymru bod hyn yn gyson â'r egwyddor y dylid trin y Gymraeg a'r Saesneg ar yr egwyddor eu bod  yn gyfartal pan fydd y carcharor am i'r gwrandawiad gael ei gynnal  yn Gymraeg. 

en-gb	 WS127 Parole Board: 
cy-gb	 WS127 Bwrdd Parôl: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	 WS127 Parole Board: 
cy-gb	 WS127 Bwrdd Parôl: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	11.24 Similar considerations apply to probation services, where the ability of probation officers to communicate in the client’s preferred language can be a significant factor in establishing a relationship of trust with their client and securing positive outcomes.
cy-gb	11.24 Mae ystyriaethau tebyg yn gymwys i wasanaethau prawf, lle y gall gallu swyddogion prawf i gyfathrebu yn newis iaith y cleient fod yn ffactor pwysig wrth greu cydberthynas seiliedig ar ymddiriedaeth â'u cleientiaid a sicrhau canlyniadau cadarnhaol.

en-gb	5. technology and digital services
cy-gb	5. technoleg a gwasanaethau digidol

en-gb	11.25 Welsh Government policy aims to ensure that the Welsh language is at the heart of innovation in digital technology to enable the use of Welsh in all digital contexts .
cy-gb	11.25 Nod polisi Llywodraeth Cymru yw sicrhau bod y Gymraeg wrth wraidd arloesi mewn technoleg ddigidol i’w gwneud yn bosibl defnyddio’r Gymraeg ym mhob cyd-destun digidol .

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	1049. 
cy-gb	1049. 

en-gb	11.26 It is notable that in some parts of Wales with the highest proportion of Welsh speakers, people are faced with a combination of (1) limited access to broadband and 4G mobile services, (2) much longer journeys to court venues as a result of the court closure programme described at paragraphs 8.5  to 8.8,  and (3) limited or delayed access to Welsh language information and justice services online through GOV.UK. 
cy-gb	11.26 Mae'n werth nodi, mewn rhai rhannau o Gymru sydd â'r gyfran uchaf o siaradwyr Cymraeg, fod pobl yn wynebu cyfuniad o (1) mynediad cyfyngedig at wasanaethau band eang a gwasanaethau symudol 4G; (2) teithiau llawer hwy i leoliadau llysoedd o ganlyniad i'r rhaglen cau llysoedd a ddisgrifiwyd ym mharagraffau 8.5  i 8.8 ; a (3) mynediad cyfyngedig neu ohiriedig at wybodaeth a gwasanaethau cyfiawnder yn Gymraeg ar-lein drwy GOV.UK. 

en-gb	11.27 The Money Claims Online service and accompanying guidance and telephone service are presented in English, with no visible Welsh language option. 
cy-gb	11.27 Cyflwynir y gwasanaeth Hawliadau Ariannol Ar-lein a'r canllawiau a'r gwasanaethau ffôn cysylltiedig yn Saesneg, heb unrhyw opsiwn Cymraeg gweladwy. 

en-gb	Those wanting to make a money claim in Welsh cannot claim online, which is a cheaper option in terms of court fees.
cy-gb	Ni all y rhai sydd am wneud hawliad ariannol yn Gymraeg hawlio ar-lein, sy'n opsiwn rhatach o ran ffioedd llys

en-gb	11.28 This position is unacceptable. 
cy-gb	11.28 Mae'r sefyllfa hon yn annerbyniol. 

en-gb	It is simply wrong that the three factors to which we have referred in paragraph 11.26  should together combine to deny proper access to justice and at the same time defeat the policy of the Welsh Language Act 1993 in treating English and Welsh on a basis of equality in the administration of justice. 
cy-gb	Mae'n annerbyniol y dylai'r tri ffactor rydym wedi cyfeirio atynt ym mharagraff 11.26  gyda'i gilydd gyfuno i atal mynediad priodol at gyfiawnder ac, ar yr un pryd, drechu polisi Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 y dylid trin y Gymraeg a'r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal wrth weinyddu cyfiawnder. 

en-gb	The court closure process was premised on the proper availability of digital services in rural communities as we have explained at paragraph 8.13.  
cy-gb	Roedd y broses cau llysoedd yn seiliedig ar argaeledd gwasanaethau digidol priodol mewn cymunedau gwledig fel yr esboniwyd ym mharagraff 8.13 . 

en-gb	Steps should be taken to ensure that the UK Government departments responsible for broadband and mobile data services address the issues we have identified so that the Welsh language has equal footing in digitised processes and information resources.
cy-gb	Dylid cymryd camau i sicrhau bod adrannau Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am wasanaethau band eang a data symudol yn mynd i'r afael â'r materion rydym wedi'u nodi er mwyn sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei thrin yn gyfartal â'r Saesneg mewn prosesau ac adnoddau gwybodaeth wedi'u digideiddio.

en-gb	We recommend: 
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	Digital services that are being introduced must be accessible, free help must be available and all must be available in Welsh at the same time as  the english version.
cy-gb	Mae'n rhaid i wasanaethau digidol sy'n cael eu cyflwyno fod yn hygyrch, mae'n rhaid bod cymorth am ddim ar gael ac mae'n rhaid i hyn oll fod ar gael yn Gymraeg ar yr un pryd â'r fersiwn saesneg (gweler Pennod 5).

en-gb	6. 
cy-gb	6. 

en-gb	Welsh medium legal education 
cy-gb	Addysg gyfreithiol drwy gyfrwng y Gymraeg 

en-gb	11.29 It is essential that there is proper provision for teaching law through the medium of Welsh. 
cy-gb	11.29 Mae'n hanfodol bod darpariaeth briodol ar gyfer addysgu'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	A properly bilingual legal system which involves bilingual drafting of legislation and legal advice and advocacy in both languages depends on this. 
cy-gb	Mae system gyfreithiol gwbl ddwyieithog sy'n cynnwys drafftio deddfwriaeth yn ddwyieithog a chyngor cyfreithiol ac eiriolaeth yn y ddwy iaith yn dibynnu ar hyn. 

en-gb	11.30 There is no doubt that students studying through the medium of Welsh have to do more work in terms of learning legal vocabulary in both languages . 
cy-gb	11.30 Yn ddiau, mae'n rhaid i fyfyrwyr sy'n astudio drwy gyfrwng y Gymraeg wneud mwy o waith o ran dysgu geirfa gyfreithiol yn y ddwy iaith . 

en-gb	However, such hard work is essential if lawyers are to be sufficiently bilingual to research the law in English and Welsh and to conduct trials and present legal arguments with equal fluency in English and Welsh. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae gwaith caled o'r fath yn hanfodol er mwyn sicrhau bod cyfreithwyr yn ddigon hyddysg yn y ddwy iaith i ymchwilio i'r gyfraith yn Gymraeg a Saesneg a chynnal treialon a chyflwyno dadleuon cyfreithiol yr un mor rhugl yn Gymraeg a Saesneg. 

en-gb	This is done in other jurisdictions such as Canada and Wales can achieve this with a new emphasis in its law schools.
cy-gb	Gwneir hyn mewn awdurdodaethau eraill megis Canada, a gall Cymru gyflawni hyn drwy roi pwyslais newydd yn ysgolion y gyfraith yn y wlad.

en-gb	 OE030 Professor Thomas Watkin QC: 
cy-gb	 OE030 Yr Athro Thomas Watkin CF: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	11.31  Coleg Cymraeg Cenedlaethol plays a crucial role in ensuring the teaching of law through the medium of the Welsh language by planning, supporting and funding the provision of Welsh medium higher education across Welsh universities. 
cy-gb	11.31  Mae'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn chwarae rôl hollbwysig o ran sicrhau y caiff y gyfraith ei haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg drwy gynllunio, cefnogi ac ariannu'r gwaith o ddarparu addysg uwch cyfrwng Cymraeg mewn prifysgolion yng Nghymru. 

en-gb	The provision is uneven and there is a lack of long-term planning. 
cy-gb	Mae'r ddarpariaeth yn anwastad ac mae diffyg cynllunio hirdymor. 

en-gb	This is also the case with Welsh medium teaching of criminology and policing. 
cy-gb	Mae hyn hefyd yn wir am addysgu troseddeg a phlismona drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	Figure 71 shows that the numbers of students taking legal subjects taught through the medium of Welsh  is very low. 
cy-gb	Dengys Ffigur 71 fod nifer y myfyrwyr sy'n astudio pynciau cyfreithiol a addysgir drwy gyfrwng y Gymraeg yn fach iawn. 

en-gb	We have heard evidence that the demand from students  is low .
cy-gb	Rydym wedi gwrando tystiolaeth nad oes llawer o alw gan fyfyrwyr .

en-gb	 OE011 Professor Iolo Madoc Jones, Hannah Menard, Bronwen Williams: 
cy-gb	 OE011 Yr Athro Iolo Madoc-Jones, Hannah Menard, Bronwen Williams: 

en-gb	Welsh Government
cy-gb	Llywodraeth Cymru

en-gb	11.32 The current arrangements for professional legal education, which do facilitate some teaching through the medium of Welsh but do not permit the examinations to be taken in Welsh, can rightly be seen as discriminatory and may be a factor influencing the demand for Welsh medium education. 
cy-gb	11.32 Gellir ystyried, yn gywir ddigon, fod y trefniadau presennol ar gyfer addysg gyfreithiol broffesiynol, sy'n hwyluso rhywfaint o addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg ond nad ydynt yn caniatáu i arholiadau gael eu sefyll yn Gymraeg, yn wahaniaethol ac y gallant fod yn ffactor sy'n dylanwadu ar y galw am addysg cyfrwng Cymraeg. 

en-gb	Members of the public who want their cases to be heard in Welsh are entitled to be represented by those who can demonstrate their competence in Welsh. 
cy-gb	Mae gan aelodau o'r cyhoedd sydd am i'w hachosion gael eu gwrando yn Gymraeg yr hawl i gael eu cynrychioli gan unigolion a all ddangos eu cymhwysedd o ran y Gymraeg. 

en-gb	The assessment of a lawyers’ ability to conduct a case in Welsh is part of the assessment of an applicant for a judicial post for which there is a requirement for the judge to be able to conduct the trial in Welsh. 
cy-gb	Mae asesu gallu cyfreithiwr i gynnal achos yn Gymraeg yn rhan o'r asesiad o ymgeisydd am swydd farnwrol lle mae'n ofynnol i'r barnwr allu cynnal y treial yn Gymraeg. 

en-gb	The fact that professional legal education in Wales is not available completely through the medium of Welsh does not reflect the bilingual nature of the Welsh law. 
cy-gb	Nid yw'r ffaith nad yw addysg gyfreithiol broffesiynol yng Nghymru ar gael yn gyfan gwbl drwy gyfrwng y Gymraeg yn adlewyrchu natur ddwyieithog cyfraith Cymru. 

en-gb	As a matter of principle, all professional legal examinations for those wishing to practise in Wales should be made available in a generally accessible way and through the medium of the Welsh language . 
cy-gb	Fel mater o egwyddor, dylai arholiadau cyfreithiol proffesiynol i'r rhai sydd am ymarfer yng Nghymru fod ar gael i bawb a thrwy gyfrwng y Gymraeg . 

en-gb	We appreciate that the regulators 1082  will have to do this by a phased approach, starting with at least one examination in Welsh.
cy-gb	Rydym yn sylweddoli y bydd yn rhaid i'r rheoleiddwyr 1082  wneud hyn drwy fabwysiadu dull gweithredu fesul cam, gan ddechrau gydag o leiaf un arholiad yn Gymraeg.

en-gb	 WS145 Professor Gwynedd Parry: 
cy-gb	 WS145 Yr Athro Gwynedd Parry: 

en-gb	12. 
cy-gb	12. 

en-gb	1082 Para 12.133. 
cy-gb	1082 Para 12.133. 

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	Professional legal education for those wishing to practise in Wales must be available in the Welsh language with the phased introduction of the availability of all professional examinations in Welsh. 
cy-gb	Mae'n rhaid bod addysg gyfreithiol broffesiynol i'r rhai sydd am ymarfer yng nghymru ar gael yn Gymraeg, gan sicrhau'n raddol y bydd pob arholiad proffesiynol ar gael yn Gymraeg. 

en-gb	11.33 We mentioned at paragraph 10.41  a further problem arises because there are few legal textbooks or teaching materials in the Welsh medium. 
cy-gb	11.33 Ym mharagraff 10.41 soniwyd am broblem arall sy'n codi am fod prinder gwerslyfrau neu ddeunyddiau addysgu yn Gymraeg. 

en-gb	A similar problem arises in relation to the teaching of law through the medium of Welsh. 
cy-gb	Mae problem debyg yn codi mewn perthynas ag addysgu'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	While significant efforts are being made to improve matters – in particular at Bangor law school, which has an active programme for developing a Welsh language textbook series on core subjects – the current deficiency is a significant disincentive to studying law through the medium of Welsh. 
cy-gb	Er bod cryn ymdrech yn cael ei wneud i wella pethau – yn enwedig yn ysgol y gyfraith Prifysgol Bangor, sydd â rhaglen weithredol ar gyfer datblygu cyfres o werslyfrau Cymraeg ar bynciau craidd – mae'r diffyg presennol yn rhwystr mawr i astudio'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg. 

en-gb	The failure of the law schools to work together is largely responsible for this deficiency . 
cy-gb	Methiant ysgolion y gyfraith i gydweithio sy'n bennaf cyfrifol am y diffyg hwn . 

en-gb	Digital technology should and can be used to drive an increase in the number of Welsh law textbooks. 
cy-gb	Gellir defnyddio technoleg ddigidol i gynyddu nifer y gwerslyfrau cyfreithiol Cymraeg sydd ar gael a dylid gwneud hynny. 

en-gb	 OE006 Professor Thomas Watkin QC: 
cy-gb	 OE006 Yr Athro Thomas Watkin CF: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	11.34 For the teaching of law through the medium of Welsh to thrive, the teaching in both languages needs to be provided in the same form, from using textbooks to going to lectures. 
cy-gb	11.34 Er mwyn i addysgu'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg ffynnu, mae angen i'r addysgu yn y ddwy iaith gael ei ddarparu ar yr un ffurf, o ddefnyddio gwerslyfrau i fynd i ddarlithoedd. 

en-gb	The problem begins before reaching university. 
cy-gb	Mae'r broblem yn dechrau cyn cyrraedd y brifysgol. 

en-gb	Students who choose to study law at A Level and move to a sixth form college where law is taught through the medium of English are unlikely to opt to study law through the medium of Welsh at university . 
cy-gb	Mae myfyrwyr sy'n dewis astudio'r gyfraith fel pwnc Safon Uwch a symud i goleg chweched dosbarth lle y caiff y gyfraith ei haddysgu drwy gyfrwng y Saesneg yn annhebygol o ddewis astudio'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg yn y brifysgol . 

en-gb	Law is taught as an A Level subject through the medium of Welsh at some Welsh medium secondary schools. 
cy-gb	Caiff y gyfraith ei haddysgu fel pwnc Safon Uwch drwy gyfrwng y Gymraeg mewn rhai ysgolion uwchradd cyfrwng Cymraeg. 

en-gb	The problem continues after leaving university. 
cy-gb	Mae'r broblem yn parhau ar ôl gadael y brifysgol. 

en-gb	A small but instructive example is the need to change the referee form for joining the Inns of Court (which is the only way to qualify as a barrister in England and Wales) which asks what percentage of the applicant’s higher education is taught through the medium of English. 
cy-gb	Enghraifft fach ond defnyddiol yw'r angen i newid y ffurflen canolwyr ar gyfer ymuno ag Ysbytyau'r Brawdlys (sef yr unig ffordd o gymhwyso fel bargyfreithiwr yng Nghymru a Lloegr) sy'n gofyn pa ganran o addysg uwch yr ymgeisydd sy'n cael ei haddysgu drwy gyfrwng y Saesneg. 

en-gb	This is a clear discouragement to those wishing to study through the medium of Welsh 1085 .
cy-gb	Mae'n amlwg bod hyn yn rhwystr i'r rhai sydd am astudio'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg 1085 .

en-gb	 OE006 Professor Thomas Watkin QC: 
cy-gb	 OE006 Yr Athro Thomas Watkin CF: 

en-gb	2. 
cy-gb	2. 

en-gb	1085  OE006 Dr Catrin Fflur Huws: 
cy-gb	1085  OE006 Dr Catrin Fflur Huws: 

en-gb	2.
cy-gb	2.

en-gb	11.35 Welsh medium law teaching requires the adoption of a collaborative and coordinated approach across the Welsh law schools. 
cy-gb	11.35 Er mwyn addysgu'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg mae angen mabwysiadu dull gweithredu cydweithredol a chydgysylltiedig ym mhob un o ysgolion y gyfraith yng Nghymru. 

en-gb	Concerted action to address the lack of materials is an obvious starting point. 
cy-gb	Mae gweithredu ar y cyd i fynd i'r afael â'r prinder deunyddiau yn fan cychwyn amlwg. 

en-gb	This needs to be done in a formal setting and must not be reliant on individuals. 
cy-gb	Mae angen gwneud hyn mewn lleoliad ffurfiol ac ni ddylai ddibynnu ar unigolion. 

en-gb	We see this as one of the tasks for the proposed Law Council of Wales (see paragraph 12.103 ).
cy-gb	Rydym yn ystyried bod hwn yn un o'r tasgau i Gyngor Cyfraith Cymru  a gynigir (gweler paragraff 12.103 ).

en-gb	11.36 In paragraphs 10.41  and following we have highlighted both the importance and the challenges of ensuring that students of law and legal professionals are able to continue their education and training  in Welsh throughout their academic and professional careers. 
cy-gb	11.36 Ym mharagraffau 10.41  ac wedi hynny rydym wedi nodi pwysigrwydd sicrhau y gall myfyrwyr y gyfraith a gweithwyr cyfreithiol proffesiynol barhau â'u haddysg a'u hyfforddiant yn Gymraeg drwy gydol eu gyrfaoedd academaidd a phroffesiynol a'r heriau sy'n gysylltiedig â hynny. 

en-gb	There  is an opportunity to improve the position. 
cy-gb	Mae cyfle i wella'r sefyllfa. 

en-gb	The Welsh Government aims to develop a post-compulsory education provision which increases rates of progression and supports everyone, whatever their command of the language, to develop Welsh language skills for use socially and in the workplace . 
cy-gb	Nod Llywodraeth Cymru yw datblygu darpariaeth addysg ôl-orfodol sy'n gwella cyfraddau cynnydd ac yn cefnogi pawb, waeth pa mor rhugl ydynt yn yr iaith, er mwyn datblygu sgiliau iaith Gymraeg i'w defnyddio'n gymdeithasol ac yn y gweithle . 

en-gb	 op cit n. 
cy-gb	 op cit n. 

en-gb	1049. 
cy-gb	1049. 

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	Welsh law schools must collaborate on Welsh medium legal education, especially as regards the provision of teaching materials.
cy-gb	Mae'n rhaid i ysgolion y gyfraith yng nghymru gydweithio ar addysg gyfreithiol cyfrwng Cymraeg, yn enwedig o ran darparu deunyddiau addysgu.

en-gb	7. 
cy-gb	7. 

en-gb	Local Government
cy-gb	Llywodraeth Leol

en-gb	11.37 The Social Services Act also creates a legal framework to improve the well-being of people who require care and support. 
cy-gb	11.37 Mae'r Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol hefyd yn creu fframwaith cyfreithiol i wella llesiant pobl y mae angen gofal a chymorth arnynt. 

en-gb	Part 2 of the Act places the care and support duties for adult prisoners on the local authority where the prison is located. 
cy-gb	Mae Rhan 2 o'r Ddeddf yn gosod y dyletswyddau gofal a chymorth ar gyfer carcharorion sy'n oedolion ar yr awdurdod lleol lle mae'r carcharor wedi'i leoli. 

en-gb	It also provides that local authorities should make sure Welsh language services are built into planning and delivery and that Welsh language services are offered to Welsh speakers without them having to request it 1087 . 
cy-gb	Mae hefyd yn darparu y dylai awdurdodau lleol sicrhau bod gwasanaethau Cymraeg yn cael eu hymgorffori mewn prosesau cynllunio a chyflawni a bod gwasanaethau Cymraeg yn cael eu cynnig i siaradwyr Cymraeg heb fod angen iddynt ofyn amdanynt 1087 . 

en-gb	This suggests that local authorities should offer Welsh language services to prisoners in Wales proactively, and that local authorities need to plan to ensure that this is possible.
cy-gb	Mae hyn yn awgrymu y dylai awdurdodau lleol fynd ati'n rhagweithiol i gynnig gwasanaethau Cymraeg i garcharorion yng Nghymru a bod angen i awdurdodau lleol gynllunio er mwyn sicrhau bod hyn yn bosibl.

en-gb	8. 
cy-gb	8. 

en-gb	Coroner services 
cy-gb	Gwasanaethau crwneriaid 

en-gb	11.38 A striking example of a gap can be demonstrated by reference to Welsh language provision is coroner services. 
cy-gb	11.38 Gellir dangos enghraifft drawiadol o fwlch drwy gyfeirio at ddarpariaeth Gymraeg mewn gwasanaethau crwneriaid. 

en-gb	They deal with people at the most vulnerable time of their lives. 
cy-gb	Maent yn delio â phobl ar yr adeg anoddaf yn eu bywydau. 

en-gb	The people of Wales are entitled to a coroner service that meets the needs of Wales and provides uniform standards. 
cy-gb	Mae gan bobl Cymru yr hawl i gael gwasanaeth crwneriaid sy'n diwallu anghenion Cymru ac yn darparu safonau cyson. 

en-gb	It is therefore unacceptable, as we set out in paragraph 6.69.3,  that coroners in Wales cannot send forms, documents or letters in Welsh as the software they use cannot generate bilingual forms 1088 .
cy-gb	Felly, nid yw'n dderbyniol, fel y nodwyd ym mharagraff 6.69.3 , na all Crwneriaid yng Nghymru anfon ffurflenni, dogfennau na llythyrau yn Gymraeg am na all y feddalwedd y maent yn ei defnyddio gynhyrchu ffurflenni dwyieithog 1088 .

en-gb	We recommend:
cy-gb	Argymhellwn y canlynol: 

en-gb	All coroner services should be available in the Welsh language. 
cy-gb	Dylai holl wasanaethau grwneriaid fod ar gael yn Gymraeg. 

en-gb	10871088   op cit n. 
cy-gb	10871088   op cit n. 

en-gb	1056.WS163 HM Coroners (Wales): 
cy-gb	1056.WS163 Crwneriaid EM (Cymru): 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	9. 
cy-gb	9. 

en-gb	Conclusion
cy-gb	Casgliad

en-gb	11.39 According to Welsh Government policy, it is essential that there are no barriers to receiving services in Welsh and that Welsh language services are widespread, offered proactively, and are of an equivalent quality to those offered in English. 
cy-gb	11.39 Yn ôl polisi Llywodraeth Cymru, mae'n hanfodol nad oes unrhyw rwystrau i dderbyn gwasanaethau yn Gymraeg a bod gwasanaethau Cymraeg ar gael yn eang, eu bod yn cael eu cynnig yn rhagweithiol a'u bod o'r un ansawdd â'r gwasanaethau hynny a gynigir yn Saesneg. 

en-gb	It is clear that the current justice system fails to meet this test despite the provisions of the Welsh Language Act 1993 requiring the languages to be treated on the basis of equality. 
cy-gb	Mae'n amlwg nad yw'r system gyfiawnder bresennol yn gwneud hyn er gwaethaf darpariaethau Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 sy'n ei gwneud yn ofynnol i'r ieithoedd gael eu trin ar y sail eu bod yn gyfartal. 

en-gb	Steps must be taken to ensure that the whole system does so for the future. 
cy-gb	Mae'n rhaid cymryd camau er mwyn sicrhau bod y system gyfan yn gwneud hynny ar gyfer y dyfodol. 

en-gb	This is another example of the “jagged edge”. 
cy-gb	Mae hon yn enghraifft arall o'r ffin amrwd. 

en-gb	As the Welsh Government has the chief responsibility for the Welsh language and the UK Government has the chief responsibility for the justice system this has led, despite some good efforts, to a lack of a  systematic approach.
cy-gb	Am mai Llywodraeth Cymru sy'n bennaf cyfrifol am y Gymraeg ac am mai Llywodraeth y DU sy'n bennaf cyfrifol am y system gyfiawnder, mae  hyn yn golygu, er gwaethaf rhai ymdrechion da, nad oes dull  gweithredu systemig.

en-gb	11.40 Progress is being made, in many cases with the help of the statutory requirements for Welsh language schemes and standards and the work of the Welsh Language Commissioner. 
cy-gb	11.40 Mae cynnydd yn cael ei wneud, mewn llawer o achosion gyda chymorth y gofynion statudol ar gyfer cynlluniau iaith Gymraeg a safonau a gwaith Comisiynydd y Gymraeg. 

en-gb	However, there are too many gaps and much depends on individuals. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae gormod o fylchau ac mae llawer yn dibynnu ar unigolion. 

en-gb	Language rights are not consistently respected. 
cy-gb	Nid yw hawliau iaith yn cael eu parchu'n gyson. 

en-gb	For a nation with bilingual legislation and language rights enshrined in law, this is not sustainable. 
cy-gb	I wlad â deddfwriaeth ddwyieithog a hawliau iaith sydd wedi'u corffori yn y gyfraith, nid yw hyn yn gynaliadwy. 

en-gb	Language planning policy methods must be adopted to reflect the social, economic and political changes that shape, and which will continue to shape, contemporary Wales. 
cy-gb	Mae'n rhaid mabwysiadu dulliau polisi cynllunio ieithyddol er mwyn adlewyrchu'r newidiadau cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol sy'n llywio'r Gymru gyfoes, ac a fydd yn parhau i'w llywio. 

en-gb	Every organisation concerned with justice, including educational and professional bodies, must see its Welsh language provision as a core part of an overall system. 
cy-gb	Mae'n rhaid i bob sefydliad sy'n ymwneud â chyfiawnder, gan gynnwys cyrff addysgol a phroffesiynol, ystyried bod ei ddarpariaeth Gymraeg yn rhan greiddiol o system gyfan. 

en-gb	This may be difficult to achieve, but is necessary in order to secure the vitality of the Welsh language for future generations. 
cy-gb	Efallai y bydd hyn yn anodd ei gyflawni, ond mae'n angenrheidiol er mwyn sicrhau y bydd y Gymraeg yn parhau i ffynnu ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. 

en-gb	Wales and the judiciary
cy-gb	Cymru a'r farnwriaeth

en-gb	12. 
cy-gb	12. 

en-gb	Introduction
cy-gb	Cyflwyniad

en-gb	12.1  We have set out our recommendations on important changes that need to be made to improve the system of justice in Wales for the people of Wales. 
cy-gb	12.1  Rydym wedi cyflwyno ein hargymhellion ar newidiadau pwysig y mae angen eu gwneud er mwyn gwella'r system gyfiawnder yng Nghymru i bobl Cymru. 

en-gb	These include the provision of legal advice, the reduction of crime, better rehabilitation of offenders, better outcomes for children rather than taking them into care by aligning justice policy with health and social policy, modernising legal education and encouraging the development of the legal profession in Wales. 
cy-gb	Yn eu plith mae darparu cyngor cyfreithiol, gostwng troseddu, adsefydlu troseddwyr yn well, sicrhau gwell canlyniadau i blant yn hytrach na'u rhoi mewn gofal drwy gysoni polisi cyfiawnder â pholisi iechyd a chymdeithasol, moderneiddio addysg gyfreithiol ac annog y gwaith o ddatblygu'r proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru. 

en-gb	We have made recommendations that the issues relating to the justice system should be determined in Wales and delivered through bodies based in Wales. 
cy-gb	Rydym wedi gwneud argymhellion y dylai'r materion sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder gael eu penderfynu yng Nghymru a'u cyflawni drwy gyrff yng Nghymru. 

en-gb	In considering how that determination in Wales and delivery should be established, we examine in this Chapter the different ways in which it could be achieved – matters of governance and devolution.
cy-gb	Wrth ystyried sut y dylid mynd ati i wneud hynny yng Nghymru, yn y Bennod hon ystyriwn y ffyrdd gwahanol o wneud hynny – materion llywodraethu a datganoli.

en-gb	12.2  In Part 1 of this Chapter we explain our objectives and our approach and why it is unhelpful to look at this in terms of a “separate jurisdiction”, but rather in terms of five specific issues. 
cy-gb	12.2  Yn Rhan 1 o'r Bennod hon, esboniwn ein hamcanion a'n dull gweithredu, a pham nad yw'n fuddiol edrych ar hyn yn nhermau "awdurdodaeth ar wahân", ond yn hytrach yn nhermau pum mater penodol. 

en-gb	We explain in the remaining parts of the Chapter how those issues are considered.  
cy-gb	Yn y rhannau sy'n weddill o'r Bennod, esboniwn sut y caiff y materion hynny  eu hystyried. 

en-gb	Part 1: 
cy-gb	Rhan 1: 

en-gb	our objectives and our approach
cy-gb	Ein hamcanion a'n dull gweithredu

en-gb	1. our approach to testing the way forward
cy-gb	1. Ein dull o brofi'r ffordd ymlaen

en-gb	12.3  As we foreshadowed at paragraph 1.4,  we have tested our recommendations against the following principal factors: 
cy-gb	12.3  Fel y nodwyd gennym ym mharagraff  1.4  rydym wedi profi ein hargymhellion yn erbyn y prif ffactorau canlynol: 

en-gb	12.3.1  Justice is at the heart of any system of democratic government of a nation:
cy-gb	12.3.1  Cyfiawnder sydd wrth wraidd system llywodraeth ddemocrataidd unrhyw wlad: 

en-gb	The justice system is not an island. 
cy-gb	Nid yw'r system gyfiawnder yn bodoli ar ei phen ei hun. 

en-gb	It is integral to ensuring that the rights of the people of Wales are in every respect protected, enhanced and enforced. 
cy-gb	Mae'n rhan annatod o'r gwaith o sicrhau bod hawliau pobl Cymru yn cael eu diogelu, eu gwella a'u gorfodi ym mhob ffordd. 

en-gb	The enforcement of law and the just determination of disputes are essential to a fair and just society.
cy-gb	Mae gorfodi'r gyfraith a dyfarnu ar anghydfodau mewn ffordd gyfiawn yn hanfodol i gymdeithas deg a chyfiawn.

en-gb	12.3.2  needs of the people of Wales:
cy-gb	12.3.2  Anghenion pobl Cymru: 

en-gb	The people of Wales are entitled to a system for the provision of justice that meets their specific needs and takes into account demography, geography, diversity and equality. 
cy-gb	Mae gan bobl Cymru hawl i gael system gyfiawnder sy'n diwallu eu hanghenion penodol ac yn ystyried demograffeg, daearyddiaeth, amrywiaeth a chydraddoldeb. 

en-gb	It should not be based upon the requirements of others. 
cy-gb	Ni ddylai fod yn seiliedig ar ofynion pobl eraill.

en-gb	12.3.3  Alignment and a whole system approach:
cy-gb	12.3.3  Cysoni a dull gweithredu system gyfan: 

en-gb	As justice is not an island, the policies for justice have to be aligned with other policies, particularly in relation to health, education, social welfare, jobs and economic development. 
cy-gb	Gan nad yw cyfiawnder yn bodoli ar ei ben ei hun, rhaid i bolisïau cyfiawnder fod yn gyson â pholisïau eraill, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd, addysg, lles cymdeithasol, swyddi a'r economi. 

en-gb	Similarly, the delivery of justice needs to be aligned with the delivery of health, education, social welfare, housing and other services such as those provided by the third sector. 
cy-gb	Yn yr un modd, mae angen i'r broses o weinyddu cyfiawnder fod yn gyson â darparu gwasanaethau iechyd, addysg, lles cymdeithasol, tai a gwasanaethau eraill, fel y rhai a ddarperir gan y trydydd sector. 

en-gb	There should be a coherent overall strategy of which the strategy for justice is an integral part.
cy-gb	Dylai fod strategaeth gyffredinol gydlynol y mae'r strategaeth gyfiawnder yn rhan annatod ohoni.

en-gb	12.3.4  Funding and resources: 
cy-gb	12.3.4  Cyllid ac adnoddau: 

en-gb	The funds that are available to spend on the provision of justice necessarily relate to the provision of funds for services in relation to matters such as education, health and social welfare. 
cy-gb	Mae'r arian sydd ar gael i'w wario ar sicrhau cyfiawnder o reidrwydd yn gysylltiedig â darparu arian ar gyfer gwasanaethau mewn perthynas â materion megis addysg, iechyd a lles cymdeithasol. 

en-gb	A budget for expenditure, policies dependent upon that budget and the delivery of those policies require judgements to be made on how much should be allocated to each and how an integrated approach can deliver greater efficiencies. 
cy-gb	Mae cyllideb gwariant, polisïau sy'n dibynnu ar y gyllideb honno a chyflawni'r polisïau hynny yn gofyn am bennu faint o arian y dylid ei ddyrannu ar gyfer pob un, a sut y gall dull gweithredu integredig gyflawni mwy o arbedion effeithlonrwydd. 

en-gb	These judgements need to be made taking into account expenditure on all services across the board. 
cy-gb	Mae angen gwneud penderfyniadau o'r fath gan ystyried gwariant ar bob gwasanaeth yn gyffredinol. 

en-gb	The balance of expenditure needs to be carefully assessed and publicly justified.
cy-gb	Rhaid i wariant cytbwys gael ei asesu'n ofalus a'i gyfiawnhau'n gyhoeddus.

en-gb	12.3.5  Leadership, capacity, capability and confidence:
cy-gb	12.3.5  Arweinyddiaeth, gallu ac adnoddau, a hyder: 

en-gb	There  can be no effective delivery of justice without a structure  that provides good leadership which can develop the necessary depth of capability, capacity and confidence  across the justice system. 
cy-gb	Ni ellir sicrhau cyfiawnder mewn modd effeithiol heb fod strwythur sy'n darparu arweinyddiaeth dda a all ddatblygu'r fath allu ac adnoddau a hyder ar draws y system gyfiawnder,  sy'n angenrheidiol. 

en-gb	12.3.6  the advantages of Wales’ size: 
cy-gb	12.3.6  Manteision maint Cymru: 

en-gb	Wales’ relatively small  size enables greater flexibility and ease in getting decision makers together with a small and agile team to get things  done more cohesively.
cy-gb	Mae'r ffaith bod Cymru yn wlad gymharol fach yn golygu y gellir bod yn fwy hyblyg, a'i bod yn haws cael y sawl sy'n gwneud penderfyniadau ynghyd, gyda thîm bach ac ystwyth i wneud pethau'n fwy cydlynol.

en-gb	12.3.7  Accountability: 
cy-gb	12.3.7  Atebolrwydd: 

en-gb	There must be accountability through arrangements that are clear and easy to understand; a complex jigsaw of responsibilities hampers accountability. 
cy-gb	Rhaid sicrhau atebolrwydd drwy drefniadau clir a hawdd eu deall; mae jig-so cymhleth o gyfrifoldebau yn rhwystro atebolrwydd. 

en-gb	This can be provided in different ways, but all, including judges , are accountable. 
cy-gb	Gellir darparu hyn mewn ffyrdd gwahanol, ond mae pawb, gan gynnwys barnwyr , yn atebol. 

en-gb	 An explanation of judicial accountability is given on the Courts and Tribunals Judiciary website. 
cy-gb	 Ceir esboniad o atebolrwydd barnwrol ar wefan y Farnwriaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd. 

en-gb	12.3.8  the long-term result:
cy-gb	12.3.8  y canlyniad hirdymor: 

en-gb	Proper provision may require a longterm view to be taken even at the expense of short term discomfiture. 
cy-gb	Gall darpariaeth briodol ofyn am ystyried y sefyllfa yn yr hirdymor, hyd yn oed ar draul atebion byrdymor. 

en-gb	The system must be sustainable in the long-term.
cy-gb	Rhaid i'r system fod yn gynaliadwy yn yr hirdymor.

en-gb	12.3.9  the constitution of the uK:
cy-gb	12.3.9  Cyfansoddiad y Du: 

en-gb	The governance and devolution schemes should strengthen the constitution of the UK. 
cy-gb	Dylai'r drefn lywodraethu a'r drefn ddatganoli gryfhau cyfansoddiad y DU. 

en-gb	They must take into account the overall symmetry between the Assembly and the Welsh Government in the Welsh devolution scheme and the overall symmetry as between Scotland, Northern Ireland and Wales in devolution across the UK. 
cy-gb	Rhaid iddynt ystyried y berthynas gyffredinol rhwng y Cynulliad a Llywodraeth Cymru yn nhrefn datganoli Cymru, a'r hyn sy'n gymesur yn gyffredinol rhwng yr Alban, Gogledd Iwerddon a Chymru ym maes datganoli ledled y DU.

en-gb	2. our consideration of the issues
cy-gb	2. Ein hystyriaeth o'r materion

en-gb	12.4 
cy-gb	12.4 

en-gb	Governance and related subjects are often discussed under the heading of ‘jurisdiction’. 
cy-gb	Yn aml, trafodir llywodraethu a phynciau cysylltiedig dan y pennawd 'awdurdodaeth'. 

en-gb	Jurisdiction can have a number of different meanings 1090 . 
cy-gb	Gall fod gan awdurdodaeth sawl ystyr wahanol 1090 . 

en-gb	It can refer to one or more of the territory or persons or subject matter over which (a) a court has the power to deliver justice, or (b) in respect of which a legislature can pass legislation or (c) over which the executive government can make decisions 1091 . 
cy-gb	Gall gyfeirio at un neu ragor o'r diriogaeth neu'r personau neu'r pwnc testun y mae gan (a) llys y pŵer i weinyddu cyfiawnder yn eu cylch, neu (b) y gall deddfwrfa basio deddfwriaeth yn eu cylch neu (c) y gall y llywodraeth weithredol wneud penderfyniadau yn eu cylch 1091  

en-gb	12.5 
cy-gb	12.5 

en-gb	As the history of justice in Wales which we have summarised at paragraphs 2.2  and following shows, the powers can be brought together in different combinations. 
cy-gb	Fel y dengys hanes cyfiawnder yng Nghymru a grynhowyd gennym ym mharagraffau 2.2  ac wedi hynny, gall y pwerau gael eu dwyn ynghyd mewn gwahanol gyfuniadau. 

en-gb	For example, from 1536 to 1830, Wales had its own system of courts that enforced the law made by Parliament in Westminster and from 1999 to the present day the laws made by the Assembly in Cardiff have been enforced by the court system based in London.
cy-gb	Er enghraifft, rhwng 1536 a 1830, roedd gan Gymru ei system llysoedd ei hun a orfodai'r gyfraith a wnaed gan Senedd San Steffan, ac ers 1999 mae'r cyfreithiau a wnaed gan y Cynulliad yng Nghaerdydd wedi'u gorfodi gan y system llysoedd a leolir yn Llundain.

en-gb	12.6 
cy-gb	12.6 

en-gb	For these reasons we do not think it helpful in providing an informed consideration of the issues simply to pose a question – should there be a separate Welsh jurisdiction? 
cy-gb	Am y rhesymau hyn ni chredwn ei bod hi'n ddefnyddiol ystyried yn wybodus y materion ac yna dim ond gofyn y cwestiwn – a ddylid sefydlu awdurdodaeth ar wahân i Gymru? 

en-gb	In reality this question breaks down into a number of different parts, each of which needs to be addressed in its own right. 
cy-gb	Mewn gwirionedd, mae'r cwestiwn hwn yn cynnwys sawl rhan wahanol, ac mae angen ymdrin â phob un yn ei rhinwedd ei hun. 

en-gb	We consider it better to examine the issues under the following headings:
cy-gb	Credwn ei bod hi'n well ystyried y materion dan  y penawdau canlynol:

en-gb	1090 
cy-gb	1090 

en-gb	This was explored in a number of the submissions we received, notably from Professor Richard Percival, Dr Tom Hannant and Professor Tim Jones. 
cy-gb	Ystyriwyd hyn mewn nifer o'r cyflwyniadau a gawson, yn arbennig gan yr Athro Richard Percival, Dr Tom Hannant a'r Athro Tim Jones. 

en-gb	The Assembly’s Constitutional and Legislative Affairs Committee conducted an Inquiry into a Separate Welsh Jurisdiction and published its report  in December 2012.
cy-gb	Cynhaliodd Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol y Cynulliad Ymchwiliad i Sefydlu Awdurdodaeth ar Wahân i Gymru a chyhoeddodd ei adroddiad ym mis Rhagfyr 2012.

en-gb	1091  Jurisdiction is also used to delineate the powers of a court – such as in the phrase criminal or civil jurisdiction. 
cy-gb	1091  Defnyddir awdurdodaeth hefyd i nodi pwerau llys – megis yn yr ymadrodd awdurdodaeth droseddol neu sifil. 

en-gb	It can be used to distinguish between power in relation to objects (jurisdiction in rem) or over people (in personam jurisdiction).
cy-gb	Gellir ei defnyddio i wahaniaethu rhwng pw er mewn perthynas â gwrthrychau (awdurdodaeth in rem) neu dros bobl (awdurdodaeth in personam). ˆ

en-gb	Executive and legislative powers
cy-gb	Pwerau gweithredol a deddfwriaethol

en-gb	Greater clarity as to the law applicable in Wales
cy-gb	Mwy o eglurder o ran y gyfraith sy'n gymwys yng Nghymru

en-gb	The professions
cy-gb	Y proffesiynau

en-gb	The judiciary
cy-gb	Y farnwriaeth

en-gb	The infrastructure that supports justice
cy-gb	Y seilwaith sy'n ategu cyfiawnder

en-gb	In Part 2 of this Chapter we set out the options for executive and legislative devolution and make our recommendations. 
cy-gb	Yn Rhan 2 o'r bennod hon, amlinellwn yr opsiynau ar gyfer datganoli gweithredol a deddfwriaethol a gwnawn ein hargymhellion. 

en-gb	In Part 3, we consider the issues of governance in respect of the different options and whether reform is necessary even under the current scheme of devolution. 
cy-gb	Yn Rhan 3, ystyriwn faterion llywodraethu o ran y gwahanol opsiynau a ph'un a oes angen diwygio, hyd yn oed o dan y drefn ddatganoli bresennol. 

en-gb	In Part 4, we consider greater clarity as to the law applicable in Wales and the position of the professions. 
cy-gb	Yn Rhan 4, ystyriwn fwy o eglurder o ran y gyfraith sy'n gymwys yng Nghymru a'r sefyllfa o ran y proffesiynau. 

en-gb	In Part 5, we consider the judiciary and the infrastructure that supports justice. 
cy-gb	Yn Rhan 5, ystyriwn y farnwriaeth a'r seilwaith sy'n ategu cyfiawnder. 

en-gb	In that context we go on to examine in Part 6 two related matters. 
cy-gb	Yn y cyd-destun hwnnw awn ymlaen i ystyried dau fater cysylltiedig yn Rhan 6. 

en-gb	The first concerns safeguards for the independence of the institutions of justice and their accountability. 
cy-gb	Mae a wnelo'r cyntaf â diogelu annibyniaeth sefydliadau cyfiawnder a'u hatebolrwydd. 

en-gb	The second concerns Wales as a just, equal and diverse nation. 
cy-gb	Mae a wnelo'r ail â Chymru fel gwlad gyfiawn, gydradd ac amrywiol. 

en-gb	Finally, in Part 7 we consider the way in which the implementation of our recommendations should take place and how that implementation should be monitored.
cy-gb	Yn olaf, yn Rhan 7, ystyriwn y ffordd y dylid mynd ati i weithredu ein hargymhellion a sut y dylid monitro'r gwaith hwnnw.

en-gb	Before turning to the first of the five headings in paragraph 12.6,  it is necessary to highlight our broad conclusions to three basic questions we have posed. 
cy-gb	Cyn troi at y cyntaf o'r pum pennawd ym mharagraff 12.6 , mae angen tynnu sylw at ein casgliadau cyffredinol ynghylch tri chwestiwn sylfaenol a ofynnwyd gennym. 

en-gb	(1) Is the current scheme of devolution unjustifiably complex? 
cy-gb	(1) A yw'r drefn ddatganoli bresennol yn anghyfiawn o gymhleth? 

en-gb	(2) Have the significant changes over the past 20 years been properly accommodated in the current scheme of devolution? 
cy-gb	(2) A yw'r newidiadau sylweddol dros yr 20 mlynedd diwethaf wedi cael eu hystyried yn briodol yn y drefn ddatganoli bresennol? 

en-gb	(3) Is there an issue of leadership in the justice system in Wales? 
cy-gb	(3) A oes problem o ran arweinyddiaeth y system gyfiawnder yng Nghymru?

en-gb	Is the current scheme of devolution unjustifiably complex?
cy-gb	A yw'r drefn ddatganoli bresennol yn anghyfiawn o gymhleth?

en-gb	As we have explained , the present system of devolution is very complex, difficult to understand and therefore not a firm basis for proper democratic accountability. 
cy-gb	Fel rydym wedi'i egluro , mae'r system ddatganoli bresennol yn gymhleth iawn, yn anodd ei deall ac felly nid yw'n cynnig sail gadarn ar gyfer atebolrwydd democrataidd priodol. 

en-gb	Is it justifiable? 
cy-gb	A ellir ei gyfiawnhau? 

en-gb	Para 2.31  - 2.46.
cy-gb	Para 2.31  - 2.46.

en-gb	In the main, the transfer of powers was not the product of any carefully thought through or logical scheme of devolution, but of the way in which powers were from time to time transferred to the Secretary of State for Wales in the period prior to 1999 and thereafter through a somewhat piecemeal approach.
cy-gb	Ar y cyfan, nid oedd y broses o drosglwyddo pwerau yn seiliedig ar unrhyw fath o drefn ddatganoli resymegol neu a ystyriwyd yn ofalus.  Yn hytrach, roedd yn seiliedig ar y ffordd y cawsai pwerau eu trosglwyddo o bryd i'w gilydd i Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y cyfnod cyn 1999 ac ar ôl hynny mewn ffordd braidd yn dameidiog.

en-gb	The result is a fragmented and complex justice system where, despite much reference to coordination and partnership working, far too much is done in silos and there is no overall approach to tackling the priorities and needs of the people of Wales . 
cy-gb	Yn sgil hyn, ceir system gyfiawnder ddarniog a chymhleth lle, er gwaethaf cryn gyfeirio at gydgysylltu a gweithio mewn partneriaeth, y gwneir gormod o lawer mewn seilos ac nid oes dull gweithredu cyffredinol o fynd i'r afael â blaenoriaethau a diwallu anghenion pobl Cymru . 

en-gb	There is very limited opportunity under the current scheme of devolution and the way it is operated for a more coherent approach that uses resources more effectively and is specifically directed at the needs of Wales.
cy-gb	O dan y drefn ddatganoli bresennol, a'r ffordd y'i gweithredir, ychydig iawn o gyfle sydd i gymryd camau mwy cydlynol sy'n defnyddio adnoddau yn fwy effeithiol ac sy'n diwallu anghenion Cymru  yn benodol.

en-gb	 WS030 Institute of Welsh Affairs: 
cy-gb	 WS030 Y Sefydliad Materion Cymreig: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	1094  OE003 Alun Davies AM: 
cy-gb	1094  OE003 Alun Davies AC: 

en-gb	1. 
cy-gb	1. 

en-gb	It is difficult for the citizen to understand who is responsible for which function of government 1094 . 
cy-gb	Mae'n anodd i'r dinesydd ddeall pwy sy'n gyfrifol am ba agwedd ar y llywodraeth 1094 . 

en-gb	This does not make for proper accountability.
cy-gb	Nid yw hyn yn gyfystyr ag atebolrwydd priodol.

en-gb	We have sought to find a justifiable or logical explanation of the current scheme of devolution and considered whether the complexity stands in the way of a coherent approach to justice and the principal factors set out in paragraph 12.3.  
cy-gb	Rydym wedi ceisio canfod esboniad cyfiawn neu resymegol o'r drefn ddatganoli bresennol ac wedi ystyried p'un a yw ei natur gymhleth yn rhwystr i weinyddu cyfiawnder mewn modd cydlynol, a'r prif ffactorau a nodir ym mharagraff 12.3 . 

en-gb	As is evident from what we have set out in the preceding Chapters, we have concluded that the complexity does stand in the way. 
cy-gb	Fel sy'n amlwg o'r hyn rydym wedi'i nodi yn y Penodau blaenorol, rydym wedi dod i'r casgliad bod y cymhlethdod yn rhwystr. 

en-gb	It should be changed.
cy-gb	Dylid ei newid.

en-gb	have the significant changes over the past 20 years been properly accommodated in the current scheme of devolution? 
cy-gb	A yw'r newidiadau sylweddol dros yr 20 mlynedd diwethaf wedi cael eu hystyried yn briodol yn y drefn ddatganoli bresennol? 

en-gb	There has been significant change over the past 20 years since the National Assembly was created. 
cy-gb	Bu newidiadau sylweddol dros yr 20 mlynedd diwethaf ers i'r Cynulliad Cenedlaethol gael ei greu. 

en-gb	How well has the current scheme accommodated it? 
cy-gb	Pa mor dda mae'r drefn bresennol wedi darparu ar ei gyfer? 

en-gb	The justice system itself has undergone substantial change. 
cy-gb	Mae'r system gyfiawnder ei hun wedi newid yn sylweddol. 

en-gb	It is evident from the preceding Chapters that in many respects it does not meet the needs of Wales. 
cy-gb	Mae'n amlwg o'r Penodau blaenorol nad yw'n diwallu anghenion Cymru mewn sawl ffordd. 

en-gb	For example, the removal of legal aid, the failure to provide an advice service sufficient to take its place, the very high cost of using the courts, the failure to develop alternative means of dispute resolution and the closure of so many courts without being able to provide effective alternatives through buildings for occasional use has resulted in a denial of the availability of justice to many people in Wales. 
cy-gb	Er enghraifft, mae cael gwared ar gymorth cyfreithiol, methu â darparu gwasanaeth cyngor digonol yn ei le, cost uchel iawn defnyddio'r llysoedd, methu â datblygu ffyrdd amgen o ddatrys anghydfodau, a chau cynifer o lysoedd heb allu cynnig dewisiadau amgen effeithiol drwy adeiladau i'w defnyddio'n achlysurol wedi arwain at ddiffyg argaeledd cyfiawnder i lawer o bobl yng Nghymru. 

en-gb	If not remedied, as has been made clear, there is a threat to the Rule  of Law.
cy-gb	Os nad eir i'r afael â hyn, mae bygythiad i Reolaeth y Gyfraith.

en-gb	New technologies are transforming the way that people can interact with the justice system as well as the way that legal business is done. 
cy-gb	Mae technolegau newydd yn trawsnewid y ffordd y gall pobl ryngweithio â'r system gyfiawnder, yn ogystal â'r ffordd y cynhelir busnes cyfreithiol. 

en-gb	There has been insufficient delivery and take-up of technology in Wales and insufficient focus on the importance of ensuring that the justice system in Wales must treat the English and Welsh languages on a basis of equality.
cy-gb	Nid yw technoleg yng Nghymru wedi cael ei chyflwyno'n ddigonol, ac ni wnaed defnydd digonol ohoni, a bu ffocws annigonol ar bwysigrwydd sicrhau bod y system gyfiawnder yng Nghymru yn trin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal.

en-gb	Criminal justice policy does not devote enough resources to coordinated intervention to prevent people entering into the criminal justice system. 
cy-gb	Nid yw'r polisi cyfiawnder troseddol yn neilltuo digon o adnoddau i ymyriadau cydgysylltiedig er mwyn atal pobl rhag dod yn rhan o'r system cyfiawnder troseddol. 

en-gb	It does not provide effective rehabilitation. 
cy-gb	Nid yw'n darparu cyfleoedd adsefydlu effeithiol. 

en-gb	On the contrary, research suggests that Wales has an exceptionally high rate of imprisonment. 
cy-gb	I'r gwrthwyneb, awgryma ymchwil fod gan Gymru gyfradd eithriadol o uchel o garcharu unigolion. 

en-gb	There is no properly coordinated approach to the operation of the criminal justice system.
cy-gb	Ni weithredir y system cyfiawnder troseddol mewn ffordd sydd wedi'i chydgysylltu'n briodol.

en-gb	The proper approach to criminal justice recognises that tackling  serious issues facing the people of Wales such as mental health  and drug addiction can only be addressed by aligning justice, health, social welfare and education policies and aligning the system for  their delivery. 
cy-gb	Mae'r dull priodol o ymdrin â chyfiawnder troseddol yn cydnabod bod mynd i'r afael â'r materion difrifol hynny sy'n wynebu pobl Cymru, megis iechyd meddwl a bod yn gaeth i gyffuriau, ond yn bosibl os cysonir polisïau cyfiawnder, iechyd, lles cymdeithasol ac addysg, ynghyd â chysoni'r system ar gyfer eu cyflwyno. 

en-gb	The number of children in care has risen to unacceptable levels.  
cy-gb	Mae nifer y plant mewn gofal wedi cynyddu i lefelau annerbyniol. 

en-gb	There needs to be better coordination within the family justice system. 
cy-gb	Mae angen gwell cydgysylltu o fewn y system cyfiawnder teuluol. 

en-gb	The courts need to be better aligned with social policy for children  and families.
cy-gb	Mae angen i'r llysoedd fod yn fwy cyson â pholisi cymdeithasol ar gyfer plant a theuluoedd.

en-gb	The roles of the Lord Chancellor and the judiciary have significantly changed. 
cy-gb	Mae rolau'r Arglwydd Ganghellor a'r farnwriaeth wedi newid yn sylweddol. 

en-gb	Many of the functions that the Lord Chancellor exercised are exercised through the Lord Chief Justice. 
cy-gb	Mae llawer o'r swyddogaethau a gyflawnwyd gan yr Arglwydd Ganghellor nawr yn cael eu cyflawni gan yr Arglwydd Brif Ustus. 

en-gb	One illustration of this is that when coherence needed to be brought to the Welsh language policy for the courts and tribunals, the committee established in 1999 was called “The Lord Chancellor’s Standing Committee for the Welsh Language”, as it reflected the responsibilities the Lord Chancellor had as a judge and a minister in respect of justice. 
cy-gb	Un enghraifft o hyn yw'r adeg pan oedd angen cysoni'r polisi iaith Gymraeg ar gyfer y llysoedd a'r tribiwnlysoedd. Galwyd y pwyllgor a sefydlwyd yn 1999 yn "Bwyllgor Sefydlog yr Arglwydd Ganghellor ar gyfer y Gymraeg", am ei fod yn adlewyrchu cyfrifoldebau'r Arglwydd Ganghellor fel barnwr a gweinidog o ran cyfiawnder. 

en-gb	Although it has retained this title, it would not be so named today. 
cy-gb	Er mai dyma ei deitl o hyd, ni fyddai'n cael ei enwi felly heddiw. 

en-gb	More significantly, it is the judiciary that takes a clear lead not only in the delivery of justice in the courts and tribunals, but in relation to the modernisation of justice. 
cy-gb	Yn fwy arwyddocaol, y farnwriaeth sydd wrth y llyw, nid yn unig wrth sicrhau cyfiawnder yn y llysoedd a'r tribiwnlysoedd, ond hefyd mewn perthynas â moderneiddio cyfiawnder.

en-gb	Wales has clear and far sighted policies on future generations, sustainability and international standards on human rights . 
cy-gb	Mae gan Gymru bolisïau clir a phellgyrhaeddol ynghylch cenedlaethau'r dyfodol, cynaliadwyedd a safonau rhyngwladol ar hawliau dynol . 

en-gb	These are, however, not integrated with the justice system. 
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw'r rhain wedi'u hintegreiddio â'r system gyfiawnder. 

en-gb	The distinctive legal framework being developed to underpin these policies, including the creation of independent public officers whose role is to promote and protect rights, is not aligned to the justice system. 
cy-gb	Nid yw'r fframwaith cyfreithiol nodedig a ddatblygir i ategu'r polisïau hyn, gan gynnwys creu swyddogion cyhoeddus annibynnol sy'n gyfrifol am hyrwyddo a diogelu hawliau, yn gyson â'r system gyfiawnder. 

en-gb	Para 2.31.8 , 4.9,  6.8 et seq. 
cy-gb	Para 2.31.8, 4.9 , 6.8  et seq. 

en-gb	1096 Para 2.22.
cy-gb	1096  Para 2.22.

en-gb	Since 2011, the Assembly has had power to pass its own legislation and has done so by passing over 40 Acts as referred to at 2.37. 
cy-gb	Ers 2011, mae'r Cynulliad wedi meddu ar y pŵer i basio ei ddeddfwriaeth ei hun ac mae wedi gwneud hynny drwy basio dros 40 o Ddeddfau y cyfeirir atynt yn 2.37. 

en-gb	However, legislation often needs machinery for implementation through the courts and tribunals. 
cy-gb	Fodd bynnag, yn aml mae angen gallu gweithredu deddfwriaeth drwy'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd. 

en-gb	Wales does not have the machinery to do so either by the adoption of a coherent system with the UK Government Departments or by doing so directly.
cy-gb	Nid oes gan Gymru'r fath adnoddau, naill ai drwy fabwysiadu system gydlynol ag Adrannau Llywodraeth y DU neu drwy wneud hynny'n uniongyrchol.

en-gb	The fact that Wales has its own separate, but small, judiciary in the Welsh tribunals is recognised. 
cy-gb	Cydnabyddir y ffaith bod gan Gymru ei barnwriaeth ei hun, er yn un fechan, o fewn tribiwnlysoedd Cymru. 

en-gb	As we have explained, however, this adds to the fragmentation and does not take account of the need for an integrated approach to civil and administrative justice.
cy-gb	Fel rydym wedi'i egluro, fodd bynnag, mae hyn yn ychwanegu at y darlun darniog ac nid yw'n  ystyried yr angen i ymdrin â chyfiawnder sifil a gweinyddol mewn  modd integredig.

en-gb	A growing proportion of the Welsh law is bilingual, as laws enacted by the Assembly are developed in Welsh and English and both languages have equal status 1096 . 
cy-gb	Mae cyfran gynyddol o gyfraith Cymru yn ddwyieithog, gan fod cyfreithiau a ddeddfir gan y Cynulliad yn cael eu datblygu yn y Gymraeg a'r Saesneg, ac mae gan y ddwy iaith statws cyfartal 1096 . 

en-gb	However, not all justice related bodies have been made subject to the Welsh Language Measure 2011.
cy-gb	Fodd bynnag, nid yw pob corff sy'n gysylltiedig â chyfiawnder yn ddarostyngedig i Fesur y Gymraeg 2011.

en-gb	We have considered whether the current scheme of devolution has properly accommodated these changes. 
cy-gb	Rydym wedi ystyried p'un a yw'r drefn ddatganoli bresennol wedi darparu ar gyfer y newidiadau hyn yn briodol. 

en-gb	It is again evident from the preceding Chapters that it has not done so. 
cy-gb	Unwaith eto, mae'n amlwg o'r Penodau blaenorol nad yw wedi gwneud hynny. 

en-gb	Is there an issue of leadership in the justice system in Wales?
cy-gb	A oes problem o ran arweinyddiaeth y system gyfiawnder  yng nghymru?

en-gb	Good and accountable leadership is a precondition to the success of a nation and to the operation of the functions of government. 
cy-gb	Mae arweinyddiaeth dda ac atebol yn rhagofyniad os am weld gwlad yn llwyddo a gweld llywodraeth yn cyflawni ei swyddogaethau. 

en-gb	Such leadership is necessary to nurture capability, capacity and confidence for those who work in government or who are to be attracted to work in government. 
cy-gb	Mae'r fath arweinyddiaeth yn angenrheidiol er mwyn meithrin gallu, adnoddau a hyder y sawl sy'n gweithio i'r llywodraeth, neu sydd â diddordeb mewn gwneud hynny. 

en-gb	It is essential for the development of government policy and effective and accountable delivery of policies and services.
cy-gb	Mae'n hanfodol er mwyn datblygu polisïau'r llywodraeth, a chyflwyno polisïau a darparu gwasanaethau mewn ffordd effeithiol  ac atebol.

en-gb	As we have explained at paragraph 2.30,  the Welsh Government and the Assembly have a number of responsibilities and functions in relation to justice. 
cy-gb	Fel rydym wedi'i egluro ym mharagraff 2.30 , mae gan Lywodraeth Cymru a'r Cynulliad nifer o gyfrifoldebau a swyddogaethau mewn perthynas â chyfiawnder. 

en-gb	These functions and responsibilities have grown over the last 20 years. 
cy-gb	Mae'r swyddogaethau a'r cyfrifoldebau hyn wedi tyfu dros yr 20 mlynedd diwethaf. 

en-gb	Nonetheless, there is no single Minister responsible for these functions and responsibilities of the Welsh Government and no Justice Committee in the Assembly. 
cy-gb	Serch hynny, nid un Gweinidog sy'n gyfrifol am y swyddogaethau a'r cyfrifoldebau hyn o fewn Llywodraeth Cymru, ac ni cheir Pwyllgor ar Gyfiawnder yn y Cynulliad. 

en-gb	While the structures under the current scheme of devolution are in significant part responsible for this state of affairs, the result is that it is difficult to discern a coherent leadership structure for justice within the Welsh Government and the Assembly.
cy-gb	Tra bod strwythurau'r drefn ddatganoli bresennol yn gyfrifol i raddau sylweddol am y sefyllfa hon, o ganlyniad mae'n anodd nodi strwythur arwain gydlynol ar gyfer cyfiawnder o fewn Llywodraeth Cymru  a'r Cynulliad.

en-gb	A lack of a leadership structure and of leadership adversely affects the formation of policy and delivery in any nation. 
cy-gb	Mae'r ffaith nad oes strwythur arwain nac arweinyddiaeth yn cael effaith andwyol ar y gwaith o lunio polisïau a'u cyflawni mewn unrhyw wlad. 

en-gb	We have received evidence of where legal opportunities have not been taken – see the examples we set out at paragraph 12.71  below. 
cy-gb	Rydym wedi derbyn tystiolaeth o'r mannau hynny lle nad achubwyd ar gyfleoedd cyfreithiol – gweler yr enghreifftiau ym mharagraff 12.71  isod. 

en-gb	There is also evidence which suggests that there has been a failure to address an essential need – the development of policies for law schools and other bodies that can nurture and retain the ablest students in Wales and encourage those students who study outside Wales to return. 
cy-gb	Hefyd, mae tystiolaeth i awgrymu y bu methiant i ddiwallu angen hanfodol – datblygu polisïau ar gyfer ysgolion y gyfraith a chyrff eraill a all feithrin a chadw'r myfyrwyr gorau yng Nghymru, ac annog y myfyrwyr hynny sy'n astudio y tu allan i Gymru i ddychwelyd. 

en-gb	In our view, the implementation of such policies could have a very significant effect in assisting the development of capacity, capability and confidence which is so necessary for the proper performance of the justice functions undertaken in Wales.
cy-gb	Yn ein barn ni, gallai gweithredu'r fath bolisïau gael effaith sylweddol iawn ar y gwaith o feithrin gallu, adnoddau a hyder sydd mor angenrheidiol er mwyn i'r swyddogaethau cyfiawnder a gyflawnir yng Nghymru gael eu  cyflawni'n briodol.

en-gb	The need for leadership is not confined to government. 
cy-gb	Nid dim ond o fewn y llywodraeth y mae angen arweinyddiaeth. 

en-gb	Leadership in the legal sector whether in law firms, the Bar, academia, or elsewhere  is essential given the challenges facing justice in Wales. 
cy-gb	Mae arweinyddiaeth yn y sector cyfreithiol boed hynny mewn cwmnïau cyfreithiol, y Bar, y byd academaidd, neu mewn man arall yn hanfodol o ystyried yr heriau sy'n wynebu cyfiawnder yng Nghymru. 

en-gb	The sustainability of the legal sector itself is challenged in many ways as described in our report, including the cuts in legal aid, accelerating new technology and growing competition from new service providers including those beyond Wales. 
cy-gb	Caiff cynaliadwyedd y sector cyfreithiol ei hun ei herio mewn sawl ffordd fel y disgrifir yn ein hadroddiad, gan gynnwys y toriadau i gymorth cyfreithiol, technoleg fwyfwy newydd a chystadleuaeth gynyddol gan ddarparwyr gwasanaeth newydd, gan gynnwys y rheini y tu hwnt i Gymru. 

en-gb	Lawyers in leadership positions need  to understand those challenges and their responsibilities including  their civic responsibility. 
cy-gb	Mae angen i gyfreithwyr mewn rolau arwain ddeall yr heriau hynny a'u cyfrifoldebau, gan gynnwys eu cyfrifoldeb dinesig. 

en-gb	Leaders in the sector need to promote not only organisational goals but also societal goals. 
cy-gb	Mae angen i arweinwyr yn y sector nid yn unig hyrwyddo nodau sefydliadol, ond hefyd nodau cymdeithasol. 

en-gb	To do so, lawyers need to learn not only about styles of leadership and influence, organisational dynamics, governance and decision making, talent management and succession, change strategies (including mergers and acquisitions) and innovation, but also the importance of justice, diversity, ethics and other wider social issues.
cy-gb	I wneud hynny, mae angen i gyfreithwyr nid yn unig ddysgu am arddulliau arwain a dylanwadu, dynameg sefydliadol, llywodraethu a gwneud penderfyniadau, rheoli talent ac olyniaeth, strategaethau newid (gan gynnwys achosion o uno a chaffael) ac arloesedd, ond hefyd bwysigrwydd cyfiawnder, amrywiaeth, moeseg a materion cymdeithasol ehangach eraill.

en-gb	The Lord Chief Justice heads the whole of the judiciary of England and Wales. 
cy-gb	Yr Arglwydd Brif Ustus sy'n arwain y farnwriaeth gyfan yng Nghymru a Lloegr. 

en-gb	Inevitably, the Lord Chief Justice must rely upon the support of other senior leadership judges. 
cy-gb	Yn anochel, rhaid i'r Arglwydd Brif Ustus ddibynnu ar gymorth barnwyr eraill sy'n uwch-arweinwyr. 

en-gb	However, the members of the senior judiciary who have a specific role in relation to Wales (the Presiding Judges and Liaison Judges) are often in post for comparatively short periods of time. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae'r aelodau o'r uwch-farnwriaeth sydd â rôl benodol mewn perthynas â Chymru (y Barnwyr Llywyddol a'r Barnwyr Cyswllt) yn aml yn eu swydd am gyfnodau cymharol fyr o amser. 

en-gb	Presiding Judges take on a number of different and important leadership functions yet they serve as such judges for a maximum of four years. 
cy-gb	Mae Barnwyr Llywyddol yn cyflawni nifer o swyddogaethau arwain gwahanol a phwysig, ond eto i gyd maent yn gwasanaethu fel barnwyr o'r fath am uchafswm o bedair blynedd. 

en-gb	The Liaison Judges sometimes serve for even shorter periods. 
cy-gb	Weithiau, bydd y Barnwyr Cyswllt yn gwasanaethu am gyfnodau hyd yn oed yn llai. 

en-gb	On any view it is difficult for such judges to develop and properly exercise their leadership skills in such short periods of time when at the same time they are expected to preside over the most serious cases arising in Wales. 
cy-gb	Mae'n anodd i farnwyr o'r fath feithrin eu sgiliau arwain, a'u defnyddio'n briodol, mewn cyfnodau mor fyr o amser pan ddisgwylir iddynt hefyd ymdrin â'r achosion mwyaf difrifol sy'n codi yng Nghymru. 

en-gb	As we conclude in paragraph 12.141,  the system of Presiding Judges which operates throughout the regions of England and in Wales is no longer appropriate for Wales given the need to provide Wales with judicial leadership tailored to its particular needs and the requirements for engagement with the Welsh Government and the bodies that have responsibilities for the justice system in Wales.
cy-gb	Fel y down i'r casgliad ym mharagraff 12.141 , nid yw'r system o Farnwyr Llywyddol sydd ar waith ledled Cymru, a rhanbarthau Lloegr, yn briodol mwyach i Gymru o ystyried yr angen i Gymru gael arweinyddiaeth farnwrol sy'n diwallu ei hanghenion penodol a'r gofynion o ran ymgysylltu â Llywodraeth Cymru a'r cyrff sy'n gyfrifol am y system gyfiawnder yng Nghymru

en-gb	Welsh law schools have a central role in preparing student lawyers to be future leaders. 
cy-gb	Mae gan ysgolion y gyfraith yng Nghymru rôl ganolog i'w chwarae yn paratoi cyfreithwyr dan hyfforddiant i fod yn arweinwyr y dyfodol. 

en-gb	As for today’s leaders both in the private and public sectors, they have to be supported to understand their responsibilities, to be equipped with the skills to navigate the highly challenging and rapidly changing environment and to become more effective and impactful leaders for the benefit of their organisations, the legal sector and society as a whole.
cy-gb	Rhaid i arweinwyr heddiw, yn y sector cyhoeddus a'r sector preifat, gael eu helpu i ddeall eu cyfrifoldebau, meddu ar y sgiliau i weithio mewn amgylchedd hynod heriol, sy'n newid yn gyflym, a dod yn arweinwyr mwy effeithiol a dylanwadol er budd eu sefydliadau, y sector cyfreithiol a chymdeithas yn gyffredinol.

en-gb	The development of leadership of the public and private justice  sector in Wales and the capacity, capability and confidence which  such leadership builds is crucial. 
cy-gb	Rhaid datblygu arweinyddiaeth yn y sector cyfiawnder cyhoeddus a phreifat yng Nghymru, ynghyd â'r gallu, yr adnoddau a'r hyder y mae'r fath arweinyddiaeth yn eu meithrin. 

en-gb	Overall, there is an urgent need to  improve upon current leadership structures and capabilities both in respect of current responsibilities and in preparation for new responsibilities we recommend. 
cy-gb	Ar y cyfan, mae angen gwella strwythurau a galluoedd arwain presennol ar frys, a hynny o ran cyfrifoldebau presennol ac wrth baratoi ar gyfer y cyfrifoldebau newydd a argymhellir gennym. 

en-gb	Part 2: 
cy-gb	Rhan 2: 

en-gb	executive and legislative powers
cy-gb	Pwerau gweithredol a deddfwriaethol

en-gb	12.34 Against that background, we first consider the scope for reform under the current scheme of devolution. 
cy-gb	12.34 Yn erbyn y cefndir hwnnw, ystyriwn yn gyntaf y lle sydd i ddiwygio o dan y drefn ddatganoli bresennol. 

en-gb	Second, we consider the option of executive devolution and third, that of legislative devolution. 
cy-gb	Yn ail, ystyriwn opsiwn datganoli gweithredol ac yn drydydd, datganoli deddfwriaethol.

en-gb	1. option 1: 
cy-gb	1. opsiwn 1: 

en-gb	reform under the current scheme of devolution
cy-gb	Diwygio o dan y drefn ddatganoli bresennol

en-gb	12.35 In the preceding chapters, we have recommended that significant changes are needed to the existing justice system in Wales and suggested that the determination of some matters needs to be made in Wales. 
cy-gb	12.35 Yn y Penodau blaenorol, rydym wedi argymell gwneud newidiadau sylweddol i'r system gyfiawnder bresennol yng Nghymru, ynghyd ag awgrymu bod angen i rai materion gael eu penderfynu yng Nghymru. 

en-gb	These include legal aid , policing policy , youth justice , an overarching offender rehabilitation strategy , family justice , the court and tribunal infrastructure in Wales  and the approach to both legal education and the promotion of the legal sector . 
cy-gb	Yn eu plith mae cymorth cyfreithiol , polisi plismona , cyfiawnder ieuenctid 1099 , strategaeth gyffredinol i adsefydlu troseddwyr , cyfiawnder teuluol 1101 , seilwaith y llysoedd a'r tribiwnlysoedd yng Nghymru  a'r dull o ymdrin ag addysg gyfreithiol a hyrwyddo'r  sector cyfreithiol . 

en-gb	Para 3.66 and 3.84.
cy-gb	Para 3.66.4  a 3.84.

en-gb	Para 4.146.
cy-gb	Para 4.146. 

en-gb	Para 4.194.
cy-gb	1099  Para 4.194 .

en-gb	Para 4.290.
cy-gb	Para 4.290 . 

en-gb	Para 7.107.
cy-gb	1101  Para 7.107.

en-gb	Para 8.40.
cy-gb	Para 8.40.

en-gb	Para 9.89 , 10.3  et seq.
cy-gb	Para 9.89,  10.3 et seq.

en-gb	strategic and delivery boards
cy-gb	a)  Byrddau strategol a chyflawni

en-gb	12.36 We have also suggested in respect of strategy, policy and delivery, that two existing boards be developed:
cy-gb	12.36 Rydym hefyd wedi awgrymu, o ran strategaeth, polisi a chyflawni,  y dylid datblygu dau fwrdd sy'n bodoli eisoes:

en-gb	The existing All Wales Criminal Justice Board be replaced by a new board, the Wales Criminal Justice Board with clear responsibilities and powers, including the powers of the Policing Board, as set out at paragraph 4.25  and following.
cy-gb	12.36.1  Dylai Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru Gyfan gael ei ddisodli gan fwrdd newydd, sef Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru, sydd â chyfrifoldebau a phwerau clir, gan gynnwys pwerau'r Bwrdd Plismona, fel y nodir ym mharagraff 4.25   ac wedi hynny.

en-gb	The existing Family Justice Network for Wales be made an effective body with clear responsibilities and powers as set out in paragraph 7.100  and following.
cy-gb	12.36.2 Dylai Rhwydwaith Cyfiawnder Teuluol Cymru ddod yn gorff effeithiol sydd â chyfrifoldebau a phwerau clir fel y nodir ym mharagraff 7.100 ac wedi hynny.

en-gb	We have also suggested that two new bodies be created:
cy-gb	Rydym hefyd wedi awgrymu y dylid creu dau gorff newydd:

en-gb	An independent body to give strategic direction for  funding both for legal aid and the third sector as set  out at paragraph 3.66. 
cy-gb	12.36.3 Corff annibynnol i bennu cyfeiriad strategol ar gyfer ariannu cymorth cyfreithiol a'r trydydd sector, fel y nodir ym  mharagraff 3.66 .

en-gb	An independent body to co-ordinate civil and administrative justice as set out at paragraphs 5.55  and 6.60.  
cy-gb	12.36.4 Corff annibynnol i gydgysylltu cyfiawnder sifil a gweinyddol fel y nodir ym mharagraffau 5.55  a 6.60 . 

en-gb	These boards, taking advantage of Wales’ size, can be developed or created under the current scheme of devolution. 
cy-gb	12.37 Gall y byrddau hyn, gan fanteisio ar faint Cymru, gael eu datblygu neu eu sefydlu o dan y drefn ddatganoli bresennol. 

en-gb	Although they would not be able to develop the full potential envisaged, it would make a material difference and provide essential experience and leadership if these were set up as soon as possible.
cy-gb	Er na fyddent yn gallu gwireddu'r holl botensial a ragwelir, byddai hyn yn gwneud gwahaniaeth pwysig ac yn darparu profiad ac arweinyddiaeth hanfodol, petaent yn cael eu sefydlu cyn gynted â phosibl.

en-gb	Each of these boards should operate in an open, transparent and accountable manner through (1) a website that clearly identifies the current membership, the dates of meetings, the agendas for meetings and minutes of meetings and policy papers, and (2) periodic reporting to the Assembly.
cy-gb	12.38 Dylai pob un o'r byrddau hyn weithredu mewn ffordd agored, dryloyw ac atebol drwy (1) gwefan sy'n nodi'n glir yr aelodau presennol, dyddiadau cyfarfodydd, agendâu cyfarfodydd a chofnodion cyfarfodydd a phapurau polisi a (2) adroddiadau cyfnodol i'r Cynulliad.

en-gb	To avoid duplication of effort, it would be necessary to abolish as many as possible of the other bodies exemplified in Figure 14 which appears at paragraph 4.4.  
cy-gb	12.39 Er mwyn osgoi unrhyw ddyblygu, byddai angen diddymu cynifer â phosibl o'r cyrff eraill y rhoddir enghreifftiau ohonynt yn Ffigur 14 sy'n ymddangos ym mharagraff 4.4 . 

en-gb	The active cooperation of the Ministry of Justice and the Home Office would be needed. 
cy-gb	12.40 Byddai angen cydweithrediad y Weinyddiaeth Gyfiawnder a'r Swyddfa Gartref. 

en-gb	Direct and unfettered engagement with those with the necessary expertise, functions and responsibilities in the Ministry of Justice and the Home Office should take place as long as the current scheme of devolution continues. 
cy-gb	Dylid ymgysylltu'n uniongyrchol ac yn rhydd â'r rheini sydd â'r arbenigedd, y swyddogaethau a'r cyfrifoldebau angenrheidiol yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder a'r Swyddfa Gartref tra bod y drefn ddatganoli bresennol yn mynd rhagddi. 

en-gb	We address the way in which judicial engagement should be achieved at paragraph 12.142  and following below.
cy-gb	12.41 Ymdriniwn â'r ffordd y dylid mynd ati i ymgysylltu â'r farnwriaeth ym mharagraff 12.142 ac wedi hynny isod.

en-gb	We also address at paragraph 12.103  below the creation of a Law Council of Wales.
cy-gb	12.42 Hefyd, ym mharagraff 12.103  isod, ymdriniwn â chreu Cyngor  Cyfraith Cymru.

en-gb	Implementation of some particular recommendations
cy-gb	b)  Gweithredu rhai argymhellion penodol

en-gb	12.43 There are many other recommendations that should also be implemented as part of the immediate reform that is possible under the current scheme of devolution. 
cy-gb	12.43 Mae llawer o argymhellion eraill y dylid eu gweithredu hefyd fel rhan o'r gwaith diwygio uniongyrchol sy'n bosibl o dan y drefn ddatganoli bresennol. 

en-gb	These include:  
cy-gb	Yn eu plith mae'r canlynol:  

en-gb	Long-term arrangements for police apprenticeship and legal apprenticeship funding .
cy-gb	Trefniadau hirdymor ar gyfer ariannu prentisiaethau'r heddlu a phrentisiaethau cyfreithiol .

en-gb	Para 4.131  and 9.51.
cy-gb	Para 4.131 a 9.51 .

en-gb	Effective arrangements between the Welsh Government,  the Assembly and the judiciary for engagement on  proposed legislation .
cy-gb	Trefniadau effeithiol rhwng Llywodraeth Cymru, y  Cynulliad a'r farnwriaeth ar gyfer ymgysylltu ar  ddeddfwriaeth arfaethedig .

en-gb	Para 12.140.
cy-gb	Para 12.140.

en-gb	Bringing all tribunals and public bodies exercising functions  in devolved subject areas which make judicial or  quasi-judicial decisions not currently subject to the supervision of the President of Welsh Tribunals under the supervision of the President of Welsh Tribunals .
cy-gb	Dwyn yr holl dribiwnlysoedd a chyrff cyhoeddus sy'n cyflawni swyddogaethau mewn meysydd datganoledig sy'n gwneud penderfyniadau barnwrol neu led-farnwrol nad ydynt dan oruchwyliaeth y Llywydd Tribiwnlysoedd ar hyn o bryd dan oruchwyliaeth Llywydd Tribiwnlysoedd Cymru .

en-gb	Para 6.50.
cy-gb	Para 6.50.

en-gb	The development of an all Wales approach to the reduction in and handling of care proceedings through the Family Justice Network for Wales and the Local Family Justice Boards under good leadership .
cy-gb	Dylid datblygu dull Cymru gyfan o leihau ac ymdrin ag achosion gofal drwy Rwydwaith Teuluol Cymru a'r Byrddau Cyfiawnder Teuluol Lleol o dan arweinyddiaeth dda .

en-gb	Para 7.107.
cy-gb	Para 7.107 . 

en-gb	Vigorous support for the project being undertaken by the Family Observatory and the SAIL Databank .
cy-gb	1108  Para 7.111.

en-gb	Para 7.111.
cy-gb	Cefnogaeth frwd i'r prosiect a gynhelir gan yr Arsyllfa Teuluoedd a Chronfa Ddata SAIL 1108 .

en-gb	All the recommendations on supporting the legal sector and on legal education .
cy-gb	Yr holl argymhellion ar gefnogi'r sector cyfreithiol ac ar  addysg gyfreithiol .

en-gb	Para 9.51 , 9.66 , 9.76 , 9.80 , 9.89 , 9.92 , 10.30 , 10.35,  10.44,  10.48 , 10.53 .
cy-gb	Para 9.51 , 9.66 , 9.76 , 9.80 , 9.89 , 9.92 , 10.30 , 10.35,  10.44 , 10.48,  10.53.

en-gb	  There are further recommendations which could be taken forward by    agreement between the Welsh Government and the UK Government,    or with the support of the UK Government. 
cy-gb	  Ceir argymhellion pellach y gellid eu datblygu drwy gytundeb rhwng   Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, neu gyda chefnogaeth    Llywodraeth y DU. 

en-gb	These include:
cy-gb	Mae'r rhain yn cynnwys:

en-gb	Expanding the Support Through Court so it is available at all courts and tribunals in Wales 1110 
cy-gb	Ehangu Support Through Court er mwyn sicrhau ei bod ar gael ym mhob llys a thribiwnlys ledled Cymru 1110 .

en-gb	Establishing a system of problem-solving criminal courts and Family Drug and Alcohol Court in Wales 1111 
cy-gb	Sefydlu system o lysoedd troseddol datrys problemau a Llys Cyffuriau ac Alcohol i Deuluoedd yng Nghymru 1111 .

en-gb	Rapidly establishing a sustained, comprehensive network of services and centres as alternatives to custody for women in Wales 1112 
cy-gb	Sefydlu rhwydwaith parhaus a chynhwysfawr o wasanaethau  a chanolfannau yn gyflym yn lle carcharu menywod  yng Nghymru 1112 .

en-gb	Collating needs assessments of Welsh offenders to identify the range and timing of interventions required in both prisons and the community. 
cy-gb	Dwyn ynghyd asesiadau o anghenion troseddwyr yng Nghymru er mwyn nodi'r amrywiaeth o ymyriadau sydd eu hangen, a phryd, mewn carchardai ac yn y gymuned. 

en-gb	Mapping this against detailed reoffending data collected by local authority area in Wales 1113 
cy-gb	Mapio hyn yn erbyn data aildroseddu manwl a gesglir fesul ardal awdurdod lleol yng Nghymru 1113 .

en-gb	Digital court services and other dispute resolution services that are accessible, with free assistance available to help individuals use them 1114 
cy-gb	Gwasanaethau llys digidol a gwasanaethau datrys anghydfodau eraill sy'n hygyrch, ac yn cynnig cynhorthwy am ddim i helpu unigolion i'w defnyddio 1114 .

en-gb	Making it compulsory under the Civil Procedure Rules for cases against Welsh public bodies which challenge the lawfulness of their decisions to be issued and heard in Wales 1115 
cy-gb	O dan y Rheolau Trefniadaeth Sifil ei gwneud hi'n orfodol i achosion yn erbyn cyrff cyhoeddus yng Nghymru sy'n herio cyfreithlondeb eu penderfyniadau gael eu cyflwyno a'u gwrando yng Nghymru 1115 .

en-gb	Making all challenges relating to inquests of deaths in Wales capable of being issued and heard in Wales 1116 
cy-gb	Sicrhau bod modd cyflwyno a gwrando pob her sy'n ymwneud â chwestau marwolaethau yng Nghymru, yng Nghymru 1116 .

en-gb	Making justice bodies subject to the Welsh Language Measure 2011 1117 
cy-gb	Sicrhau bod cyrff cyfiawnder yn ddarostyngedig i Fesur y Gymraeg 2011 1117 .

en-gb	1110 
cy-gb	1110 

en-gb	Para 3.66.
cy-gb	Para 3.66.

en-gb	1111 
cy-gb	1111 

en-gb	Para 7.107.
cy-gb	Para 7.107.

en-gb	1112 
cy-gb	1112 

en-gb	Para 4.276.
cy-gb	Para 4.276.

en-gb	1113 
cy-gb	1113 

en-gb	Para 4.290.
cy-gb	Para 4.290.

en-gb	1114 
cy-gb	1114 

en-gb	Para 5.22.
cy-gb	Para 5.22.

en-gb	1115 
cy-gb	1115 

en-gb	Para 6.27.
cy-gb	Para 6.27.

en-gb	1116 
cy-gb	1116 

en-gb	Para 6.68.
cy-gb	Para 6.68.

en-gb	1117 
cy-gb	1117 

en-gb	Para 11.13.
cy-gb	Para 11.13.

en-gb	We would encourage the judiciary to adopt the recommendations we have made as to: 
cy-gb	Byddem yn annog y farnwriaeth i fabwysiadu'r argymhellion rydym wedi'u gwneud o ran y canlynol:

en-gb	Intensive alternatives to custody, including those with treatment requirements , within the current sentencing framework. 
cy-gb	•  Opsiynau amgen dwys i'r ddalfa, gan gynnwys y rhai â gofynion triniaeth , o fewn y fframwaith dedfrydu presennol. 

en-gb	Para 4.288.
cy-gb	Para 4.288.

en-gb	Encouraging in the lead up to and at the first case management hearing a thorough examination of the feasibility of problem-solving and the form it might take.
cy-gb	•  Annog, wrth arwain at y gwrandawiad rheoli achos cyntaf, ac wrth ei gynnal, archwiliad trylwyr o ymarferoldeb datrys problemau a sut y gellid gwneud hynny .

en-gb	Para 7.103.
cy-gb	Para 7.103.

en-gb	Providing better data and information 
cy-gb	c)  Darparu gwell data a gwybodaeth 

en-gb	As we have noted at paragraph 1.21,  we have encountered problems with data in almost every aspect of our inquiries. 
cy-gb	12.44 Fel rydym wedi'i nodi ym mharagraff 1.21 , rydym wedi dod ar draws problemau gyda data ym mron pob agwedd ar ein hymchwiliadau. 

en-gb	It has proved very difficult for the Commission and others to access disaggregated data for Wales as distinct from England and Wales . 
cy-gb	Mae wedi bod yn anodd iawn i'r Comisiwn ac eraill gael gafael ar ddata sydd wedi'u datgrynhoi ar gyfer Cymru, yn wahanol i Gymru a Lloegr . 

en-gb	There also needs to be mapping of this data against the offender assessment data (collected by the Probation Service when an offender is referred to probation services) which summarises the characteristics and needs leading to an individual’s criminal behaviour. 
cy-gb	Mae hefyd angen i'r data hyn gael eu mapio yn erbyn y data sy'n asesu troseddwyr (a gesglir gan y Gwasanaeth Prawf pan gaiff troseddwr ei atgyfeirio at y gwasanaeth prawf) sy'n crynhoi'r nodweddion a'r anghenion sy'n arwain at ymddygiad troseddol unigolyn. 

en-gb	 op cit n.94: 
cy-gb	 op cit n.94: 

en-gb	133-134. 
cy-gb	133-134. 

en-gb	1121  Para 7.86  et seq.
cy-gb	1121  Para 7.86  et seq.

en-gb	In relation to family justice, we have pointed out the importance of the work being undertaken by Lancaster University and the SAIL Databank to establishing a long-term policy 1121 . 
cy-gb	12.45 O ran cyfiawnder teuluol, rydym wedi cyfeirio at bwysigrwydd y gwaith a wneir gan Brifysgol Caerhirfryn a Banc Data SAIL er mwyn sefydlu  polisi hirdymor 1121 . 

en-gb	We also consider that the data in relation to justice should be mapped against data collected on health needs or indicators of deprivation as is being undertaken by the SAIL Databank. 
cy-gb	12.46 Rydym hefyd o'r farn y dylai'r data sy'n ymwneud â chyfiawnder gael eu mapio yn erbyn y data a gesglir ar anghenion iechyd neu ddangosyddion amddifadedd, fel y gwneir gan Fanc Data SAIL. 

en-gb	They should include, so far as possible, data on protected characteristics. 
cy-gb	I'r graddau y bo modd, dylent gynnwys data ar nodweddion gwarchodedig. 

en-gb	Together these would begin to provide a stronger evidence base for meaningful deliberations on where to target resources for maximum impact and local solutions to criminality, reoffending and rehabilitation. 
cy-gb	Gyda'i gilydd, byddai'r rhain yn dechrau darparu sylfaen dystiolaeth gryfach ar gyfer ystyried yn ystyrlon ble i dargedu adnoddau er mwyn cael yr effaith fwyaf posibl ac atebion lleol i droseddoldeb, aildroseddu ac adsefydlu 

en-gb	the current scheme does not provide a solution to the fundamental    problems we have identified
cy-gb	d)  nid yw'r drefn bresennol yn darparu ateb i'r problemau sylfaenol    rydym wedi'u nodi

en-gb	However, reform under the current scheme of devolution would be what is often called a ‘sticking plaster’ solution. 
cy-gb	12.47 Fodd bynnag, ateb dros dro fyddai diwygio o dan y drefn ddatganoli bresennol. 

en-gb	We do not see how it is possible to carry out the changes that are needed in a way that provides a practical long-term solution and makes a real difference to the people of Wales. 
cy-gb	Ni allwn weld sut mae modd gwneud y newidiadau sydd eu hangen mewn ffordd sy'n darparu ateb hirdymor ymarferol ac yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl Cymru. 

en-gb	Without substantial devolution of justice functions, some fundamental matters would not be addressed. 
cy-gb	Heb ddatganoli swyddogaethau cyfiawnder yn sylweddol, ni fyddai modd ymdrin â rhai materion sylfaenol. 

en-gb	We highlight three such matters below.
cy-gb	Tynnwn sylw at dri mater o'r fath isod.

en-gb	The first is resources. 
cy-gb	12.48 Y cyntaf yw adnoddau. 

en-gb	A coherent policy cannot be devised and delivered without control over resources. 
cy-gb	Ni ellir llunio na chyflwyno polisi cydlynol heb reoli adnoddau. 

en-gb	A clear illustration is the way in which resources are spent on criminal justice. 
cy-gb	Enghraifft dda o hyn yw'r ffordd y caiff adnoddau eu gwario ar gyfiawnder troseddol. 

en-gb	If more is to be done to try and prevent people entering the criminal justice system or to help those entering it to be more effectively rehabilitated, it will be necessary to rebalance the expenditure within the criminal justice system. 
cy-gb	Os mai'r bwriad yw gwneud mwy i geisio atal pobl rhag dod yn rhan o'r system cyfiawnder troseddol neu helpu'r rheini sydd eisoes yn rhan ohoni i gael eu hadsefydlu'n fwy effeithiol, bydd angen ail-gydbwyso gwariant o fewn y system cyfiawnder troseddol. 

en-gb	The most effective way this can be done is to spend (1) more on preventing people entering the criminal justice system through, for example, increasing the resources for better mental health and treatment of substance misuse and robust, effective sentencing in the community, and (2) less on sending people to prison. 
cy-gb	Y ffordd fwyaf effeithiol o wneud hyn yw gwario (1) mwy ar atal pobl rhag dod yn rhan o'r system cyfiawnder troseddol, er enghraifft cynyddu'r adnoddau ar gyfer gwell iechyd meddwl a thrin camddefnyddio sylweddau a dedfrydu cadarn ac effeithiol yn y gymuned a (2) llai ar anfon pobl i'r carchar. 

en-gb	This cannot be done under the current system for a number of reasons, including the non-devolution of sentencing policy and the allocation of resources within the criminal justice system. 
cy-gb	Ni ellir gwneud hyn o dan y system bresennol am nifer o resymau, gan gynnwys y ffaith nad yw polisi dedfrydu na dyrannu adnoddau o fewn y system cyfiawnder troseddol wedi'u datganoli. 

en-gb	Wales should be able to lead on the design and implementation of policies and the allocation of resources in a way tailored to the needs of the people of Wales.
cy-gb	Dylai fod modd i Gymru arwain y gwaith o ddylunio a gweithredu polisïau a dyrannu adnoddau mewn ffordd sy'n diwallu anghenion pobl Cymru.

en-gb	The second matter is the inability to achieve alignment of justice policies and other policies. 
cy-gb	12.49 Yr ail fater yw'r ffaith na ellir cysoni polisïau cyfiawnder a pholisïau eraill. 

en-gb	Justice would remain an island. 
cy-gb	Byddai cyfiawnder yn parhau i fod yn faes ar ei ben ei hun. 

en-gb	There would be no coherent and joined up approach between other functions and policies determined in Wales by the Assembly and the Welsh Government and justice policy and the operation of the justice system in Wales, particularly in relation to criminal and family justice as we  have explained. 
cy-gb	Ni fyddai dull gweithredu cydlynol nac unedig rhwng swyddogaethau a pholisïau eraill a bennir yng Nghymru gan y Cynulliad a Llywodraeth Cymru a pholisi cyfiawnder a gweithredu'r system gyfiawnder yng Nghymru, yn enwedig mewn perthynas â chyfiawnder troseddol a theuluol fel rydym wedi'i egluro. 

en-gb	The third matter is a lack of accountability. 
cy-gb	12.50 Y trydydd mater yw diffyg atebolrwydd. 

en-gb	This is exemplified in the lack of performance reporting where attempts have been made to bring about a more coherent and joined up policy in criminal justice . 
cy-gb	Gwelir hyn yn y diffyg adroddiadau ar berfformiad lle ceisiwyd llunio polisi mwy cydlynol ac unedig ym maes cyfiawnder troseddol . 

en-gb	Para 4.137,  4.221, 7.9 et seq, 7.94 .
cy-gb	Para 4.137 , 4.221 7.9  et seq, 7.94 .

en-gb	2. option 2: 
cy-gb	2. opsiwn 2: 

en-gb	executive devolution
cy-gb	Datganoli gweithredol

en-gb	12.51 We next consider whether a scheme of executive devolution would address the issues we have raised. 
cy-gb	12.51 Nesaf, ystyriwn p'un a fyddai trefn ddatganoli weithredol yn mynd i'r afael â'r materion rydym wedi'u codi. 

en-gb	the powers of the mayors in London and manchester
cy-gb	a)  Pwerau Maer Llundain a Maer Manceinion

en-gb	12.52 We have examined in paragraphs 4.80  and 4.210,  the UK Government’s policy of executive devolution to London and Manchester, where attempts have been made to provide a more coherent system by devolving powers over the police and giving greater influence over other justice matters to the elected Mayors . 
cy-gb	12.52 Ym mharagraffau 4.80  a 4.210 , rydym wedi archwilio polisi datganoli gweithredol Llywodraeth y DU ar gyfer Llundain a Manceinion, lle ceisiwyd darparu system fwy cydlynol drwy ddatganoli pwerau dros yr heddlu a rhoi mwy o ddylanwad dros faterion cyfiawnder eraill i'r ddau Faer etholedig . 

en-gb	The circumstances are however very different in Wales. 
cy-gb	Fodd bynnag, mae'r amgylchiadau yn wahanol iawn yng Nghymru. 

en-gb	Both London and Greater Manchester have one police force, with the Mayor as the PCC. 
cy-gb	Un heddlu sydd gan Lundain a Manceinion Fwyaf, a'r Maer yw Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu. 

en-gb	They operate within the same policy and legislative framework as all their partner organisations and that framework is set by the UK Government and Parliament. 
cy-gb	Maent yn gweithredu o fewn yr un fframwaith polisi a fframwaith deddfwriaethol â'u holl sefydliadau partner, a Llywodraeth y DU a Senedd San Steffan sy'n gyfrifol am osod y fframwaith hwnnw. 

en-gb	The UK Government retains ultimate control over what resources are transferred and for what purpose. 
cy-gb	Llywodraeth y DU sy'n bennaf cyfrifol am ba adnoddau a drosglwyddir ac am ba reswm. 

en-gb	We do not consider that this would be a practical solution in Wales, let alone a principled one, especially in the light of democratic devolution. 
cy-gb	Ni chredwn y byddai hyn yn ateb ymarferol i Gymru, heb sôn am fod yn un egwyddorol, yn enwedig yn sgil datganoli democrataidd. 

en-gb	 WS147 Theo Huckle QC: 
cy-gb	 WS147 Theo Huckle CF: 

en-gb	5. op cit n. 
cy-gb	5. op cit n. 

en-gb	94: 
cy-gb	94: 

en-gb	45.
cy-gb	45.

en-gb	the use of “blueprints”
cy-gb	b)  Defnyddio “glasbrintiau”

en-gb	12.53 As discussed in paragraphs 4.219 - 4.221,  blueprints for youth justice and female offenders developed jointly between Ministry of Justice bodies (HMPPS Wales and the Youth Justice Board) and the Welsh Government, announced in May 2019, are even further from providing a solution. 
cy-gb	12.53 Fel y trafodwyd ym mharagraffau 4.219  a 4.221,  mae glasbrintiau ar gyfer cyfiawnder ieuenctid a throseddwyr sy'n fenywod a ddatblygwyd ar y cyd rhwng cyrff y Weinyddiaeth Gyfiawnder (Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EM Cymru a'r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid) a Llywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd ym mis Mai 2019, hyd yn oed ymhellach o gynnig ateb. 

en-gb	They are aimed at securing further improvements through closer partnership working, without changing responsibilities for the policies, legislation or resources involved. 
cy-gb	Eu nod yw sicrhau mwy o welliannau drwy waith partneriaeth agosach, heb newid cyfrifoldebau am y polisïau, y ddeddfwriaeth na'r adnoddau dan sylw. 

en-gb	The aspirations, approaches and principles they set out are ones which accord with our analysis. 
cy-gb	Mae'r dyheadau, y dulliau gweithredu a'r egwyddorion a nodir ganddynt yn rhai sy'n cyd-fynd â'n dadansoddiad. 

en-gb	However, crucially, it is not clear who will be held to account for results. 
cy-gb	Fodd bynnag, yn hanfodol, nid yw'n glir pwy fydd yn cael ei ddwyn i gyfrif am y canlyniadau. 

en-gb	The implementation plans contain commitments to explore and consider options, but no firm commitments to investment or to achieving a measurable impact. 
cy-gb	Mae'r cynlluniau gweithredu yn cynnwys ymrwymiadau i archwilio ac ystyried opsiynau, ond nid oes unrhyw ymrwymiadau cadarn i fuddsoddi na chyflawni effaith fesuradwy. 

en-gb	There is no overall accountability, no overall financial control and no guarantee that they will remain unaffected by changes in policy at UK Government level. 
cy-gb	Ni cheir atebolrwydd cyffredinol, na rheolaeth ariannol gyffredinol, ac nid oes unrhyw sicrwydd na fydd newidiadau mewn polisi ar lefel Llywodraeth y DU yn effeithio arnynt. 

en-gb	The legal aid, court and tribunal and probation reforms introduced by the UK Government are a salutary reminder of the adverse impacts such policy changes can have.
cy-gb	Mae'r diwygiadau o ran cymorth cyfreithiol, y llysoedd a'r tribiwnlysoedd, a'r gwasanaeth prawf a wnaed gan Lywodraeth y DU yn ein hatgoffa, a hynny mewn ffordd lesol, o'r effeithiau andwyol y gall newidiadau polisi o'r fath eu cael.

en-gb	our conclusion on the option of executive devolution
cy-gb	c)  Ein casgliad ynghylch datganoli gweithredol