en-gb	National Action Plan Preventing and Responding to Child Sexual Abuse
cy-gb	Cynllun Gweithredu Cenedlaethol Atal ac Ymateb i Gam-drin Plant yn Rhywiol

en-gb	July 2019
cy-gb	Gorffennaf 2019

en-gb	Working Together to Safeguard People 
cy-gb	Gweithio Gyda’n Gilydd i Ddiogelu Pobl

en-gb	Chapter / Contents
cy-gb	Pennod / Cynnwys

en-gb	Minister’s Foreword  
cy-gb	Rhagair y Gweinidog  

en-gb	Introduction    
cy-gb	Cyflwyniad    

en-gb	Monitoring implementation of the Plan  
cy-gb	Monitro gweithrediad y Cynllun  

en-gb	Objectives  
cy-gb	Amcanion  

en-gb	Arrangements for the Prevention of Child Sexual Abuse (CSA)  
cy-gb	Trefniadau ar gyfer atal cam-drin plant yn rhywiol  

en-gb	Objective 1 
cy-gb	Amcan 1 

en-gb	Objective 2 
cy-gb	Amcan 2 

en-gb	Objective 3 
cy-gb	Amcan 3 

en-gb	Objective 4
cy-gb	Amcan 4

en-gb	Arrangements for the Protection of Children at risk of Child Sexual Abuse (CSA)  
cy-gb	Trefniadau ar gyfer amddiffyn plant sydd mewn perygl o gael eu cam-drin yn rhywiol  

en-gb	Preventing and Responding to Child Sexual Abuse
cy-gb	Cynllun Gweithredu Cenedlaethol

en-gb	National Action Plan
cy-gb	Atal ac Ymateb i Gam-drin Plant yn Rhywiol

en-gb	Issued under Section 28 of the Children Act 2004.
cy-gb	Cyhoeddwyd o dan Adran 28 Deddf Plant 2004.

en-gb	Objective 5 
cy-gb	Amcan 5 

en-gb	Objective 6 
cy-gb	Amcan 6 

en-gb	Objective 7
cy-gb	Amcan 7

en-gb	Arrangements for the Support of Children who are sexually abused  
cy-gb	Trefniadau ar gyfer cynorthwyo plant sy’n cael eu cam-drin yn rhywiol  

en-gb	Objective 8 
cy-gb	Amcan 8 

en-gb	Objective 9 
cy-gb	Amcan 9 

en-gb	Objective 10
cy-gb	Amcan 10

en-gb	Digital ISBN 978-1-83876-727-3 
cy-gb	ISBN digidol 978-1-83876-728-0

en-gb	© Crown copyright 2019 
cy-gb	© Hawlfraint y Goron 2019 

en-gb	WG38341
cy-gb	WG38341

en-gb	MINISTER’S FOREWORD 
cy-gb	RHAGAIR Y GWEINIDOG

en-gb	In 2014 the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 (‘the Act’) established a robust and strengthened safeguarding framework for children and adults.  
cy-gb	Yn 2014, gwnaeth Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 ('y Ddeddf') sefydlu fframwaith diogelu cadarn a chryfach ar gyfer plant ac oedolion.  

en-gb	There has been much progress since the introduction of the Act with leadership and improvements in safeguarding driven by the Safeguarding Boards and the National Independent Safeguarding Board.  
cy-gb	Gwelwyd llawer o gynnydd ers cyflwyno'r Ddeddf, gydag arweinyddiaeth a gwelliannau mewn diogelu yn cael eu llywio gan y Byrddau Diogelu a'r Bwrdd Diogelu Annibynnol Cenedlaethol.  

en-gb	However, we are clear that there can be no complacency and that tackling abuse and harm to children and adults must remain a key priority for the Welsh Government and our partners. 
cy-gb	Fodd bynnag, rydym yn eglur nad oes lle i fod yn hunanfodlon, a rhaid i'r gwaith o drechu camdriniaeth a niwed i blant ac oedolion barhau i fod yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru a'n partneriaid. 

en-gb	Our commitment to deliver this National Action Plan has been informed by the important work of the Cross Party Group on Preventing Child Sexual Abuse. Evidence from the Independent Inquiry into Child Sexual Abuse (IICSA) has also been important in informing this National Action Plan.  
cy-gb	Mae ein hymrwymiad i gyflenwi'r Cynllun Gweithredu Cenedlaethol hwn wedi ei lywio gan waith pwysig y Grŵp Trawsbleidiol ar Atal Cam-drin Plant yn Rhywiol. Mae tystiolaeth o'r Ymchwiliad Annibynnol i Gam-drin Plant yn Rhywiol (IICSA) wedi bod yn bwysig hefyd o ran llywio'r Cynllun Gweithredu Cenedlaethol hwn.  

en-gb	Sexual abuse has a devastating impact on childhoods and throughout life. 
cy-gb	Mae cam-drin rhywiol yn cael effaith ddeifiol ar blentyndod a thrwy gydol oes plant. 

en-gb	We must work together to do everything we can to prevent child sexual abuse, to protect children at risk and to support children to recover from the significant harm that sexual abuse causes.  
cy-gb	Mae'n rhaid i ni weithio gyda'n gilydd i wneud popeth o fewn ein gallu i atal cam-drin plant yn rhywiol, i amddiffyn plant mewn perygl, ac i gynorthwyo plant i ddod dros y niwed sylweddol y mae cam-drin rhywiol yn ei achosi.  

en-gb	Julie Morgan, AM, Deputy Minister for Health and Social Services. 
cy-gb	Julie Morgan AC,  Dirprwy Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol 

en-gb	Introduction  
cy-gb	Cyflwyniad 

en-gb	The words ‘child’ and ‘children’ are used throughout this Plan to mean any person up to the age of 18. 
cy-gb	Defnyddir y geiriau 'plentyn' a 'plant' drwy gydol y Cynllun hwn i olygu unrhyw unigolyn hyd at 18 oed. 

en-gb	This National Action Plan (the ‘Plan’) considers Child Sexual Abuse (CSA) including Child Sexual Exploitation (CSE) and Harmful Sexual Behaviour (HSB). 
cy-gb	Mae'r Cynllun Gweithredu Cenedlaethol hwn (y 'Cynllun') yn ystyried cam-drin plant yn rhywiol, gan gynnwys camfanteisio'n rhywiol ar blant ac ymddygiad rhywiol niweidiol. 

en-gb	Looking forward this National Action Plan will assist us in assessing the implementation of forthcoming statutory guidance, Working Together to Safeguard People- Volume 7- Safeguarding children from Child Sexual Exploitation  and the All Wales Practice Guides on CSE and HSB once issued by the Safeguarding Boards with the Wales Safeguarding Procedures.  
cy-gb	Wrth edrych ymlaen, bydd y Cynllun Gweithredu Cenedlaethol hwn yn ein cynorthwyo ni i asesu gweithrediad y canllawiau statudol sydd i ddod, Gweithio gyda'n Gilydd i Ddiogelu Pobl: Cyfrol 7 – Diogelu Plant rhag Camfanteisio'n Rhywiol ar Blant , a'r Canllawiau Ymarfer Cymru Gyfan ar Gamfanteisio'n Rhywiol ar Blant ac Ymddygiad Rhywiol Niweidiol pan fyddant yn cael eu cyhoeddi gan y Byrddau Diogelu gyda Gweithdrefnau Diogelu Cymru.  

en-gb	Arrangements in relation to children at risk are set out in Working Together to Safeguard People- Volume I – Introduction and Overview and  Working Together to Safeguard People Volume 5 – Handling Individual Cases to Protect Children at Risk.  
cy-gb	Mae'r trefniadau o ran plant mewn perygl wedi'u nodi yn Gweithio gyda'n Gilydd i Ddiogelu Pobl: Cyfrol 1 – Cyflwyniad a Throsolwg  a Gweithio gyda'n Gilydd i Ddiogelu Pobl: Cyfrol 5 – Ymdrin ag Achosion Unigol i Amddiffyn Plant sy’n Wynebu Risg . 

en-gb	Section 130(4) of the Social Services and Well-being (Wales) Act defines a “child at risk” as a child who:  is experiencing or is at risk of abuse, neglect or other kinds of harm; and  has needs for care and support (whether or not the Local Authority is meeting any of those needs).  
cy-gb	Mae adran 130(4) o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) yn diffinio "plentyn sy'n wynebu risg" fel plentyn:  sy’n cael, neu sy’n wynebu risg o gael, ei gam-drin neu ei esgeuluso neu ddioddef mathau eraill o niwed; a  y mae arno anghenion am ofal a chymorth (p’un a yw’r awdurdod lleol yn diwallu unrhyw un neu rai o’r anghenion hynny ai peidio).  

en-gb	In developing this Plan we have considered evidence from the Cross Party Group on Preventing Child Sexual Abuse and from the Independent Inquiry into Child Sexual Abuse (IICSA). 
cy-gb	Wrth ddatblygu'r Cynllun hwn, rydym wedi ystyried tystiolaeth o'r Grŵp Trawsbleidiol ar Atal Cam-drin Plant yn Rhywiol ac o'r Ymchwiliad Annibynnol i Gam-drin Plant yn Rhywiol (IICSA). 

en-gb	We have worked with multi-agency stakeholders from the Safeguarding Boards, statutory and third sector partners to agree this Plan. 
cy-gb	Rydym wedi gweithio gyda rhanddeiliaid amlasiantaeth o'r Byrddau Diogelu, partneriaid statudol a phartneriaid o'r trydydd sector i gytuno ar y Cynllun hwn. 

en-gb	We have also benefitted from the advice and support of adult survivors of CSA.  
cy-gb	Rydym hefyd wedi elwa ar gyngor a chymorth oedolion sydd wedi goroesi cam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	The Plan should be read in conjunction with the Welsh Government National Strategy on Violence against Woman, Domestic Abuse and Sexual Violence Cross Government Delivery Framework 2018 - 2021 and An online safety action plan for children and young people in Wales (2018 )
cy-gb	Dylid darllen y Cynllun ochr yn ochr â Strategaeth Genedlaethol ar Drais yn erbyn Menywod, Cam - drin Domestig a Thrais Rhywiol: Fframwaith Cyflawni Traws lywodraethol 2018 - 2021 Llywodraeth Cymru a'r Cynllun gweithredu diogelwch ar - lein ar gyfer plant a phobl ifanc yng Nghymru (2018) .

en-gb	This Plan sets out the actions the Welsh Government will take to prevent Child Sexual Abuse (CSA), to protect children from CSA and to support children who are sexually abused. 
cy-gb	Mae’r Cynllun hwn yn nodi'r camau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i atal cam-drin plant yn rhywiol, i amddiffyn plant rhag cael eu cam-drin yn rhywiol, ac i gynorthwyo plant sy'n cael eu cam-drin yn rhywiol. 

en-gb	We cannot do this alone and this National Action Plan also includes actions for the Safeguarding Board partners who have a lead role in the implementation of this Plan.  
cy-gb	Ni allwn wneud hyn ar ein pennau ein hunain, ac mae'r Cynllun Gweithredu Cenedlaethol hwn hefyd yn cynnwys camau gweithredu ar gyfer partneriaid ar Fyrddau Diogelu sydd â rôl arweiniol yn y gwaith o weithredu'r Cynllun hwn.  

en-gb	Definitions  
cy-gb	Diffiniadau 

en-gb	Child sexual abuse involves forcing or enticing a child to take part in sexual activities, whether or not the child is aware of what is happening, including: 
cy-gb	Mae cam-drin plant yn rhywiol  yn ymwneud â gorfodi neu ddenu plentyn i gymryd rhan mewn gweithgareddau rhywiol, waeth a yw'r plentyn yn ymwybodol o'r hyn sy'n digwydd neu beidio, gan gynnwys: 

en-gb	physical contact, including penetrative or non-penetrative acts; 
cy-gb	cyswllt corfforol, gan gynnwys gweithrediadau treiddgar neu weithrediadau nad ydynt yn dreiddgar; 

en-gb	non-contact activities, such as involving children in looking at, or in the production of, pornographic material or watching sexual activities or encouraging children to behave in sexually inappropriate ways.  
cy-gb	gweithgareddau heb gyswllt, fel ymhél plant i edrych ar, neu gymryd rhan mewn, cynhyrchu deunydd pornograffig neu wylio gweithgareddau rhywiol neu annog plant i ymddwyn mewn ffyrdd rhywiol annerbyniol.  

en-gb	Child Sexual Exploitation (CSE) -
cy-gb	Camfanteisio'n rhywiol ar blant –

en-gb	that can include sex or any form of sexual activity with a child; 
cy-gb	Mae hwn yn fath o gamdrin rhywiol sy'n gallu cynnwys rhyw neu unrhyw fath o weithgaredd rhywiol â phlentyn; 

en-gb	the production of indecent images and/or any other indecent material involving children 
cy-gb	creu delweddau anweddus, a/neu unrhyw ddeunyddiau anweddus eraill sy'n ymwneud â phlant

en-gb	Involves a child  
cy-gb	Mae’n cynnwys plentyn 

en-gb	  It occurs to those up to the age of 18 years old
cy-gb	Mae'n digwydd i'r rhai hyd at 18 oed

en-gb	Involves some form of exchange 
cy-gb	Mae'n cynnwys rhyw fath o gyfnewid

en-gb	The exchange can include the giving or withdrawal of something; such as the withdrawal of violence or threats to abuse another person.  
cy-gb	Gall y cyfnewid gynnwys rhoi neu dynnu rhywbeth yn ôl, megis atal trais neu fygythiadau i gamdrin unigolyn arall.

en-gb	There may be a facilitator who receives something in addition to or instead of the child who is exploited.  
cy-gb	Efallai y bydd hwylusydd sy'n derbyn rhywbeth yn ogystal â'r plentyn sy'n cael ei gamfanteisio neu yn eile. 

en-gb	Children may not recognise the exploitative nature of the relationship or exchange. 
cy-gb	Efallai na fydd plant yn cydnabod natur gamfanteisiol y berthynas neu'r cyfnewid.

en-gb	Children may feel that they have given consent.  
cy-gb	 Efallai y bydd plant yn teimlo fel eu bod wedi rhoi eu caniatâd. 

en-gb	Harmful sexual behaviours (HSB)  can be defined as: 
cy-gb	Gellir diffinio ymddygiadau rhywiol niweidiol  fel: 

en-gb	sexual behaviours expressed by children under the age of 18 years that are developmentally inappropriate, may be harmful towards themselves or others, or be abusive towards another child, young person or adult. 
cy-gb	ymddygiadau rhywiol sy'n cael eu harddangos gan blant o dan 18 mlwydd oed sy'n anaddas yn ddatblygiadol, a allai fod yn niweidiol iddyn nhw neu bobl eraill, neu sy'n gamdriniol tuag at blentyn, person ifanc neu oedolyn arall. 

en-gb	This definition of HSB includes both contact and non-contact behaviours (grooming, exhibitionism, voyeurism and sexting or recording images of sexual acts via smart phones or social media applications). 
cy-gb	Mae'r diffiniad hwn o ymddygiadau rhywiol niweidiol yn cynnwys ymddygiadau â chyswllt â'r rheini heb gyswllt (magu perthynas amhriodol, arddangosiaeth, llygadu a secstio, neu gadw delweddau o weithrediadau rhywiol ar ffonau clyfar neu gymwysiadau cyfryngau cymdeithasol). 

en-gb	Monitoring the implementation of the Plan  
cy-gb	Monitro gweithrediad y Cynllun  

en-gb	The six Safeguarding Boards in Wales will report on progress against relevant actions included in this Plan. 
cy-gb	Bydd y chwe Bwrdd Diogelu yng Nghymru yn adrodd ar gynnydd yn erbyn camau gweithredu perthnasol a gynhwysir yn y Cynllun hwn. 

en-gb	The Welsh Government will monitor and report on progress against the actions set for the government. 
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn monitro ac yn adrodd ar gynnydd yn erbyn y camau gweithredu a osodwyd ar gyfer y llywodraeth. 

en-gb	There will be three reporting periods.  
cy-gb	Bydd tri chyfnod adrodd.  

en-gb	Objectives  
cy-gb	Amcanion 

en-gb	This Plan sets thirty three actions against ten key objectives that the Welsh Government expects to be implemented by 31 December 2021. 
cy-gb	Mae'r Cynllun hwn yn gosod 33 o gamau gweithredu yn erbyn deg amcan allweddol y mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl y byddant ar waith erbyn 31 Rhagfyr 2021. 

en-gb	Arrangements for the Prevention  of Child Sexual Abuse (CSA)  
cy-gb	Trefniadau ar gyfer atal cam-drin plant yn rhywiol  

en-gb	Objective 1:
cy-gb	Amcan 1:

en-gb	Challenge public attitudes towards CSA and support a culture where talking about CSA is not seen as a taboo subject in a way that can be exploited by perpetrators.  
cy-gb	Herio agweddau cyhoeddus tuag at gam-drin plant yn rhywiol a chefnogi diwylliant lle nad yw siarad am gam-drin plant yn rhywiol yn cael ei ystyried yn bwnc na siaradir amdano mewn modd y gall cyflawnwyr gamfanteisio arno.  

en-gb	Objective 2:
cy-gb	Amcan 2:

en-gb	Increased awareness in children of the importance of safe, equal and healthy relationships and that abusive behaviour is always wrong. 
cy-gb	Mwy o ymwybyddiaeth ymhlith plant o bwysigrwydd cydberthnasau diogel, cyfartal ac iach a bod ymddygiad camdriniol bob amser yn anghywir. 

en-gb	Objective 3:
cy-gb	Amcan 3:

en-gb	Increased awareness of how help to keep children safe from CSA for parent/carers, practitioners and the public.  
cy-gb	Mwy o ymwybyddiaeth ymhlith rhieni/gofalwyr, ymarferwyr a'r cyhoedd o sut i helpu i gadw plant yn ddiogel rhag cael eu cam-drin yn rhywiol.  

en-gb	Objective 4:
cy-gb	Amcan 4:

en-gb	Increased awareness of how corporate safeguarding can contribute to the prevention of CSA.  
cy-gb	Mwy o ymwybyddiaeth o sut gall diogelu corfforaethol gyfrannu at atal cam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	Arrangements for the Protection  of children at risk of Child Sexual Abuse (CSA) 
cy-gb	Trefniadau ar gyfer amddiffyn plant mewn perygl o gael eu cam-drin yn rhywiol 

en-gb	Objective 5:
cy-gb	Amcan 5:

en-gb	Increased awareness in children of safe ways to disclose sexual abuse or risk of sexual abuse and of what should happen when they tell.   
cy-gb	Mwy o ymwybyddiaeth ymhlith plant o ffyrdd diogel o ddatgelu cam-drin rhywiol neu berygl o gam-drin rhywiol ac o'r hyn fydd yn digwydd pan fyddant yn dweud wrth rywun.   

en-gb	Objective 6:
cy-gb	Amcan 6:

en-gb	Increased awareness in non-abusing parent/carers of what should happen if a child is sexually abused, of how to support children and of how to access support for themselves.  
cy-gb	Mwy o ymwybyddiaeth ymhlith rhieni/gofalwyr nad ydynt yn cam-drin o'r hyn a ddylai ddigwydd os yw plentyn yn cael ei gam-drin yn rhywiol, o sut i gynorthwyo plant, ac o sut i gael cymorth iddyn nhw eu hunain.  

en-gb	Objective 7: 
cy-gb	Amcan 7: 

en-gb	Practitioners have access to resources and training to equip them to provide effective, timely and appropriate responses to children at risk of or abused through CSA.  
cy-gb	Bod gan ymarferwyr fynediad at adnoddau a hyfforddiant i'w paratoi nhw ar gyfer ymateb yn effeithiol, yn amserol ac yn briodol i blant sy'n wynebu risg neu sydd wedi eu cam-drin trwy gam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	Arrangements for the  Support of children who are sexually abused 
cy-gb	Trefniadau ar gyfer cynorthwyo plant sy'n cael eu cam-drin yn rhywiol 

en-gb	Objective 8:
cy-gb	Amcan 8: 

en-gb	Evidence on the prevalence of CSA is collected to inform the planning of services for children who have been sexually abused.  
cy-gb	Casglu tystiolaeth o ba mor aml y mae achosion o gam-drin plant yn rhywiol yn digwydd er mwyn llywio'r gwaith o gynllunio gwasanaethau i blant sydd wedi'u cam-drin yn rhywiol.  

en-gb	Objective 9:
cy-gb	Amcan 9:

en-gb	Children, who have been sexually abused, sexually abused through CSE ,HSB and online sexual abuse have access to trauma-informed services and appropriate therapeutic support based on their individual care and support needs to improve well-being and prevent repeat abuse 
cy-gb	Bod plant sydd wedi cael eu cam-drin yn rhywiol a/neu wedi cael eu camdrin yn rhywiol trwy gamfanteisio’n rhywiol ar blant, ymddygiad rhywiol niweidiol a cham-drin rhywiol ar-lein yn cael mynediad at wasanaethau a lywir gan drawma a chymorth therapiwtig priodol sy'n seiliedig ar eu hanghenion gofal a chymorth unigol er mwyn gwella eu llesiant ac atal cam-drin rhag digwydd eto.    

en-gb	Objective 10: 
cy-gb	Amcan 10: 

en-gb	Children who have been sexually abused are given information about and appropriately referred into adult support services as they approach 18 years of age.  
cy-gb	Bod plant sydd wedi cael eu cam-drin yn rhywiol yn cael gwybodaeth am wasanaethau cymorth i oedolion ac yn cael eu hatgyfeirio'n briodol i'r gwasanaethau hyn wrth iddynt gyrraedd 18 mlwydd oed.  

en-gb	Actions  
cy-gb	Camau gweithredu  

en-gb	Arrangements for the Prevention  of Child Sexual Abuse (CSA)  
cy-gb	Trefniadau ar gyfer atal cam-drin plant yn rhywiol  

en-gb	The best way to respond to CSA is to stop it happening in the first place. 
cy-gb	Y ffordd orau o ymateb i gam-drin plant yn rhywiol yw ei stopio rhag digwydd yn y lle cyntaf. 

en-gb	We need to promote a better understanding of CSA for children, their families, practitioners, public bodies and the public so that they can recognise and respond to CSA risks.  
cy-gb	Mae angen i ni hyrwyddo dealltwriaeth well o gam-drin plant yn rhywiol ymhlith plant, eu teuluoedd, ymarferwyr, cyrff cyhoeddus a'r cyhoedd fel y gallant adnabod ac ymateb i risgiau cam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	Child Sexual Abuse (CSA) is a particularly contentious form of child abuse.  
cy-gb	Mae cam-drin plant yn rhywiol yn fath o gam-drin plant arbennig o gynhennus.  

en-gb	Common understandings and representations of the nature and prevalence of CSA have changed over time. 
cy-gb	Mae dealltwriaeth a sylwadau cyffredin ynghylch natur ac amlder cam-drin plant yn rhywiol wedi newid dros amser. 

en-gb	This has included historically attitudes towards CSA shaped by challenging debates where CSA has been denied, disbelieved and where victims have been blamed for their own abuse. 1    
cy-gb	Mae hyn wedi cynnwys agweddau hanesyddol tuag at gam-drin plant yn rhywiol, sydd wedi eu llywio gan drafodaethau heriol lle y mae cam-drin plant yn rhywiol wedi'i wadu a heb ei gredu a lle y mae'r dioddefwyr wedi cael y bai am eu camdriniaeth eu hunain. 1    

en-gb	Accounts provided by survivors of CSA to the IICSA Truth Project illustrate in very stark terms, how the ways in which CSA is understood and talked about has historically silenced victims even when they tried to tell people what was happening to them.  
cy-gb	Mae profiadau a leisiwyd gan bobl sydd wedi goroesi cam-drin plant yn rhywiol i Brosiect Gwirionedd yr IICSA yn dangos yn gwbl eglur sut mae'r ffordd y deallwyd ac y siaradwyd am gam-drin plant yn rhywiol yn hanesyddol wedi tawelu dioddefwyr, hyd yn oed pan oeddent yn ceisio dweud wrth bobl am yr hyn a oedd yn digwydd iddynt.  

en-gb	Campaign material will need to consider the ways in which attitudes towards and misconceptions about CSA are shaped by gender, ethnicity and culture, sexuality and disability.  
cy-gb	Bydd angen i ddeunydd ymgyrchu ystyried sut mae camdybiaethau ac agweddau tuag at gam-drin plant yn rhywiol yn cael eu llywio gan rywedd ac ethnigrwydd a diwylliant, rhywioldeb ac anabledd.  

en-gb	We need to help people understand how the ways in which we talk – or don’t talk about- CSA is an important part of changing attitudes and preventing abuse. 
cy-gb	Mae angen i ni helpu pobl i ddeall sut mae'r ffyrdd rydym yn siarad – neu ddim yn siarad – am gam-drin plant yn rhywiol yn rhan bwysig o newid agweddau ac atal camdriniaeth. 

en-gb	In communities where people understand that CSA can and does happen, people are more likely to recognise risk and respond appropriately to prevent abuse from happening in the first place.  
cy-gb	Mewn cymunedau lle y mae pobl yn deall bod cam-drin plant yn rhywiol yn gallu digwydd ac yn digwydd mewn gwirionedd, mae pobl yn fwy tebygol o adnabod y risg ac ymateb yn briodol i atal camdriniaeth rhag digwydd yn y lle cyntaf.  

en-gb	Understanding how relationships are formed, developed and maintained enables us to develop the skills and attitudes that allow us to create healthy relationships of our own. 
cy-gb	Mae deall sut mae cydberthnasau yn cael eu ffurfio, eu datblygu a’u cynnal yn ein galluogi i ddatblygu'r sgiliau a'r agweddau sy'n ein caniatáu i greu ein cydberthnasau iach ein hunain. 

en-gb	It supports children to develop the knowledge and skills needed to effectively navigate these rapidly changing influences and establish respectful, fulfilling relationships throughout their lives. 
cy-gb	Mae'n cefnogi plant i ddatblygu'r wybodaeth a'r sgiliau sydd eu hangen i lywio'n effeithiol drwy'r dylanwadau hyn sy'n newid yn gyflym a sefydlu cydberthnasau parchus sy'n rhoi boddhad drwy gydol eu bywydau. 

en-gb	These may include family relationships, friendships, professional relationships and sexual relationships. 
cy-gb	Gall y rhain gynnwys perthnasau teuluol, cyfeillgarwch, cydberthnasau proffesiynol a pherthnasau rhywiol. 

en-gb	It can also help children to recognise when things are happening in their relationships with others that are not healthy or appropriate. 
cy-gb	Gall hefyd helpu plant i adnabod pan fydd pethau'n digwydd yn eu perthynas ag eraill nad ydynt yn iach na'n briodol.  

en-gb	SchoolBeat.Org is a bilingual site from the All Wales School Liaison Core Programme, providing information and resources for pupils, teachers, parents and partners to reinforce the key messages delivered by our School Community Police Officers in primary and secondary schools as well as alternative educational settings.
cy-gb	Gwefan ddwyieithog yw SchoolBeat.cymru o Raglen Graidd Cyswllt Ysgolion Cymru Gyfan sy’n rhoi gwybodaeth ac adnoddau i ddisgyblion, athrawon, rhieni a phartneriaid i atgyfnerthu'r negeseuon allweddol a gaiff eu cyfleu gan ein Swyddogion Cymuned Ysgol yr Heddlu mewn ysgolion cynradd ac uwchradd, yn ogystal ag mewn lleoliadau addysgol amgen. 

en-gb	The site also has information about the themed lessons that the All Wales School Liaison Core Programme offers including  for example ‘Griff’s Story’, a Year 6 lesson designed to educate pupils about the issue of Child Sexual Abuse and Exploitation. 
cy-gb	Mae gan y safle hwn hefyd wybodaeth am y gwersi thema a gynigir gan Raglen Graidd Cyswllt Ysgolion Cymru Gyfan, gan gynnwys, er enghraifft, 'Stori Griff', sef gwers Blwyddyn 6 a ddyluniwyd i addysgu disgyblion am broblemau cam-drin a chamfanteisio ar blant yn rhywiol. 

en-gb	‘Risky Pics’ is a secondary school lesson about the social and emotional consequences of sexting and discover what the law says. 
cy-gb	Gwers ysgol uwchradd yw ‘Pictiwr Peryg' am ganlyniadau cymdeithasol ac emosiynol secstio a’r hyn y mae'r gyfraith yn ei ddweud. 

en-gb	The site includes resources on healthy relationships. 
cy-gb	Mae'r safle'n cynnwys adnoddau ar gydberthnasau iach. 

en-gb	Information on unsafe relationships for parents
cy-gb	Gwybodaeth am gydberthnasau anniogel ar gyfer rhieni

en-gb	Information for primary school children
cy-gb	Gwybodaeth ar gyfer plant ysgolion cynradd

en-gb	Information for secondary school children
cy-gb	Gwybodaeth ar gyfer plant ysgolion uwchradd

en-gb	Sexually problematic behaviour in children must be considered on a continuum of behaviour ranging from normal, through harmful and in a small number of cases abusive. 
cy-gb	Mae'n rhaid ystyried ymddygiad rhywiol sy’n broblematig ar gontinwwm o ymddygiad sy'n amrywio o normal i niweidiol ac, mewn nifer fach o achosion, camdriniaethol. 

en-gb	Our responses to children with sexually problematic behaviour must include early support to prevent harm to them and to other children. 
cy-gb	Mae'n rhaid i'n hymatebion i blant sy'n arddangos ymddygiad rhywiol niweidiol gynnwys cymorth cynnar i atal niwed iddyn nhw ac i blant eraill. 

en-gb	Intervening early so that children understand when why their behaviour is considered inappropriate so that any underlying issues can be identified will protect them from further harm and prevent the abuse of other children.   
cy-gb	Bydd ymyrryd yn gynnar er mwyn i blant ddeall pam y credir bod eu hymddygiad yn amhriodol fel bod modd nodi unrhyw broblemau sylfaenol yn eu hamddiffyn rhag mwy o niwed ac yn atal plant eraill rhag cael eu cam-drin.  

en-gb	Practitioners who come into contact with children and their families should seek to routinely share information with parent/carers about available resources and the need to be aware of the ways in which they can help to keep the children in their care safe from CSA. 
cy-gb	Dylai ymarferwyr sydd mewn cysylltiad â phlant a'u teuluoedd geisio rhannu gwybodaeth â rhieni/gofalwyr yn rheolaidd am yr adnoddau sydd ar gael a'r angen i fod yn ymwybodol o'r ffyrdd y gallant helpu i gadw'r plant dan eu gofal yn ddiogel rhag cael eu cam-drin yn rhywiol. 

en-gb	This should include an understanding of the impact that noncontact online CSA can have on children.  
cy-gb	Dylai hyn gynnwys deall yr effaith y gall cam-drin plant yn rhywiol ar-lein heb gysylltiad ei chael ar blant.  

en-gb	Practitioner learning can be supported in a number of ways, through the dissemination of information and resources; through online learning and through direct awareness raising and training. 
cy-gb	Gellir cefnogi dysgu ymarferwyr mewn nifer o ffyrdd, drwy ledaenu gwybodaeth ac adnoddau, drwy ddysgu ar-lein, a thrwy godi ymwybyddiaeth yn uniongyrchol a hyfforddiant. 

en-gb	Good practice can be promoted through the inclusion of safeguarding as a standing item at team meetings and through supervision. 
cy-gb	Gellir hybu arferion da drwy gynnwys diogelu fel eitem sefydlog mewn cyfarfodydd tîm a thrwy oruchwylio. 

en-gb	This can assist agencies to identify practitioner learning needs.  
cy-gb	Gall hyn gynorthwyo asiantaethau i nodi anghenion dysgu ymarferwyr.  

en-gb	In 2018 the Welsh Government funded Stop it Now! Wales to develop and deliver a campaign aimed at tackling child sexual abuse by enabling the public to play a more active part in preventing the sexual abuse of children. 
cy-gb	Yn 2018, gwnaeth Llywodraeth Cymru ariannu Stop it Now!Wales er mwyn datblygu a chyflenwi ymgyrch a anelwyd at drechu cam-drin plant yn rhywiol, drwy alluogi'r cyhoedd i chwarae rhan fwy gweithredol yn y gwaith o atal plant rhag cael eu camdrin yn rhywiol. 

en-gb	The  ‘Child Sexual Abuse - What we all need to know’ campaign communicated key advice and information to the public through an awareness raising campaign involving traditional media, social media, resources .
cy-gb	Gwnaeth yr ymgyrch Child Sexual Abuse – What we all need to know’ gyfleu cyngor a gwybodaeth allweddol i'r cyhoedd drwy ymgyrch codi ymwybyddiaeth a oedd yn cynnwys cyfryngau traddodiadol, cyfryngau cymdeithasol ac adnoddau .

en-gb	Simultaneously, learning sessions for parents/carers and practitioners who work with children and families were delivered across each of the six Safeguarding Children Board regions. 
cy-gb	Ar yr un pryd, cafodd sesiynau dysgu i rieni/gofalwyr ac ymarferwyr sy'n gweithio gyda phlant a theuluoedd eu cynnal ar draws chwe rhanbarth y Byrddau Diogelu Plant. 

en-gb	Age appropriate resources are also available for the early years, for example the NSPCC Let's Talk Pants m aterials.  
cy-gb	Mae adnoddau priodol i oedran hefyd ar gael ar gyfer y blynyddoedd cynnar – er enghraifft, deunydd Siarad Pants yr NCPCC . 

en-gb	Parent/carers need to be aware of the ways in which they can check whether the adults that they allow to have contact with their children are safe or might pose a risk to their children.  
cy-gb	Mae angen i rieni/gofalwyr fod yn ymwybodol o'r ffyrdd y gallant wirio a yw'r oedolion y maent yn eu caniatáu i fod mewn cysylltiad â'u plant yn ddiogel neu a allent gyflwyno risg i'w plant.  

en-gb	The Home Office has produced information on the Child Sex Offender Disclosure Scheme w hich includes information for parents and for practitioners and communication materials to promote this information.  
cy-gb	Mae'r Swyddfa Gartref wedi cynhyrchu gwybodaeth am y Cynllun Datgelu Troseddwyr Rhyw â Phlant ,  sy'n cynnwys gwybodaeth i rieni ac i ymarferwyr a deunydd cyfathrebu i hyrwyddo'r wybodaeth hon.  

en-gb	The NSPCC Child Protection in Sport Unit (CPSU) has produced a Keeping Children Safe in Sports - A Parent's Charter w hich provides advice on how parents can check that their child is attending a sporting activity which has safeguarding measures in place.  
cy-gb	Mae Uned Amddiffyn Plant mewn Chwaraeon yr NSPCC (CPSU) wedi cynhyrchu Cadw plant yn ddiogel mewn chwaraeon – siarter i rieni ,  sy'n rhoi cyngor ar sut gall rhieni wirio bod eu plentyn yn mynychu gweithgaredd chwaraeon sydd â mesurau diogelu ar waith.  

en-gb	The Wales Safeguarding Procedures when published will be accompanied by a number of All Wales Practice Guides. 
cy-gb	Bydd nifer o Ganllawiau Ymarfer Cymru Gyfan yn cael eu cyflwyno pan fydd Gweithdrefnau Diogelu Cymru yn cael eu cyhoeddi. 

en-gb	This will include All Wales Practice Guides on CSE, HSB and Online Abuse. 
cy-gb	Bydd y rhain yn cynnwys Canllawiau Ymarfer Cymru Gyfan ar gamfanteisio'n rhywiol ar blant, ymddygiad rhywiol niweidiol a cham-drin ar-lein. 

en-gb	The Welsh Government will also be consulting on new guidance on CSE, Working Together to safeguard People: Volume 7- Safeguarding children from Child Sexual Exploitation.
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn ymgynghori ar ganllawiau newydd ar gamfanteisio'n rhywiol ar blant, Gweithio gyda'n Gilydd i Ddiogelu Pobl:Cyfrol 7 – Diogelu plant rhag camfanteisio'n rhywiol ar blant.  

en-gb	Practitioners should be familiar with this new guidance and with the All Wales Practice Guides once issued. 
cy-gb	Dylai ymarferwyr fod yn gyfarwydd â'r canllawiau newydd hyn ac â'r Canllawiau Ymarfer Cymru Gyfan pan fyddant yn cael eu cyhoeddi. 

en-gb	Practitioners should also be familiar with the Stop it Now resources .
cy-gb	Dylai ymarferwyr hefyd fod yn gyfarwydd ag adnoddau Stop it Now!  

en-gb	There is evidence 3  that practitioner knowledge and understanding of CSA in relation to children from Black, Asian and Minority Ethnic (BAME) communities, disabled children and Lesbian, Gay, Bisexual, Transsexual (LGBTQ+)children where there are further barriers to identification may be more limited. 
cy-gb	Mae tystiolaeth 3  y gallai fod gan ymarferwyr lai o wybodaeth a dealltwriaeth o gamdrin plant yn rhywiol mewn perthynas â phlant o gymunedau pobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig (BAME), plant anabl, a phlant Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol a Thraws+ (LHDT+), lle mae rhwystrau pellach i'w adnabod. 

en-gb	The Welsh Government intends to commission resources and learning events to improve understanding for practitioners and for parent/carers.  
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu comisiynu adnoddau a digwyddiadau dysgu i wella dealltwriaeth ymarferwyr a rhieni/gofalwyr.  

en-gb	When there is an incident of peer-on-peer abuse in a school or other education setting, or when there are concerns about a learner in relation to HSB, all those working in the education setting should be supported in managing cases effectively.  
cy-gb	Pan fydd achos o gam-drin ymhlith cymheiriaid mewn ysgol neu leoliad addysg arall, neu pan fydd pryderon ynghylch dysgwr mewn perthynas ag ymddygiad rhywiol niweidiol, dylai'r holl rai hynny sy'n gweithio yn y lleoliad addysg gael eu cefnogi i reoli achosion yn effeithiol.  

en-gb	Each case should be planned for and managed to ensure that all leaners are safe and that the education opportunities for children with HSB and other learners are not adversely affected. 
cy-gb	Dylid cynllunio ar gyfer pob achos a'i reoli er mwyn sicrhau bod yr holl ddysgwyr yn ddiogel ac nad yw'r cyfleoedd addysg ar gyfer plant ag ymddygiad rhywiol niweidiol a dysgwyr eraill yn cael eu heffeithio'n negyddol. 

en-gb	The Welsh Government will develop guidance on managing peer-on-peer abuse and HSB in education settings.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu canllawiau ar reoli cam-drin ymhlith cymheiriaid ac ymddygiad rhywiol niweidiol mewn lleoliadau addysg.  

en-gb	The Welsh Government intends to develop and consult on a voluntary safeguarding code of practice for out-of-school settings and accompanying advice for parents. 
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu datblygu ac ymgynghori ar god ymarfer diogelu gwirfoddol ar gyfer lleoliadau y tu allan i'r ysgol a chanllawiau cysylltiedig i rieni. 

en-gb	This will set out safeguarding expectations for out-of-school settings and information for parents will assist them to select activities for their children in out-of-school settings where there are safeguarding measures in place.  
cy-gb	Bydd y cod yn nodi'r disgwyliadau diogelu ar gyfer lleoliadau y tu allan i'r ysgol a bydd gwybodaeth i rieni yn eu cynorthwyo i ddewis gweithgareddau i'w plant mewn lleoliadau y tu allan i'r ysgol lle mae mesurau diogelu ar waith.  

en-gb	A review of local authority corporate safeguarding arrangements undertaken by the Wales Audit Office and published in 2015 made recommendations around a number of areas for improvement. 
cy-gb	Gwnaeth adolygiad o drefniadau diogelu corfforaethol awdurdodau lleol a gynhaliwyd gan Swyddfa Archwilio Cymru a'i gyhoeddi yn 2015 gyflwyno argymhellion ynghylch nifer o feysydd i'w gwella. 

en-gb	Corporate safeguarding has a core role in ensuring that adequate measures are in place to keep children safe. 
cy-gb	Mae gan ddiogelu corfforaethol rôl graidd mewn sicrhau bod mesurau digonol ar waith i gadw plant yn ddiogel. 

en-gb	Corporate safeguarding can also play a role in ensuring that procurement and licencing arrangements promote safeguarding. 
cy-gb	Gall diogelu corfforaethol hefyd chwarae rhan mewn sicrhau bod trefniadau caffael a thrwyddedu'n hyrwyddo diogelu. 

en-gb	There is already some good practice in place in terms of training requirements on licensed taxi drivers for example but this is not consistent across Wales. 
cy-gb	Mae ychydig o arfer da eisoes ar waith o ran gofynion hyfforddi ar yrwyr tacsi trwyddedig, er enghraifft, ond nid yw hyn yn gyson ledled Cymru. 

en-gb	More could also be done in terms of safeguarding due diligence checks on individuals or organisations applying to rent corporate premises for activities involving children.  
cy-gb	Gellid hefyd gwneud mwy o ran gwiriadau diwydrwydd dyladwy diogelu ar unigolion neu sefydliadau sy'n gwneud cais i rentu safleoedd corfforaethol er mwyn cynnal gweithgareddau sy'n ymwneud â phlant.  

en-gb	Corporate safeguarding is also important in preventing institutional child sexual abuse and evidence on this is included in Key messages from research - institutional child sexual abuse, 2018 published by the Centre for Expertise on CSA. 
cy-gb	Mae diogelu corfforaethol hefyd yn bwysig o ran atal cam-drin plant yn rhywiol sefydliadol, ac mae tystiolaeth o hyn wedi'i chynnwys yn Negeseuon allweddol o ymchwil ar gam - drin plant yn rhywiol sefydliadol (2018) , a gyhoeddwyd gan Ganolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol. 

en-gb	Rigorous recruitment and selection processes, and the need for organisations to build an open culture where safeguarding is seen as everyone’s business, ensures that children have safe spaces and positive relationships with several members of staff, and organisational processes should be in place (such as co-working, supervision and whistleblowing procedures) to minimise the opportunities for abuse to occur.  
cy-gb	Mae prosesau recriwtio a dethol trylwyr a'r angen i sefydliadau greu diwylliant agored lle ystyrir diogelu yn fusnes i bawb yn sicrhau bod gan blant fannau diogel a chydberthnasau cadarnhaol â nifer o aelodau'r staff, a dylai prosesau sefydliadol (fel gweithdrefnau cydweithio, goruchwylio a chwythu'r chwiban) fod ar waith i leihau'r cyfleoedd i gamdriniaeth ddigwydd.  

en-gb	The Welsh Government will work with the WLGA to develop an exemplar Corporate Safeguarding Policy to inform improvements and consistency in local and regional arrangements.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag CLlLC i ddatblygu polisi diogelu corfforaethol enghreifftiol er mwyn llywio gwelliannau a chysondeb mewn trefniadau lleol a rhanbarthol.  

en-gb	Neighbourhoods have been identified as sites in which young people can experience and/or be safeguarded from abuse and violence. From experiences of child sexual exploitation in fast food restaurants, criminal exploitation in parks, serious youth violence on transport routes to exposure to drug use and dealing in vulnerable adult’s homes. 
cy-gb	Mae cymdogaethau wedi'u nodi fel safleoedd lle gall pobl ifanc brofi a/neu gael eu diogelu rhag camdriniaeth a thrais, o brofiadau o gamfanteisio'n rhywiol ar blant mewn bwytai bwyd brys, camfanteisio troseddol mewn parciau, a thrais ieuenctid difrifol ar lwybrau trafnidiaeth i weld cyffuriau'n cael eu defnyddio a gwerthu cyffuriau mewn cartrefi oedolion sy'n agored i niwed. 

en-gb	While agencies already work to keep young people safe outside of the home, such as neighbourhood safety and the police, the primary focus of this work is crime prevention as opposed to child well-being and safeguarding. 
cy-gb	Er bod asiantaethau eisoes yn gweithio i gadw pobl ifanc yn ddiogel y tu allan i'r cartref, fel diogelwch cymdogaeth a'r heddlu, mae prif bwyslais y gwaith hwn ar atal troseddau yn hytrach nag ar lesiant a diogelu plant. 

en-gb	Research suggests that there are a number of ways that young people can be safeguarded from harm in neighbourhood spaces – from ‘designing-out’ opportunities for abuse to occur and creating opportunities for community guardians. 
cy-gb	Mae gwaith ymchwil yn awgrymu bod nifer o ffyrdd y gall pobl ifanc gael eu diogelu rhag niwed mewn mannau yn y gymdogaeth – o gynllunio mewn ffordd sy’n rhwystro cyfleoedd i gam-drin rhag digwydd i greu cyfleoedd ar gyfer gwarcheidwaid cymunedol. 

en-gb	The Contextual Safeguarding Network , University of Bedfordshire offers an online Neighborhood Assessment Toolkit which will assist partners in considering relevant issues to support safer communities.  
cy-gb	Mae'r Rhwydwaith Diogelu Cyd-destunol, Prifysgol Swydd Bedford, yn cynnig Pecyn Cymorth Asesu Cymdogaeth ar-lein, a fydd yn cynorthwyo partneriaid i ystyried materion perthnasol er mwyn cefnogi cymunedau mwy diogel.  

en-gb	Arrangements for the Protection  of children at risk of Child Sexual Abuse (CSA) 
cy-gb	Trefniadau ar gyfer amddiffyn plant mewn perygl o gael eu cam-drin yn rhywiol 

en-gb	One of the difficulties in estimating the prevalence of CSA is that so much sexual abuse remains unidentified. 
cy-gb	Un o'r anawsterau wrth geisio amcangyfrif amlder achosion o gam-drin plant yn rhywiol yw bod cymaint o achosion o gam-drin rhywiol yn parhau i fod heb eu hadnabod. 

en-gb	Disclosure by children is rare, so professionals and other responsible adults need to be able to spot the signs of possible abuse and take appropriate action. The reasons children keep silent include fear of their abuser, not wanting their abuser to get into trouble, feeling that the abuse was ‘their fault’, and feeling responsible for what will happen to their family if they tell. 
cy-gb	Mae'n anghyffredin i blant wneud datgeliad, felly mae angen i weithwyr proffesiynol ac oedolion cyfrifol eraill allu gweld yr arwyddion o gam-drin posibl a chymryd camau priodol. Mae plant yn cadw'n dawel am nifer o resymau, gan gynnwys ofni'r sawl sy'n eu cam-drin, ddim eisiau i'r sawl sy'n eu cam-drin fod mewn trwbl, teimlo mai 'eu bai nhw' yw hi eu bod yn cael eu cam-drin, a theimlo'n gyfrifol am yr hyn fydd yn digwydd i'w teulu os byddant yn dweud wrth rywun. 

en-gb	Supporting a better understanding of CSA for children, non-abusing parent/carers and practitioners will support increased identification and disclosure so that children can be protected at the earliest opportunity.  
cy-gb	Bydd cefnogi dealltwriaeth well o gam-drin plant yn rhywiol ymhlith plant, rhieni/gofalwyr nad ydynt yn cam-drin ac ymarferwyr o gymorth i adnabod mwy o achosion a chael mwy o ddatgeliadau fel y gall plant gael eu hamddiffyn cyn gynted â phosibl.  

en-gb	The 2015 to 2016 Crime Survey for England and Wales ran for the first time a module of questions asking adults whether they were abused as a child. 4   Survivors who reported childhood sexual assault by rape or penetration (including attempts) were asked whether they told anyone about what was happening to them at the time of the abuse. 
cy-gb	Am y tro cyntaf, gwnaeth Arolwg Troseddu Cymru a Lloegr 2015 i 2016 redeg modiwl o gwestiynau a oedd yn gofyn i oedolion a oeddent wedi cael eu cam-drin pan oeddent yn blant. 4   Holwyd i oroeswyr a nododd eu bod wedi dioddef ymosodiadau rhywiol pan oeddent yn blant drwy dreisiad neu dreiddiad (gan gynnwys ymgeisiau) a wnaethant ddweud wrth unrhyw un am yr hyn a oedd yn digwydd iddynt ar adeg y cam-drin. 

en-gb	Just under three-quarters (74%) of survivors did not tell anyone about the abuse at the time the abuse occurred. 
cy-gb	Ni wnaeth ychydig o dan dri chwarter o'r goroeswyr (74%) ddweud wrth unrhyw un am y cam-drin ar yr adeg yr oedd y camdrin yn digwydd. 

en-gb	However, those aged less than 45 at the time of interview were significantly more likely to have told someone at the time the abuse occurred than those aged 45 to 59. 
cy-gb	Fodd bynnag, ar adeg y cyfweliad, roedd y rhai hynny a oedd yn 45 oed neu'n iau yn fwy tebygol o lawer na'r rhai hynny rhwng 45 a 59 oed o fod wedi dweud wrth rywun ar yr adeg y digwyddodd y cam-drin. 

en-gb	This gives some indication that disclosure rates have increased over time. 
cy-gb	Mae hyn yn dangos i raddau fod cyfraddau datgelu wedi cynyddu dros amser. 

en-gb	Only 1 in 10 (10%) of all survivors of childhood sexual assault by rape or penetration (including attempts) told someone in an official position about the abuse at the time, with 7% reporting the abuse to the police. 
cy-gb	Dim ond un o bob 10 (10%) o bawb a oresgynnodd ymosodiadau rhywiol pan oeddent yn blant drwy dreisiad neu dreiddiad (gan gynnwys ymgeisiau) a ddywedodd wrth rywun swyddogol am y camdrin ar y pryd, a gwnaeth 7% o'r rhain adrodd y cam-drin i'r heddlu. 

en-gb	Much abuse in the family remains undisclosed. 
cy-gb	Ni chaiff llawer o gam-drin mewn teuluoedd ei ddatgelu o hyd. 

en-gb	Children may fear their abuser, not want their abuser to get into trouble, feel that the abuse was ‘their fault’, and feel responsible for what will happen to their family if they tell. 
cy-gb	Gallai fod ar blant ofn y sawl sy'n eu cam-drin, neu efallai nad ydynt eisiau i'r sawl sy'n eu cam-drin fod mewn trwbl, yn teimlo mai 'eu bai nhw' oedd hi eu bod yn cael eu cam-drin, ac yn teimlo'n gyfrifol am yr hyn fydd yn digwydd i'w teulu os byddant yn dweud wrth rywun. 

en-gb	Disabled children, LGBT+ children and some Black, Asian and Minority Ethnic (BAME) children face additional barriers. 
cy-gb	Mae plant anabl, plant LHDT+ a rhai plant o gymunedau pobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig (BAME) yn wynebu rhwystrau ychwanegol. 

en-gb	In some communities cultural beliefs around ‘honour’ will impact on the way in which family members and the wider community respond to a child who is sexually abused which can act to silence the child and supportive family members. 
cy-gb	Mewn rhai cymunedau, bydd credoau diwylliannol ynghylch 'parch' yn effeithio ar y ffordd y mae aelodau o'r teulu a'r gymuned ehangach yn ymateb i blentyn sy'n cael ei gam-drin yn rhywiol, a gall hyn beri i'r plentyn ac aelodau cefnogol o'r teulu gadw'n dawel. 

en-gb	Abuse by a family member may be particularly traumatic because it involves high levels of betrayal, stigma and secrecy. 
cy-gb	Gall camdriniaeth gan aelod o'r teulu fod yn arbennig o drawmatig am ei fod yn ymwneud â lefelau uchel o frad, gwarth a chyfrinachedd. 

en-gb	The Centre for Expertise on CSA has published Key Messages from research on intra - familial child sexual abuse, 2018. 
cy-gb	Mae Canolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol wedi cyhoeddi Negeseuon allweddol o ymchwil ar gam - drin plant yn rhywiol o fewn y teulu (2018) . 

en-gb	The term ‘institutional child sexual abuse’ is used to distinguish CSA in an institutional context from that occurring in the family or other settings. 
cy-gb	Defnyddir y term 'cam-drin plant yn rhywiol sefydliadol' i wahaniaethu rhwng camdrin plant yn rhywiol mewn cyd-destun sefydliadol a'r hyn sy'n digwydd mewn teulu neu leoliad arall. 

en-gb	It can take place in a wide variety of settings where individuals are in a position of power and trust in relation to children. 
cy-gb	Gall ddigwydd mewn amrywiaeth eang o leoliadau pan fydd gan unigolion bŵer dros y plant neu pan fydd y plant yn ymddiried ynddynt. 

en-gb	Institutional CSA may be perpetrated by a single individual on a single victim, but those who commit abuse in an institutional setting frequently have multiple victims. 
cy-gb	Gall cam-drin plant yn rhywiol sefydliadol gael ei wneud gan unigolyn ar un dioddefwr, ond, yn aml, mae gan y rhai hynny sy'n cam-drin mewn lleoliad sefydliadol ddioddefwyr lluosog.   

en-gb	Institutional CSA can also involve several people committing abuse within the same institution, and includes abuse by peers in the context of an organisational culture of abuse. 
cy-gb	Gall cam-drin plant yn rhywiol sefydliadol hefyd ymwneud â nifer o bobl yn cam-drin o fewn yr un sefydliad, ac mae hyn yn cynnwys cam-drin gan gyfoedion yng nghyd-destun diwylliant cam-drin sefydliadol. 

en-gb	Many cases of non-recent CSA have been linked to institutions, with the abuse often not being disclosed for many years. 5 
cy-gb	Mae llawer o achosion o gam-drin plant yn rhywiol nad ydynt yn rhai diweddar wedi cael eu cysylltu â sefydliadau, lle nad yw'r cam-drin wedi ei ddatgelu'n aml am lawer o  flynyddoedd. 5 

en-gb	A school staff poster is available to download which provides advice to those working with children who disclose abuse or neglect.  
cy-gb	Mae poster i staff ysgol ar gael i'w lawrlwytho sy'n rhoi cyngor i'r rhai hynny sy'n gweithio gyda phlant sy'n datgelu camdriniaeth neu esgeulustod.  

en-gb	Children need to know that they will be listened to and their concerns will be taken seriously. 
cy-gb	Mae angen i blant wybod y bydd rhywun yn gwrando arnynt ac y bydd eu pryderon yn cael eu cymryd o ddifrif. 

en-gb	All education settings should seek to demonstrate to children that they are able to provide them with a safe environment to talk about matters which affect them. 
cy-gb	Dylai pob lleoliad addysgol geisio dangos i blant ei fod yn gallu cynnig amgylchedd diogel iddynt allu siarad am faterion sy'n effeithio arnynt. 

en-gb	Displaying information of national children’s helplines such as. Children’s Commissioner for Wales , ChildLine , Meic , NSPCC and peer support schemes, in easily accessible places, such as pupils’ year planners, can encourage them to share concerns and receive help. 
cy-gb	Gall arddangos gwybodaeth am linellau cymorth cenedlaethol i blant, fel Comisiynydd Plant Cymru , Childline , Meic , yr NSPCC a chynlluniau cymorth cyfoedion, mewn lleoedd hawdd eu gweld, megis mewn cynllunwyr blwyddyn disgyblion, eu hannog i rannu pryderon a chael help. 

en-gb	Posters are also available to provide support to children to speak out when they have a concern: 
cy-gb	Mae posteri hefyd ar gael i ddarparu cymorth i blant i godi eu llais pan fydd ganddynt bryder: 

en-gb	Advice for primary school children and Advice for secondary school children .
cy-gb	Cyngor i blant ysgolion cynradd a Chyngor i blant ysgolion uwchradd .

en-gb	As effective practice, all education settings should display these posters on the premises in clear view of children.  
cy-gb	Dylai pob lleoliad addysgol, fel arfer effeithiol, arddangos y posteri hyn ar ei safle mewn man amlwg i blant.  

en-gb	Adult survivors have told us about the threats used against them by their abusers in order to silence them when they were children.  
cy-gb	Mae oedolion sydd wedi goroesi wedi dweud wrthym am y bygythiadau a ddefnyddiwyd yn eu herbyn gan y sawl a wnaeth eu cam-drin er mwyn eu cadw'n dawel pan oeddent yn blant.  

en-gb	Survivors who have talked to the Independent Inquiry into Child Sexual Abuse (IICSA) through the Truth Project have also talked about the ways in which their abusers and other adults in positions of trust silenced them.  
cy-gb	Mae goroeswyr sydd wedi siarad â'r Ymchwiliad Annibynnol i Gam-drin Plant yn Rhywiol (IICSA) drwy'r Prosiect Gwirionedd wedi siarad hefyd am y ffyrdd y gwnaeth eu camdrinwyr ac oedolion eraill yr oeddent yn ymddiried ynddynt eu tawelu.  

en-gb	Adult survivors have told us that there was no information available to them to help them understand what would really happen if they told someone about the abuse. 
cy-gb	Mae oedolion sydd wedi goroesi wedi dweud wrthym nad oedd unrhyw wybodaeth ar gael i'w helpu i ddeall yr hyn a allai ddigwydd mewn gwirionedd pe bai nhw'n dweud wrth rywun am y cam-drin. 

en-gb	Their understanding was therefore shaped by those who were abusing them in order to silence them. The Welsh Government will develop resources for children to explain what will actually happen if they disclose that they are being sexually abused to a safe adult.
cy-gb	Felly, llywiwyd eu dealltwriaeth gan y rhai hynny a oedd yn eu cam-drin er mwyn eu tawelu. Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu adnoddau ar gyfer plant i egluro beth fydd yn digwydd mewn gwirionedd os byddant yn datgelu i oedolion diogel eu bod yn cael eu cam-drin yn rhywiol. 

en-gb	There is very little research on the impact of CSA on non-abusing parents 6  but what evidence there is suggests that non-abusing parents/carers need access to information about the processes surrounding the investigation of CSA; advice on how to support their child(ren) and support with the emotional impact that CSA has on the child and family.  
cy-gb	Ychydig iawn o waith ymchwil sydd wedi'i wneud ar effaith cam-drin plant yn rhywiol ar rieni nad ydynt yn cam-drin, 6  ond mae'r dystiolaeth sydd ar gael yn awgrymu bod angen mynediad i wybodaeth ar rieni/gofalwyr nad ydynt yn cam-drin am y prosesau sy'n gysylltiedig ag ymchwilio i achos o gam-drin plant yn rhywiol, cyngor ar sut i gefnogi eu plentyn/plant, a chymorth gyda'r effaith emosiynol y mae cam-drin plant yn rhywiol yn ei chael ar y plentyn a'r teulu.  

en-gb	Stop it Now have produced a Welsh Government funded resource for parents, carers and other family members on preventing CSA which includes some advice on responding to and supporting children. 
cy-gb	Mae Stop it Now! wedi cynhyrchu adnodd a ariannwyd gan Lywodraeth Cymru i rieni, gofalwyr ac aelodau eraill o'r teulu ar atal cam-drin plant yn rhywiol, sy'n cynnwys ychydig o gyngor ar ymateb i blant a'u cefnogi. 

en-gb	The Welsh Government will develop further resources for parent/carers on the process related to the investigation of CSA, on the best ways to support children and on sources of help and support for non-abusing parent/carers. 
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu adnoddau pellach ar gyfer rhieni/gofalwyr ar y broses sy'n ymwneud ag ymchwilio i achos o gam-drin plant yn rhywiol, ar y ffyrdd gorau o gynorthwyo plant, ac ar ffynonellau o help a chefnogaeth i rieni/gofalwyr nad ydynt yn cam-drin.  

en-gb	Evidence from  PACE sets out that parents and carers of children affected by CSE have reported ‘victim family blaming’ ;  feeling unsupported in managing the emotional impact of parenting a child abused through CSE and of feeling that they are not listened to or taken seriously. The Welsh Government will develop resources for families and foster carers about CSE, with practical tips on what to do to managing CSE within the family and information on what is going to happen, who may be involved, and where they can access support. 
cy-gb	Mae tystiolaeth gan PACE yn nodi bod rhieni a gofalwyr plant sydd wedi'u heffeithio gan gamfanteisio'n rhywiol ar blant wedi adrodd 'dioddefwr yn beio'r teulu',  teimlo nad ydynt yn cael eu cefnogi i reoli effaith emosiynol rhianta plentyn sydd wedi'i gam-drin trwy gamfanteisio'n rhywiol ar blant, a theimlo nad oes unrhyw un yn gwrando arnynt nac yn eu cymryd o ddifrif.Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu adnoddau ar gyfer teuluoedd a gofalwyr maeth ynghylch camfanteisio'n rhywiol ar blant, gydag awgrymiadau ymarferol ar beth i'w wneud i reoli camfanteisio'n rhywiol ar blant o fewn y teulu a gwybodaeth am yr hyn sy'n mynd i ddigwydd, pwy allai fod yn gysylltiedig â'r achos, ac o le y gallant gael cymorth. 

en-gb	The parents of children who were receiving support for harmful sexual behaviour (HSB) participated in a small-scale Welsh Government commissioned consultation in 2018.
cy-gb	Yn 2018, gwnaeth rhieni plant a oedd yn derbyn cymorth ar gyfer ymddygiad rhywiol niweidiol gymryd rhan mewn ymgynghoriad bychan a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru.

en-gb	7  They reported feeling judged, stigmatised and isolated by the experience of having a child who needed support because of HSB. 
cy-gb	7  Gwnaethant nodi eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu beirniadu, yn teimlo gwarth ac yn teimlo'n ynysig gan y profiad o gael plentyn yr oedd arno angen cymorth oherwydd ymddygiad rhywiol niweidiol. 

en-gb	This in turn had a negative impact on parental mental health. 
cy-gb	Ac roedd hyn, yn ei dro, yn cael effaith negyddol ar iechyd meddwl y rhiant. 

en-gb	The Welsh Government will develop resources for families and foster carers about HSB, with practical tips on what to do to manage HSB within the family and information on what is going to happen, who may be involved, and where they can access support. 
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu adnoddau ar gyfer teuluoedd a gofalwyr maeth ynghylch camfanteisio'n rhywiol ar blant, gydag awgrymiadau ymarferol ar beth i'w wneud i reoli camfanteisio'n rhywiol ar blant o fewn y teulu a gwybodaeth am yr hyn sy'n mynd i ddigwydd, pwy allai fod yn gysylltiedig â'r achos, ac o le y gallant gael cymorth.  

en-gb	Research undertaken by the NSPCC 8   found that adults don’t always recognise, understand or react appropriately when a child starts to tell them about experiences of abuse. 
cy-gb	Canfu ymchwil a wnaed gan yr NSPCC 8  nad yw oedolion bob amser yn adnabod, yn deall nac yn ymateb yn briodol pan fydd plentyn yn dechrau dweud wrthynt am ei brofiadau o gam-drin. 

en-gb	The Welsh Government provided funding to the NSPCC in 2018 to support the production of resources and awareness raising sessions to support practitioners in responding to disclosure of CSA.   
cy-gb	Gwnaeth Llywodraeth Cymru ddarparu cyllid i'r NSPCC yn 2018 i gefnogi'r gwaith o greu adnoddau a chynnal sesiynau codi ymwybyddiaeth i gefnogi ymarferwyr wrth ymateb i ddatgeliad o gam-drin plant yn rhywiol.   

en-gb	The investigation of allegations of child abuse is a crucial stage in protecting children. 
cy-gb	Mae ymchwilio i honiadau o gam-drin plant yn gam hollbwysig yn yr ymdrech i amddiffyn plant.  

en-gb	Although other agencies will be involved in aspects of the investigation process the Police and Social Services are primarily responsible for the investigation. 
cy-gb	Er y bydd asiantaethau eraill yn ymwneud ag agweddau ar y broses ymchwilio, yr heddlu a'r gwasanaethau cymdeithasol sy'n bennaf gyfrifol am yr ymchwiliad. 

en-gb	Training can support a child-centred practice in the Joint Investigation process.  
cy-gb	Gall hyfforddiant gefnogi ymarfer sy'n canolbwyntio ar y plentyn yn ystod y broses ymchwilio ar y cyd.  

en-gb	The Centre for Expertise on Child Sexual Abuse has produced a report and evidence-informed film to help practitioners from multi-agency backgrounds better understand the role and purpose of a medical examination in situations where child sexual abuse has been disclosed or suspected. 
cy-gb	Mae Canolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol wedi cynhyrchu adroddiad a ffilm  a lywir gan dystiolaeth i helpu ymarferwyr o gefndiroedd amlasiantaeth i ddeall rôl a diben archwiliad meddygol yn well mewn sefyllfaoedd lle mae achos o gam-drin plant yn rhywiol wedi'i ddatgelu neu'n cael ei amau. 

en-gb	It is applicable to any setting in which children may be seen for a medical examination, and is relevant to both recent and non-recent cases of CSA. 
cy-gb	Mae'n gymwys i unrhyw leoliad lle y gallai plant gael eu gweld am archwiliad meddygol, ac mae'n berthnasol i achosion diweddar a hen achosion o gam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	Practitioners need knowledge of the evidenced approaches to supporting sexually abused children to support their recovery and well-being and of support for nonabusing members of family and for foster carers and residential workers supporting sexually abused children through recovery.  
cy-gb	Mae angen gwybodaeth ar ymarferwyr am y dulliau y dangoswyd i gynorthwyo plant sydd wedi'u cam-drin yn rhywiol er mwyn cefnogi eu hadferiad a'u llesiant, a'r dulliau i gefnogi aelodau o'r teulu nad ydynt yn cam-drin a gofalwyr maeth a gweithwyr preswyl sy'n cefnogi plant sydd wedi'u cam-drin yn rhywiol drwy eu hadferiad.  

en-gb	The Welsh Government will develop a package of training resources to support practitioners in handling disclosures, the investigation process and supporting children and their families who are affected by CSA.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn datblygu pecyn o adnoddau hyfforddi i gynorthwyo ymarferwyr i ymdrin â datgeliadau a’r broses ymchwilio ac i gefnogi'r plant a'u teuluoedd a effeithiwyd gan gam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	Arrangements for the  Support of children who are sexually abused 
cy-gb	Trefniadau ar gyfer cynorthwyo plant sy'n cael eu cam-drin yn rhywiol 

en-gb	CSA, CSE, HSB and Online CSA can and does impact negatively on the well-being outcomes of children well into adulthood. 
cy-gb	Mae cam-drin plant yn rhywiol, camfanteisio'n rhywiol ar blant, ymddygiad rhywiol niweidiol a cham-drin ar-lein yn gallu cael effaith negyddol, ac yn gwneud hynny, ar ganlyniadau llesiant plant ymhell wedi iddynt dyfu'n oedolion. 

en-gb	Our responses to children must include evidence based support likely to support recovery for the trauma associated with abuse, build resilience and secure longer term improvements in their well-being.  
cy-gb	Rhaid i'n hymatebion i blant gynnwys cymorth ar sail tystiolaeth sy'n debygol o gefnogi adferiad o'r trawma sy'n gysylltiedig â cham-drin, adeiladu gwydnwch, a sicrhau gwelliannau mwy hirdymor i'w llesiant.  

en-gb	The main source of evidence on the prevalence of CSA is currently the Child Protection Register but we know that CSA is underreported. 
cy-gb	Y brif ffynhonnell o dystiolaeth ar amlder achosion o gam-drin plant yn rhywiol yw'r Gofrestr Amddiffyn Plant ar hyn o bryd, ond gwyddom nad yw pob achos o gam-drin plant yn rhywiol yn cael ei adrodd. 

en-gb	At the same time the share of children on a protection plan for sexual abuse in Wales has decreased from 21% in 1993/4 to 4% in 2016/17 representing a reduction from 331 to 120 children. 
cy-gb	Ar yr un pryd, mae cyfran y plant ar gynllun diogelu am gam-drin rhywiol yng Nghymru wedi syrthio o 21% yn 1993/4 i 4% yn 2016/17, sydd gyfwerth â gostyngiad o 331 o blant i 120 o blant. 

en-gb	Over the same period sexual abuse accounted for between 24% and 48% of registration for multiple reasons ; 
cy-gb	Yn ystod yr un cyfnod, cam-drin rhywiol oedd wrth wraidd rhwng 24% a 48% o'r cofrestriadau am resymau amrywiol; 

en-gb	in the most recent year, sexual abuse was noted in 30 (24%) of 125 ‘multiple’ cases. 
cy-gb	yn y flwyddyn ddiweddaraf, nodwyd cam-drin rhywiol mewn 30 (24%) o 125 o achosion 'lluosog'. 

en-gb	The most frequently recorded combination with sexual abuse was neglect. 9    The Child Protection Register commonly serves as the main source of evidence in decision making for setting priorities, resource allocation and training.  
cy-gb	Y cyfuniad amlaf a adroddwyd oedd cam-drin rhywiol ac esgeulustod. 9    Yn gyffredinol, y Gofrestr Amddiffyn Plant a ddefnyddir fel y brif ffynhonnell o dystiolaeth wrth wneud penderfyniadau ynghylch gosod blaenoriaethau, dyrannu adnoddau a hyfforddiant.  

en-gb	A scoping study published by the Centre for Expertise on Child Sexual Abuse sets out that taking into account the variations in prevalence studies for England and Wales the data considered in the study suggests that some 15% of girls and 5% of boys experience some form of sexual abuse before the age of 16, including abuse by adults and peers. 
cy-gb	Mae astudiaeth gwmpasu a gyhoeddwyd gan Ganolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol yn nodi, os ystyrir yr amrywiadau mewn astudiaethau amlder ar gyfer Cymru a Lloegr, yr awgryma'r data a ystyrir yn yr astudiaeth fod oddeutu 15% o ferched a 5% o fechgyn yn profi rhyw fath o gam-drin rhywiol cyn iddynt gyrraedd 16 oed, gan gynnwys cam-drin gan oedolion a chyfoedion.  

en-gb	The methods used and number of questions asked affect estimates; 
cy-gb	Mae'r dulliau a ddefnyddiwyd a nifer y cwestiynau a holwyd yn effeithio ar yr amcangyfrifon; 

en-gb	at the higher end, international estimates reach 30% for girls and 23% for boys.   
cy-gb	ar yr ochr uchaf, mae amcangyfrifon rhyngwladol yn cyrraedd 30% i ferched a 23% i fechgyn.   

en-gb	This suggests that Child Protection Register data, especially in the context of a reduction of registrations for CSA may not be the best source of evidence to inform planning to meet the needs of children. 
cy-gb	Mae hyn yn awgrymu efallai nad data'r Gofrestr Amddiffyn Plant, yn enwedig yng nghyd-destun lleihau cofrestriadau ar gyfer cam-drin plant yn rhywiol, yw'r ffynhonnell orau o dystiolaeth i lywio gwaith cynllunio er mwyn diwallu anghenion plant. 

en-gb	This is further complicated by the fact that many children who are sexually abused through CSE may not be included on the Child Protection Register. 
cy-gb	Caiff hyn ei gymhlethu mwy gan y ffaith ei bod yn bosibl nad oes llawer o blant a gaiff eu cam-drin yn rhywiol drwy gamfanteisio'n rhywiol ar blant wedi'u cynnwys ar y Gofrestr Amddiffyn Plant. 

en-gb	This is because of the extra-familial nature of some sexual abuse and the fact that looked after children are over-represented in terms of abuse through CSE.  
cy-gb	Y rheswm am hyn yw oherwydd bod rhai achosion o gam-drin rhywiol yn digwydd y tu allan i’r teulu a'r ffaith fod plant sy'n derbyn gofal yn cael eu cynrychioli gormod o ran cam-drin drwy gamfanteisio'n rhywiol ar blant.  

en-gb	The Welsh Government will part-fund research being led by the Centre for Expertise on Child Sexual Abuse: 
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn rhannol ariannu gwaith ymchwil a arweinir gan Ganolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol: 

en-gb	Exploring the scale of CSA in social care records: 
cy-gb	Datgelu graddfa cam-drin plant yn rhywiol mewn cofnodion gofal cymdeithasol: 

en-gb	Wales File Study. 
cy-gb	Astudiaeth Cymru . 

en-gb	The research will be carried out in two local authorities in Wales and will help to inform a better understanding of the number of children involved with Social Services where CSA and sexually abuse through CSE have been identified. 
cy-gb	Bydd y gwaith ymchwil yn cael ei wneud mewn dau awdurdod lleol yng Nghymru, a bydd yn helpu i ennyn dealltwriaeth well o nifer y plant sy'n gysylltiedig â'r gwasanaethau cymdeithasol lle y nodwyd eu bod wedi dioddef cam-drin plant yn rhywiol a chamdrin rhywiol drwy gamfanteisio'n rhywiol ar blant. 

en-gb	The research should also assist Safeguarding Board partners in considering how best to evidence likely CSA prevalence rates in the region.   
cy-gb	Dylai'r gwaith ymchwil cynorthwyo partneriaid ar y Byrddau Diogelu hefyd i ystyried y ffordd orau o ddangos cyfraddau amlder achosion o gam-drin plant yn rhywiol yn y rhanbarth.   

en-gb	The current Social Services Performance Measurement Framework for Local Authorities was published in 2016 as a Code of Practice. 
cy-gb	Cyhoeddwyd y Fframwaith Mesur Perfformiad Gwasanaethau Cymdeithasol cyfredol ar gyfer awdurdodau lleol yn 2016 fel cod ymarfer. 

en-gb	The Welsh Government is working with stakeholders to develop a new Performance and Improvement Framework which will be introduced in April 2020 with the initial returns to be submitted in March 2021.  
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda rhanddeiliaid i ddatblygu fframwaith perfformiad a gwella newydd, a fydd yn cael ei gyflwyno ym mis Ebrill 2020, gyda'r ffurflenni cychwynnol i gael eu cyflwyno ym mis Mawrth 2021.  

en-gb	This new Framework includes quantitative data that will demonstrate the volume and flow of individuals through the social care system, for the first time this will capture CSE data.  
cy-gb	Mae'r fframwaith newydd hwn yn cynnwys data meintiol a fydd yn dangos nifer a llif yr unigolion drwy'r system gofal cymdeithasol, a bydd yn casglu data ar gamfanteisio'n rhywiol ar blant am y tro cyntaf.   

en-gb	Where a child discloses an incident(s) of child sexual abuse or where there is evidence to suggest that they have been sexually abused they should be referred to a Sexual Assault Referral Centre (SARC). A SARC is a dedicated facility to provide immediate and ongoing client care, including medical, practical and emotional support within the context of a partnership arrangement between police, health and the third sector. 
cy-gb	Pan fydd plentyn yn datgelu digwyddiad o gam-drin plant yn rhywiol neu pan fydd tystiolaeth i awgrymu ei fod wedi cael ei gam-drin yn rhywiol, dylid ei atgyfeirio i Ganolfan Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol (SARC).Mae'r Ganolfan Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol yn gyfleuster dynodedig sy'n darparu gofal ar unwaith a gofal parhaus i gleientiaid, gan gynnwys cymorth meddygol, ymarferol ac emosiynol o fewn cyd-destun trefniant partneriaeth rhwng yr heddlu, y sector iechyd a'r trydydd sector. 

en-gb	Findings from a Welsh Government review in 2013, formed the case for change for a multi-agency review of sexual assault services, including the sexual assault referral centres (SARCs) across Mid, South and West Wales, led by the NHS Wales Health Collaborative. 
cy-gb	Gwnaeth canfyddiadau adolygiad gan Lywodraeth Cymru yn 2013 ffurfio'r achos dros newid i gynnal adolygiadau amlasiantaeth o wasanaethau ymosodiadau rhywiol, gan gynnwys y Canolfannau Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol ledled canolbarth, de a gorllewin Cymru, dan arweiniad Cydweithrediaeth Iechyd GIG Cymru. 

en-gb	A service model was developed and agreed in principle in 2016. 
cy-gb	Cafodd model gwasanaeth ei ddatblygu a'i gytuno mewn egwyddor yn 2016. 

en-gb	In June 2018 Cardiff and Vale Health Board agreed to lead the next phase (implementation) of the new service model.  
cy-gb	Ym mis Mehefin 2018, cytunodd Bwrdd Iechyd Caerdydd a'r Fro i arwain cam nesaf y model gwasanaeth newydd (gweithredu).  

en-gb	A Project Board was established and includes representation from all partner agencies: 
cy-gb	Sefydlwyd Bwrdd Prosiect, ac mae'n cynnwys cynrychiolaeth o'r holl asiantaethau partner: 

en-gb	Health; 
cy-gb	o’r sector iechyd; 

en-gb	Gwent, South Wales and Dyfed Powys Police Forces, the Police and Crime Commissioners for these regions; 
cy-gb	heddluoedd Gwent, De Cymru a Dyfed Powys; y Comisiynwyr Heddlu a Throseddu ar gyfer y rhanbarthau hyn; 

en-gb	New Pathways 10  as the third sector provider in the region; representation from the safeguarding boards in the region.  
cy-gb	Llwybrau Newydd 10  fel darparwr trydydd sector yn y rhanbarth; ac o Fyrddau Diogelu'r rhanbarth.  

en-gb	North Wales were not part of the initial service development work for multi-agency review of sexual assault services as there is a single SARC across the north Wales region but it is recognised that there are significant benefits from working across Wales and North Wales are active members of the implementation planning group and the task & finish groups of the SARC project. 
cy-gb	Nid oedd gogledd Cymru yn rhan o'r gwaith datblygu gwasanaethau cychwynnol ar gyfer adolygiadau amlasiantaeth o wasanaethau ymosodiadau rhywiol gan fod un Ganolfan Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol ledled rhanbarth gogledd Cymru, ond cydnabyddir bod buddion sylweddol i weithio ledled Cymru ac mae gogledd Cymru'n aelodau gweithredol o grŵp cynllunio gweithredu a grwpiau gorchwyl a gorffen prosiect y Canolfannau Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol. 

en-gb	The Rape and Sexual Abuse Support Centre North Wales (RASASC) offers specialist support and counselling to anyone aged 3 and over who lives in any of the 6 local authorities in North Wales whose lives have been affected by rape, sexual abuse or any other form of sexual violence.  
cy-gb	Mae Canolfan Gefnogaeth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru (RASASC) yn cynnig cymorth a chwnsela arbenigol i unrhyw un dair oed a hynach sy'n byw yn unrhyw un o chwe awdurdod lleol gogledd Cymru y mae eu bywydau wedi eu heffeithio gan drais, cam-drin rhywiol neu unrhyw fath arall o drais rhywiol.  

en-gb	Its purpose is to provide confidential listening service, counselling, information and support service; to advance the education of the public in the subject of rape and sexual abuse and their effects, be they physical, medical, psychological or social.  
cy-gb	Ei nod yw darparu gwasanaeth gwrando, cwnsela, gwybodaeth a chymorth cyfrinachol a datblygu addysg y cyhoedd ar dreisio a cham-drin rhywiol a'u heffeithiau, boed y rheini'n effeithiau corfforol, meddygol, seicolegol neu gymdeithasol.  

en-gb	All counsellors and therapists must be members of British Association for Counselling and Psychotherapy (BACP) or equivalent. 
cy-gb	Rhaid i'r holl gynghorwyr a therapyddion fod yn aelodau o Gymdeithas Cwnsela a Seicotherapi Prydain (BACP) neu gyfwerth. 

en-gb	Work being taken forward by NHS Wales Health Collaborative under Phase 2 of the work of the Sexual Assault Referral Centre Board includes consideration of a range of child-centred practice models that will inform incremental service development. 
cy-gb	Mae'r gwaith sy'n cael ei ddatblygu gan Gydweithrediaeth Iechyd GIG Cymru o dan Gam 2 y gwaith gan Fwrdd y Ganolfan Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol yn cynnwys ystyried amrediad o fodelau ymarfer sy'n canolbwyntio ar y plentyn a fydd yn llywio datblygiad gwasanaeth sy'n cynyddu fesul cam. 

en-gb	Evidence such as the adoption of the Barnahus or Child House approach at the first UK pilot, The Lighthouse service in London and of established models of good practice such as that at St Mary's Centre SARC, Manchester.  
cy-gb	Ceir tystiolaeth megis mabwysiadu dull gweithredu Barnahus neu Child House yng nghynllun peilot cyntaf y DU, gwasanaeth The Lighthouse yn Llundain, a modelau arfer da sefydledig fel y rhai yng Nghanolfan Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol St Mary's ym Manceinion.  

en-gb	This will inform a national Service Specification of SARC services for children in Wales.  
cy-gb	Bydd hyn yn llywio manyleb gwasanaeth genedlaethol o wasanaethau Canolfannau Atgyfeirio Ymosodiadau Rhywiol ar gyfer plant yng Nghymru.  

en-gb	The Welsh Government will also work with the NHS Wales Health Collaborative to establish a stakeholder group of relevant representatives to develop and consult on a national Clinical Pathway for children who have disclosed CSA/ children where CSA has been identified.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn gweithio gyda Chydweithrediaeth Iechyd GIG Cymru i sefydlu grŵp rhanddeiliaid o gynrychiolwyr perthnasol er mwyn datblygu ac ymgynghori ar lwybr clinigol cenedlaethol i blant sydd wedi datgelu cam-drin plant yn rhywiol / plant sydd wedi'u nodi fel rhai sydd wedi profi cam-drin plant yn rhywiol.  

en-gb	The Welsh Government is also commissioning an evidence review of traumainformed interventions to inform the further development of evidenced therapeutic interventions and wider trauma informed services. 
cy-gb	Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn comisiynu adolygiad tystiolaeth o ymyriadau a lywir gan drawma er mwyn llywio datblygiad pellach ymyriadau therapiwtig wedi’u cefnogi gan dystiolaeth a gwasanaethau ehangach a lywir gan drawma. 

en-gb	This will support  the development of services for children who have experienced trauma, including those needing support into recovery because of sexual abuse.  
cy-gb	Bydd hyn yn cefnogi datblygiad gwasanaethau i blant sydd wedi profi trawma, gan gynnwys y rhai hynny sydd angen cymorth i adfer oherwydd cam-drin rhywiol.  

en-gb	‘Gwella’ is a Welsh Government funded research and practice project operated in partnership between Barnardo’s Cymru and CASCADE, Cardiff University. 
cy-gb	Prosiect ymchwil ac ymarfer a ariennir gan Lywodraeth Cymru yw 'Gwella', sy'n cael ei weithredu mewn partneriaeth â Barnado's Cymru a CASCADE, Prifysgol Caerdydd. 

en-gb	The aim of the Gwella project is to reduce the risk of vulnerable children experiencing CSE or demonstrating HSB, through the development of a prevention model for use in social care, in order to improve the well-being of children. 
cy-gb	Nod prosiect Gwella yw lleihau risg plant sy'n agored i niwed o brofi camfanteisio'n rhywiol ar blant neu arddangos ymddygiad rhywiol niweidiol, drwy ddatblygu model atal i'w ddefnyddio ym maes gofal cymdeithasol, er mwyn gwella llesiant plant. 

en-gb	The practice approach has being piloted in a number of local authorities with children aged between 5 and 11 years old with Social Services involvement in their lives where there have been historic concerns or evidence of early developmental trauma such as sexual abuse, neglect, physical abuse, emotional abuse and exposure to domestic violence .Key principles of the Gwella practice approach include:  
cy-gb	Mae'r dull ymarfer wedi cael ei beilota mewn nifer o awdurdodau lleol gyda phlant rhwng pump ac 11 mlwydd oed lle y mae'r gwasanaethau cymdeithasol yn rhan o'u bywydau am fod pryderon wedi codi neu dystiolaeth wedi dod i'r amlwg yn y gorffennol o drawma datblygiadol cynnar, fel cam-drin rhywiol, esgeulustod, cam-drin corfforol, cam-drin emosiynol a phrofiad o weld trais domestig. 

en-gb	Understanding the impact of the trauma on the child’s development 
cy-gb	Mae egwyddorion allweddol dull ymarfer Gwella fel a ganlyn:  

en-gb	Establishing a relational and therapeutic play based response around the child 
cy-gb	Deall effaith y trawma ar ddatblygiad y plentyn  Sefydlu ymateb perthynol a therapiwtig o amgylch y plentyn sy'n seiliedig ar chwarae 

en-gb	Enhancing/deepening the relationship between child and primary carer(s) is a prime goal 
cy-gb	Mae gwella/cyfoethogi'r gydberthynas rhwng plentyn a'r prif ofalwr / prif ofalwyr yn un o'r prif nodau  

en-gb	Enhancing/deepening the relationship between child and other significant adults a prime goal 
cy-gb	Mae gwella/cyfoethogi'r gydberthynas rhwng plentyn ac oedolion arwyddocaol eraill yn un o'r prif nodau 

en-gb	Children will receive a bespoke response that meets their unique strengths and needs. 
cy-gb	Bydd plant yn derbyn ymateb wedi'i deilwra sy'n diwallu eu hanghenion a'u cryfderau unigryw 

en-gb	The early evidence from Gwella is promising and the once the evaluation is complete the Welsh Government will promote learning from the project to inform practice development.  
cy-gb	Mae'r dystiolaeth gynnar gan Gwella yn addawol, ac unwaith bydd y gwerthusiad wedi'i gwblhau, bydd Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo'r dysgu o'r prosiect er mwyn llywio datblygiadau ymarfer.  

en-gb	There is no clear picture of regional referral pathways or available therapeutic support for children experiencing trauma and requiring intervention as a result of CSA, CSE, HSB or Online CSA. 
cy-gb	Nid oes darlun clir o'r llwybrau atgyfeirio rhanbarthol na'r cymorth therapiwtig sydd ar gael i blant sy'n profi trawma ac sydd ag angen ymyrraeth o ganlyniad i gam-drin plant yn rhywiol, camfanteisio'n rhywiol ar blant, ymddygiad rhywiol niweidiol neu gam-drin plant yn rhywiol ar-lein. 

en-gb	A regional review of provision will assist Safeguarding Boards and their partners to consider and address gaps in provision to support children into recovery so that they can enjoy better well-being outcomes and are better protected from re-abuse.  
cy-gb	Bydd adolygiad rhanbarthol o'r ddarpariaeth yn cynorthwyo Byrddau Diogelu a'u partneriaid i ystyried a mynd i'r afael â bylchau yn y ddarpariaeth i gynorthwyo adferiad plant fel y gallant fwynhau canlyniadau llesiant gwell a chael eu diogelu'n well rhag cael eu cam-drin eto.  

en-gb	Adult survivors of CSA have told us about difficulties in accessing information about where to go to get advice and support about the impact of the experience on their well-being. 
cy-gb	Mae oedolion sydd wedi goroesi cam-drin plant yn rhywiol wedi dweud wrthym am yr anawsterau wrth gael gwybodaeth am le i fynd i gael cyngor a chymorth ar effaith y profiad ar eu llesiant. 

en-gb	Some survivors do not disclose until they are in adulthood, others are identified as victims of CSA in childhood but find that the trauma of that childhood experience impacts on them later at significant times of their life or on an on-going basis.  
cy-gb	Nid yw rhai goroeswyr yn datgelu tan fyddant yn oedolion, ac mae eraill sy'n cael eu hadnabod fel dioddefwyr cam-drin plant yn rhywiol mewn plentyndod yn darganfod bod trawma’r profiad hwnnw o'u plentyndod yn effeithio arnynt yn ddiweddarach ar adegau arwyddocaol o'u bywydau neu'n barhaus.  

en-gb	The Survivors Trust Cymru  works to raise awareness of the issues relating to rape and sexual abuse in Wales and promotes the need for education, training for staff and appropriate services for survivors. 
cy-gb	Mae Survivors Trust Cymru yn gweithio i godi ymwybyddiaeth o faterion sy'n ymwneud â thrais a cham-drin rhywiol yng Nghymru, ac mae'n hybu'r angen am addysg, hyfforddiant i staff a gwasanaethau priodol i oroeswyr. 

en-gb	The Welsh Government Live Fear Free website and helpline provides also provides advice for the victims of sexual violence and a number of public facing campaigns have highlighted the resource.  
cy-gb	Mae gwefan a llinell gymorth Byw Heb Ofn Llywodraeth Cymru hefyd yn darparu cyngor i ddioddefwyr trais rhywiol ac mae nifer o ymgyrchoedd cyhoeddus wedi amlygu'r adnodd hwn. 

en-gb	Where services are involved with a child who is coming up towards the age of 18 years it is important to think about making appropriate referrals into adult services but not all children will access adult services at this point. 
cy-gb	Pan fydd gwasanaethau'n gysylltiedig â phlentyn sy'n agosáu at 18 oed, mae'n bwysig meddwl am wneud atgyfeiriadau priodol i wasanaethau oedolion, ond ni fydd pob plentyn yn cael gwasanaethau oedolion yn ystod y cyfnod hwn. 

en-gb	Information about sources of information of advice and support given to children who are known to have been abused through CSA will help them to know what is available as adults should they need support. 
cy-gb	Bydd gwybodaeth am ffynonellau o wybodaeth am gyngor a chymorth a roddir i blant y gwyddys eu bod wedi eu cam-drin drwy gam-drin plant yn rhywiol yn eu helpu i wybod beth sydd ar gael fel oedolion os bydd angen cymorth arnynt. 

en-gb	The Welsh Government will develop an appropriate resource.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru’n datblygu adnodd priodol.  

en-gb	Next steps  
cy-gb	Y camau nesaf 

en-gb	The Welsh Government will review progress on implementing the actions contained in this Plan on an annual basis to ensure that it reflects accurately the work that is being undertaken and planned.  
cy-gb	Bydd Llywodraeth Cymru yn adolygu'r cynnydd ar weithredu'r camau sydd wedi eu cynnwys yn y Cynllun hwn bob blwyddyn er mwyn sicrhau ei fod yn adlewyrchu'r gwaith sy'n cael ei wneud a'i gynllunio'n gywir.  

en-gb	Following the end of Period 3 the Welsh Government will publish a review of progress on the delivery of the Plan and engage with the Safeguarding Boards and other stakeholders on any next steps.  
cy-gb	Ar ôl diwedd Cyfnod 3, bydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi adolygiad o'r cynnydd ar gyflenwi'r Cynllun ac yn cysylltu â'r Byrddau Diogelu a rhanddeiliaid eraill ynghylch unrhyw gamau nesaf.  

en-gb	Lovett,J; 
cy-gb	Lovett, J; 

en-gb	Coy,M and Kelly,L. 
cy-gb	Coy, M a Kelly, L. 

en-gb	(2018) Deflection, denial and disbelief: 
cy-gb	(2018) Deflection, denial and disbelief: 

en-gb	Social and political discourses about child sexual abuse :A rapid evidence assessment , London 
cy-gb	Social and political discourses about child sexual abuse: 

en-gb	Metropolitan University, Independent Inquiry into Child Sexual Abuse (IICSA)  
cy-gb	A rapid evidence assessment , Prifysgol Fetropolitan Llundain, Ymchwiliad Annibynnol i Gam-drin Plant yn Rhywiol (IICSA)  

en-gb	Full Report Summary Report
cy-gb	Adroddiad Llawn Adroddiad Cryno

en-gb	Harmful sexual behaviour among children and young people  - NICE guideline 
cy-gb	Harmful sexual behaviour among children and young people  – NICE guideline 

en-gb	[NG55] Published date: 
cy-gb	[NG55] Dyddiad cyhoeddi: 

en-gb	September 2016
cy-gb	Medi 2016 

en-gb	https://www.nice.org.uk/guidance/NG55/chapter/Recommendations#early - help assessment
cy-gb	https://www.nice.org.uk/guidance/NG55/chapter/Recommendations#early - help assessment

en-gb	https://www.csacentre.org.uk/research - publications/key - messages/intra - familial csa/#the - prevalence - of - intra - familial - csa
cy-gb	https://www.csacentre.org.uk/research - publications/key - messages/intra - familial csa/#the - prevalence - of - intra - familial - csa

en-gb	https://www.csepoliceandprevention.org.uk/sites/default/files/cse_guidance_bame.pd f
cy-gb	https://www.csepoliceandprevention.org.uk/sites/default/files/cse_guidance_bame.pd f

en-gb	https://www.nr - foundation.org.uk/downloads/Report - on - Sexual - Exploitation - of - LGBT Young - People - in - the - North - East - Jul - 8714.pdf
cy-gb	https://www.nr - foundation.org.uk/downloads/Report - on - Sexual - Exploitation - of - LGBT Young - People - in - the - North - East - Jul - 8714.pdf

en-gb	http://www.barnardos.org.uk/it_s_not_on_the_radar_report.pdf
cy-gb	http://www.barnardos.org.uk/it_s_not_on_the_radar_report.pdf

en-gb	http://www.barnardos.org.uk/welsh - cse - learning - and - disability - policy - briefing paper.pdf
cy-gb	https://www.barnardos.org.uk/welsh - cse - ld - practice - guide.pdf

en-gb	Office for National Statistics (2016) Abuse during childhood: 
cy-gb	Y Swyddfa Ystadegau Gwladol (2016) Abuse during childhood: 

en-gb	Findings from the 
cy-gb	Findings from the 

en-gb	Crime Survey for England and Wales, year ending March 2016 
cy-gb	Crime Survey for England and Wales, year ending March 2016

en-gb	https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/articles/abu seduringchildhood/findingsfromtheyearendingmarch2016crimesurveyforenglandand wales#things - you - need - to - know
cy-gb	https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/articles/abu seduringchildhood/findingsfromtheyearendingmarch2016crimesurveyforenglandand wales#things - you - need - to - know

en-gb	5
cy-gb	5

en-gb	https://www.csacentre.org.uk/index.cfm/_api/render/file/?method=inline&fileID=76F5 DAC4 - FD0B - 4803 - 8DE4B5968E3088FE
cy-gb	https://www.csacentre.org.uk/index.cfm/_api/render/file/?method=inline&fileID=B4FE 83C4 - F51D - 489B - 91D389BDC1E950ED

en-gb	6 http://nrl.northumbria.ac.uk/17211/2/BSCPoster_%281%29.pdf
cy-gb	6 http://nrl.northumbria.ac.uk/17211/2/BSCPoster_%281%29.pdf

en-gb	7 Gwilym,C. and Thomas,M. 
cy-gb	7 Gwilym, C. a Thomas, M. 

en-gb	(2018) The experience of children and young people who display Harmful Sexual Behaviour and their families in Wales , Report of Welsh Government commissioned consultation ;  NSPCC Cymru/Wales and Barnardo’s Cymru  
cy-gb	(2018) The experience of children and young people who display Harmful Sexual Behaviour and their families in Wales , Adroddiad ar ymgynghoriad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ,  NSPCC Cymru a Barnardo’s Cymru  

en-gb	https://learning.nspcc.org.uk/research - resources/2019/let - children - know - you - re listening/
cy-gb	https://learning.nspcc.org.uk/research - resources/2019/let - children - know - you - re listening/

en-gb	Reported in Kelly,L. and Karsna,K. 
cy-gb	Adroddwyd yn Kelly, L. a Karsna, K. 

en-gb	(2018) Measuring the scale and changing nature of child sexual abuse and child sexual exploitation: 
cy-gb	(2018) Measuring the scale and changing nature of child sexual abuse and child sexual exploitation: 

en-gb	Scoping report, London Metropolitan University; 
cy-gb	Scoping report, Prifysgol 

en-gb	Centre for Expertise on Child Sexual Abuse July 2017, updated August 2018 
cy-gb	Fetropolitan Llundain, Canolfan Arbenigol Cam-drin Plant yn Rhywiol, Gorffennaf 2017, diweddarwyd Awst 2018  

en-gb	https://www.csacentre.org.uk/csa - centre -
cy-gb	https://www.csacentre.org.uk/csa - centre - 

en-gb	prod/assets/File/CSA%20Scale%20and%20Nature%20full%20report%202018.pdf
cy-gb	prod/assets/File/CSA%20Scale%20and%20Nature%20full%20report%202018.pdf

en-gb	New Pathways is a registered charitable company that provides a range of specialist counselling and advocacy services for women, men, children and young people who have been affected by rape or sexual abuse.  
cy-gb	Mae Llwybrau Newydd yn gwmni elusennol cofrestredig sy'n darparu amrediad o wasanaethau cwnsela ac eirioli arbenigol ar gyfer menywod, dynion, plant a phobl ifanc sydd wedi'u heffeithio gan drais neu gamdrin rhywiol. 